Nghi lễ vòng đời của người chăm islam ở an giang

Nhìn nhận một cách đúng đắn, khách quan và khoa học về các giá trị của nghi lễ vòng đời người Chăm Islam An Giang là cơ sở quan trọng để đề ra những chủ trương, chính sách phù hợp nhằm t

TÓM TẮT

Nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang chứa đựng nhiều nét đặc sắc, thể hiện những quan niệm về vũ trụ quan, nhân sinh quan của các tín đồ Islam giáo Nhìn nhận một cách đúng đắn, khách quan và khoa học về các giá trị của nghi lễ vòng đời người Chăm Islam An Giang là cơ sở quan trọng để đề ra những chủ trương, chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo các vấn đề an sinh cho cộng đồng dân tộc

Văn hóa người Chăm Islam An Giang nói chung và các nghi lễ vòng đời nói riêng còn mang nhiều dấu ấn Hồi giáo chính thống đồng thời cũng ít nhiều mang tính bản địa

do quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trong mối quan hệ cộng cư với người Việt, người Khmer, người Hoa… Mặc dù vậy, có thể khẳng định, các nghi lễ vòng đời của họ vẫn còn giữ lại nhiều giá trị truyền thống độc đáo Điều đặc biệt là những nghi lễ vòng đời người Chăm Islam từ khi sinh ra đến khi chết luôn có mối quan hệ gắn bó với nhau Các nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam An Giang so với người Chăm Bà ni và Chăm Bà

la môn có những điểm tương đồng nhất định, nhưng về cơ bản vẫn có sự khác biệt Nhìn chung, nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam An Giang, người Chăm Bà ni hay người Chăm Bà la môn khu vực Ninh Thuận, Bình Thuận đều chứa đựng những giá trị độc đáo

ABSTRACT

Đối với người Chăm Islam ở An Giang, từ trước đến giờ đã có rất nhiều đề tài, chuyên luận, bài báo khoa học… đề cập với nhiều khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang lại là một vấn đề còn bỏ ngỏ Thiết nghĩ, nghiên cứu văn hóa người Chăm ở An Giang nói chung và nghi lễ vòng đời nói riêng là một việc làm cần thiết Nó góp phần khẳng định những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Chăm ở An Giang; khu biệt với những đặc trưng, giá trị văn hóa của người Chăm Bà la môn, Chăm Bà ni khu vực miền Trung, đồng thời nghiên cứu một cách có hệ thống nghi lễ vòng đời của người Chăm ở

An Giang còn là cơ sở để đề xuất những kiến nghị nhằm duy trì và phát huy những giá trị văn hóa, tín ngưỡng của dân tộc này

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu là nghi lễ vòng đời người Chăm Islam trên địa bàn tỉnh An Giang Chúng tôi sẽ khảo sát các nghi lễ dựa trên ba giai đoạn chủ yếu của đời người: sinh, thành niên, tử Trên cơ sở đó, chúng tôi đối chiếu với nghi lễ vòng đời của người Chăm Bà la môn và người Chăm Bà ni khu vực Ninh Thuận, Bình Thuận

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

5.1 Phương pháp nghiên cứu tư liệu: Tìm hiểu các công trình, bài viết,

các ấn phẩm có liên quan đến đối tượng kể cả tư liệu trên Internet để từ đó có những đánh giá, nhận định khách quan, biện chứng về đối tượng

5.2 Phương pháp khảo sát:

- Mục đích: Thu thập thông tin chi tiết về nghi lễ vòng đời của người Chăm

- Nội dung khảo sát: Các bước chuẩn bị, các nội dung được thực hiện trong từng

nghi lễ vòng đời của người Chăm

5.3 Phương pháp so sánh:

So sánh các nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang và người Chăm

Bà la môn; Chăm Bà ni (Ninh Thuận, Bình Thuận) để tìm ra những nét tương đồng và dị biệt

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Khái quát về người Chăm Islam ở An Giang:

Trước đây, các nhà khoa học và báo giới thường gọi người Chăm Islam ở An Giang bằng nhiều thuật ngữ khác nhau Ví dụ như “Người Chăm Châu Đốc”, “Người Chăm Châu Giang”, “Người Chăm Hồi Giáo ở An Giang”, “Người Chăm Hồi Giáo ở Châu Đốc”… Hiện nay, để thống nhất cách gọi, các nhà nghiên cứu sử dụng thuật ngữ

“Chăm Islam” để chỉ người Chăm theo đạo Hồi chính thống Người Chăm ở An Giang

được gọi là “Chăm Islam An Giang” (Trong tiếng Ả Rập, chữ “Islam” (لإسلام) có nghĩa

là Hồi giáo)

Người Chăm Islam ở Nam Bộ nói chung và ở An Giang nói riêng được hình thành từ hai nguồn chủ yếu: từ Trung Bộ chuyển cư thẳng vào vùng đất mới phía Nam và một phần khác không nhỏ do chiến tranh loạn lạc phải chạy sang Chân Lạp, sau đó trở về vùng đất Tây Nam này

hiện nay người Chăm ở An Giang có trên13.700 nhân khẩu, khoảng 2.810 hộ,

7404 nữ, 6.318 nam sống chủ yếu tập trung ở các Puk (ấp) hay trong những Pơlây (xã) xen kẽ với người Kinh

2 Nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang:

2.1 Nghi lễ trong giai đoạn sinh:

phụ nữ Chăm khi mang thai phải kiêng nằm võng, kiêng leo trèo (sợ té sẽ hư thai); không được ngồi quay lưng ra hướng cửa chính (sợ sinh con chậm); mỗi khi làm việc gì phải làm cho xong thật mau lẹ (sau sẽ dễ sinh); chỉ được ăn uống ngồi, kiêng ăn đứng hoặc vừa ăn vừa đi (sợ dao động thai nhi)… Hiện nay, đời sống xã hội phát triển, phụ nữ Chăm khi mang thai và sinh nở thường đến các cơ sở y tế địa phương, được tư vấn và chăm sóc sức khỏe theo phương pháp y học hiện đại, do vậy, sự kiêng cữ như trước kia đã phần nào được giản lược Sau khi sinh, lá nhau phải được rửa sạch và chôn ngay dưới chân cầu thang Theo quan niệm của người Chăm Islam ở An Giang, việc chôn nhau thai dưới chân cầu thang là để sau này đứa trẻ dù có đi bất kỳ nơi đâu, vẫn nhớ nơi chôn nhau cắt rốn, nhớ gia đình tổ tiên mà tìm về Khi sinh con xong, người mẹ phải nằm lửa đúng một tuần Sau một tuần ấy, người ta sẽ hốt bếp cho người phụ nữ Tất cả than, xác thuốc uống đều được gói chung lại, đem chôn nơi chân cầu than như nhau thai

Thông thường, sau khi sinh được 7 ngày, người ta sẽ làm lễ cắt tóc và đặt tên cho đứa trẻ Tại buổi lễ, người trong gia đình bồng đứa trẻ ra và đi lại trước các ông Hakêm, Tuôn và Imâm, rồi đến các vị bô lão để những người này ban phúc lành bằng cách đọc

vào tai nó những câu kinh rồi nhúng lông gà vào lọ nước quệt lên trán nó Tiếp theo, Ông Hakêm hoặc các vị bô lão sẽ đọc kinh rồi dùng kéo cắt một lọn tóc nhỏ trên đầu đứa trẻ, thoa chút dầu thơm và tiến hành đặt tên cho nó Người Chăm Islam có ba cách đặt tên chủ yếu: đặt tên thánh, đặt tên trí thức và đặt tên thường

Nghi lễ trong giai đoạn trưởng thành

- Tục cắt da quy đầu: (Khotanh) Đối với người Chăm Islam, tục cắt da quy đầu là một nghi lễ được tôn trọng triệt để, dù không được minh định trong thánh kinh Koran Nghi thức này nhằm mục tiêu đảm bảo sự “sạch sẽ” cho những người con trai trong quá trình thực hiện những nghi lễ tại thánh đường, nó còn đánh dấu bước ngoặt lớn trong cuộc đời đứa trẻ, chứng nhận đứa trẻ Islam đã đến tuổi thành niên, có đầy đủ năng lực và trực tiếp lãnh hội trách nhiệm cũng như đức tin đối với Allah Các đứa bé trai trạc 13-15 tuổi sẽ được tập hợp lại Người ta sẽ giải thích cho đứa trẻ biết nguyên do vì sao phải thực hiện tục này và yêu cầu chúng phải nghiêm chỉnh thực hiện để làm tròn bổn phận của một tín đồ Islam Ông Chèn Kho tanh (người thực hiện việc cắt da quy đầu trong một xóm Chăm) sẽ đọc kinh và tiến hành cắt da quy đầu cho chúng Đứa trẻ được thoa một chất thuốc lên đầu dương vật (các loại thuốc dân gian) Sau đó, Chèn Kho tanh dùng một chiếc kẹp tre kẹp da quy đầu của đứa trẻ mà kéo lên Tiếp theo, ông dùng dao bén cắt lớp da quy đầu Cắt xong, Chèn Kho tanh sẽ thoa thuốc cầm máu lên vết cắt

- Tục cấm cung: Theo quan niệm của người Chăm Islam, phụ nữ phải kín đáo Bởi lẽ, nếu phụ nữ để cho người khác giới nhìn thấy, họ sẽ dễ sinh ra tà ý, từ đó dẫn đến những hành động tội lỗi, trái với đạo luật Hồi giáo Ngoài vấn đề ăn mặc kín đáo, giai đoạn trước năm 1975, phụ nữ Chăm Islam ở An Giang còn phải chịu cấm cung (ga sâm) Theo tìm hiểu của chúng tôi, tục cấm cung của người Chăm Islam An Giang không giống với tục cấm cung của người Chăm Bà ni khu vực Miền Trung Nếu người Chăm Bà ni xem cấm cung như là một nghi thức “thành đinh” (đánh dấu sự trưởng thành) của phụ nữ thì đối với người Chăm An Giang, tục cấm cung mang một hành động để gia đình và bản thân thiếu nữ tự quản lý mình tốt hơn Nhiều người còn cho rằng, trước kia người Chăm Islam ở An Giang không có tục cấm cung, nhưng khi thực dân Pháp đô hộ nước ta, bọn chúng thường hay bắt bớ phụ nữ đẹp, do vậy, phụ nữ Chăm không dám đi ra đường mà suốt ngày trốn trong nhà Nếu có đi đâu thì phải đi cùng với người thân Dần dà, việc phụ

nữ đến tuổi thành niên bị cấm cung đã trở thành phổ biến, thành tục Đây là một cách lý giải cũng khá thuyết phục về nguồn gốc tục cấm cung của người Chăm Islam ở An Giang Bởi lẽ, từ sau năm 1975, khi đất nước ta hoàn toàn thống nhất, hiện tượng phụ nữ Chăm bị cấm cung ngày một giảm đi và hầu như hiện nay không còn nữa

- Nghi thức cưới xin: Đối với người Chăm Islam, hôn nhân không chỉ là bổn phận của

con cái đối với gia đình mà còn là bổn phận của một tín đồ đối với Thượng đế Gia đình người Chăm Islam ở An Giang là gia đình phụ quyền, chồng đi cưới vợ, làm chủ tài sản của gia đình, có quyền thừa kế tài sản nhiều hơn nữ giới, được quyền cưới vợ lẻ Tuy nhiên, hầu hết các gia đình đều là gia đình một vợ một chồng

Đối tượng kết hôn: Khuyến khích kết hôn giữa anh chị em họ Điển hình như con chú,

con bác, con dì, con cô, con cậu Cô gái có thể lớn tuổi hơn chàng trai chứ không nhất thiết phải nhỏ hơn Nguyên tắc cơ bản trong chế độ hôn nhân của người Chăm Islam là nam, nữ phải cùng tôn giáo Tuy nhiên, trong thực tế, vẫn có trường hợp người Chăm

Islam kết hôn với người không cùng tôn giáo Đối với người ngoại đạo, họ phải thực hiện

một số thủ tục và làm lễ nhập đạo trước khi làm lễ cưới

Độ tuổi kết hôn: trước đây, nam nữ thường được xây dựng gia đình rất sớm, bởi vì hôn

nhân của họ do cha mẹ sắp xếp, khi ấy, độ tuổi của nữ khi kết hôn thường vào khoảng 15 – 18 tuổi Còn nam kết hôn ở độ tuổi từ 16 – 20 Hiện nay, tuổi kết hôn của nữ thường là

khoảng 18 – 20, còn nam từ 20 – 25

Nguyên tắc kết hôn:

• Đối tượng kết hôn phải là người Chăm Islam hoặc những người đã đảm bảo đức tin với Thánh Allah, thề sẽ tuân thủ các luật tục Hồi giáo

• Trong lễ cưới bắt buộc phải có cô dâu và chú rể

• Cô dâu chú rể là những người trưởng thành và có đủ trí khôn

• Bắt buộc hôn lễ phải được sự chấp thuận của cha vợ và chú rể (biểu hiện của chế độ phụ quyền)

• Phải trao đủ số tiền đồng cho cô dâu

Trang phục: Ngoài trang phục cổ truyền cô dâu và chú rể còn mặc những trang phục cưới hiện đại

Vị chủ hôn (ông Wali): Ông Wali phải là người thuộc về họ bên nội của cô dâu (phụ hệ)

Có thể là cha cô dâu hoặc ông nội, ông cố, anh em trai của cô dâu, chú bác ruột… Cũng

có thể mời các vị giáo cả, phó giáo cả hay các vị chức sắc, những người lớn tuổi có uy tín

trong xóm làm Wali

Ôn Uốk và mụ Uốk: nhất thiết nhà trai phải có ôn Uốk và nhà gái phải có mụ Uốk Đây là

những người rất am hiểu về các tập tục của dân tộc Họ hướng dẫn cho cô dâu và chú rể

từ cách ăn mặc, trang sức đến cách trang trí phòng hoa chúc, các nghi thức hành lễ… Ngoài ra, theo quan niệm của người Chăm Islam, ôn Uốk và mụ Uốk còn có “phép

thuật”, có khả năng giúp cô dâu chú rể chống lại các thế lực “ma quái” theo quấy phá

đám cưới cũng như cuộc sống của đôi vợ chồng sau này

Người mai mối (maha): Khi gia đình nhà trai xác định được đối tượng cần tiến tới hôn

nhân, họ sẽ nhờ mụ maha hay ông maha đến nhà người con gái để tìm hiểu, dọa hỏi ý kiến Chủ yếu họ sẽ nói cho gia đình cô gái biết có người muốn kết tóc se tơ với cô; cho gia đình cô biết là họ sẽ đi tiền đồng, tiền chợ bao nhiêu Maha thường là những người trung niên trở lên, có uy tín Nếu là mụ maha thì thường là vợ của ông giáo cả, phó giáo

cả hay vợ của các thầy, các chức sắc trong làng

Cách chọn ngày cưới: Không nhất thiết phải coi ngày khi cưới hỏi Thông thường, họ sẽ

tổ chức vào khoảng thời gian sau mùa hành hương, tức tháng 12 theo lịch Islam (khoảng tháng 3 tây lịch) hoặc tổ chức vào dịp sinh nhật Thiên sứ Muhammad, khoảng 12/3 theo lịch Islam (khoảng tháng 7 Tây lịch) Vào thời điểm này, các gia đình người Chăm

thường tổ chức ăn mừng linh đình, nếu tổ chức đám cưới thì rất tiện lợi

- Lễ hỏi (hay còn gọi là đám nói): Vào ngày này, gia đình chú rể khoảng mười người bao

gồm cha mẹ, anh chị em và những người hàng xóm có uy tín sẽ mang lễ vật đến nhà cô gái Trong đoàn, nhất thiết phải có vị Ahly (trưởng các xóm, ấp) và ông bà mai đi cùng

Bên nhà gái, thường phải có cha mẹ cô gái, thân nhân họ hàng và ông Ahly tham dự để chứng kiến Theo thông lệ, trong lễ này, nhà trai sẽ trao tiền chợ cho gia đình cô gái Trong lễ nói, cha mẹ chàng trai không bắt buộc phải có mặt mà chỉ cần có người đại diện trong dòng họ và ông maha hoặc mụ maha đứng ra trao đổi với nhà gái là được Sau đó, nếu xảy ra việc từ hôn thì chỉ cần thông báo cho ông mai hoặc bà mai mà thôi Từ lễ hỏi đến lễ cưới thời gian dài, ngắn tuỳ mỗi gia đình

- Lễ cưới: Thường diễn ra trong hai ngày: ngày nhóm họ và ngày cưới (ngày đưa rể)

Ngày nhóm họ: Ngày nhóm họ (Harie padưng baguk) còn gọi là ngày dựng việc Trong

ngày này, nhà trai và nhà gái đều trang hoàng nhà cửa lộng lẫy, sạch sẽ, tinh tươm Cô

dâu sẽ được mụ Uốk trang điểm thật lộng lẫy, còn chú rể sẽ được Ôn Uốk hướng dẫn về

nghi thức ăn mặc, các cách hành lễ Chiều ngày nhóm họ, cô dâu và chú rể được mặc trang phục cưới truyền thống của dân tộc và được trang điểm như trong ngày cưới chính

thức Ôn Uốk và mụ Uốk sẽ tiến hành làm lễ cho cô dâu và chú rể ở hai nơi khác nhau

Sau đó, có một vị bô lão sẽ khấn vái đọc kinh cùng những người chung quanh chúc tụng hướng về cô dâu hoặc chú rể Bài kinh này có nội dung như lời giao ước chấp nhận cuộc hôn nhân trước Thánh Allah

Tối đến các thanh niên tụ hợp tại cô dâu và nhà chú rể để chúc mừng Cô dâu và chú rể sẽ tiếp đãi bạn bè Đây là dịp để các cô gái cấm cung được gia đình đưa đến tham dự Thông thường, các bè mẹ có con trai sẽ nhân dịp này mà xem mặt, tìm kiếm bạn đời cho con trai mình

• Ngày cưới: còn gọi là ngày đưa rể Trong ngày này, họ hàng và bạn bè đàng trai cùng tụ

hợp để đưa chàng rể về nhà cô dâu Người ta thường nhờ hai em bé trai bưng hai cái khay Một khay đựng tiền đồng, một khay đựng trầu cau Ngoài ra, lễ vật nhà trai mang qua nhà gái còn có một mâm trái cây, một mâm bánh ngọt, một chén nhỏ đựng gạo Đến nhà gái, mọi người chỉ được tập trung ở phòng ngoài, chuẩn bị cho lễ trao tiền đồng

và lễ “Kobol” Nhà gái thường trải chiếu cho quan khách ngồi ngay gian ngoài Khi mọi người ổn định chỗ ngồi xong, ông Wali sẽ giao số tiền đồng cho đại diện nhà gái trước sự chứng kiến của mọi người

Tiếp theo, họ sẽ tiến hành lễ gả, gọi là “Kobol” Chú rể được đưa đến ngồi trước mặt cha

mẹ vợ, vị đại diện chủ hôn bên nhà gái, ông mai bà mối và những người làm chứng Một người đứng tuổi, có uy tín, thường là vị chức sắc trong giáo hội, được nhà gái yêu cầu trước sẽ đọc những lời “khot bah” cho chú rể nghe Nội dung lời “khot bah” là những khuyến cáo về hôn nhân, nghĩa vụ của vợ chồng, những điều cấm kỵ của luật tục và luật đạo trong cuộc sống vợ chồng

Sau lời “khot bah”, vị chủ hôn bên nhà gái sẽ nắm lấy tay chú rể, long trọng tuyên bố:

“gia đình tôi bằng lòng gả con gái tôi, tên cho chàng trai, tên với số tiền đồng là ” Lập tức, chàng rể phải trả lời ưng thuận: “Tôi xin nhận người con gái này,

từ đây là vợ chính thức của tôi, có nộp số tiền đồng là ”

Khi chú rể đáp lại xong, ông Wali và các bô lão sẽ đọc kinh chúc phúc cho đôi trẻ

Sau khi mọi người cầu nguyện xong, chú rể được Ôn Uốk đưa vào phòng cô dâu, đến

trước mặt cô dâu, đạt khai trầu xuống và rút cây trâm cao nhất trên đầu cô dâu Đây là cây trâm có biểu tượng hình mặt trăng lưỡi liềm và ngôi sao, một biểu tượng chứng tỏ cô

dâu là người Islam Một vị bô lão sẽ đứng ra cầu nguyện cho cô dâu và chú rể, mọi người cùng hoà theo Sau đó, chú rể sẽ thay trang phục và cùng ra gian nhà ngoài tiếp chuyện cùng bạn bè

Tối đến là lễ hợp cẩn (mă săm chăm nêk) Những người phụ nữ đứng tuổi, có đầy đủ

chồng con đến giăng mùng, chuẩn bị gối mền cho đôi tân lang và tân nương Trước khi động phòng hoa chúc, đôi vợ chồng sẽ cùng ăn chung bữa cơm đầu tiên, có tính tượng trưng cho việc bắt đầu sự chung sống của hai người Người ta cũng bày tiền ra cho hai vợ chồng giành Người ta tin rằng nếu vợ hoặc chồng giành lấy được nhiều tiền hơn, sau này

họ sẽ là người nắm tài sản, quyền hành trong gia đình

Sau 3 ngày, họ hàng, cha mẹ chú rể cùng nhau đến thăm hai vợ chồng mới, đem theo đủ các thứ vật dụng cần dùng cho một gia đình Nhà gái cũng làm một bữa tiệc để đãi đàng trai cùng một số bà con đến chứng kiến tài sản của nhà trai tặng cho vợ chồng mới

- Nghi lễ trong giai đoạn tử: Người Chăm Islam quan niệm, con người có 4 thế giới

Trong đó, cõi sống chỉ là cõi tạm để chuyển qua cõi vĩnh hằng sau khi con người chết đi

và chịu sự phán xét cuối cùng của Thánh Allah Chính vì quan niệm đó mà người Chăm Islam tỏ ra hết sức bình thản đối với cái chết

Khi gia đình có người hấp hối, người nhà sẽ đi báo cho bà con lân cận đến để cùng đọc kinh cầu cho linh hồn người chết bình thản rời khỏi cõi đời Khi bệnh nhân tắt thở, người nhà sẽ dùng tay thấm nước sạch vuốt mặt người chết

Thường thì người chết được chôn trong ngày (24 giờ) Nếu chết buổi sáng thì chiều chôn; nếu chết buổi tối thì sáng hôm sau chôn Trước khi chôn, tử thi phải được tắm rửa (lễ mộc dục) sạch sẽ Người ta sẽ đưa tử thi vào bên trong, dùng xà phòng và nước sạch cọ rửa nhiều lần Dùng bông gòn tẩm dầu thơm ngoáy lỗ tai, mắt, mũi, miệng tử thi nhiều lần cho thật sạch

Khi tắm rửa tử thi xong, người ta đặt tử thi lên một bộ ván và xé vải trắng liệm tử thi Vải trắng thể hiện sự tinh khiết của người chết Vải chỉ được dùng tay xé, không được dùng dao kéo cắt và cũng không được dùng kim chỉ may lại Tiếp theo, người ta quấn tử thi bằng ba lớp vải trắng Các khớp xương của tử thi có thể được lót thêm lớp bông gòn Khâm liệm xong, ông Hakêm hoặc ông Ahly sẽ đến kiểm tra xem tử thi có được liệm đúng thủ tục Islam hay không Nếu đúng rồi, các ông sẽ đọc kinh cầu nguyện cho vong hồn người chết Mọi người cũng đọc theo Không cúng bánh trái, nhang đèn cho người chết Người Chăm cũng không có tục nhận tiền phúng điếu

Người Chăm Islam ở An Giang chôn người chết Huyệt mộ khác hẳn so với các dân tộc khác Huyệt phải sâu quá đầu người (khoảng 1,8 mét), chiều dài khoảng 1,8 đến 2 mét, chiều ngang khoảng 1 đến 1,2 mét Huyệt luôn được đào theo hướng Bắc - Nam Dưới đáy huyệt của người Chăm Islam An Giang, bên phía Tây, người ta khoét một cái lỗ theo chiều dài vừa với tử thi Khi chôn, tử thi nằm nghiêng bên phải, mặt và ngực quay về hướng mặt trời lặn (hướng Tây, hướng của Thánh địa Mecca) Ngoài ra, tử thi phải được

ép vừa vặn vào cái lỗ đã khoét, dùng tấm ván chèn bên ngoài rồi mới lấp đất lại Phần phía dưới của người chết phải trực tiếp chạm với đất Ngay cả tấm ván chặn tử thi cũng phải là ván mau mục để thi thể người chết sớm phân hủy, vong hồn của họ mới sớm về với Thượng đế Không được chôn theo quần áo hay bất kỳ vật gì cho người chết

Người ta để tử thi lên một tấm ván to gọi là “hanh đu” Các thanh niên sẽ khiêng “hanh đu” ra đồng chôn Thông thường người chết được chôn trong nghĩa địa của Islam Trong quá trình vận chuyển “hanh đu”, nghiêm cấm tiếng khóc than, không có tiếng kèn trống

gì cả

Người thân và bà con đi đưa tang đứng quanh huyệt để đọc kinh cầu nguyện cho người quá cố Lúc bấy giờ, họ sẽ gọi tên thánh (được đặt trong lễ cắt tóc và đặt tên lúc nhỏ) người quá cố nhiều lần để nhắn nhủ những điều họ cần chuẩn bị để tiếp đón hai vị thần Monkar và Nakir đến thẩm vấn

Phần mộ của người Chăm Islam không được đắp mô lên mà phải được san lấp cho bằng phẳng, đánh dấu phần mộ bằng cách dựng hai tấm bia hoặc đóng hai thanh gỗ ở đầu và chân mộ Trên đó có ghi họ tên người chết, ngày, tháng, năm qua đời Dựng xong hai tấm bia xem như công việc chôn cất hoàn tất

Buổi tối ngày chôn cất, bạn bè, người thân của tang chủ đến nhà tang chủ để cầu nguyện Các đoạn kinh Koran được ngâm đọc với giọng trầm đều Sau khi cầu nguyện, tang chủ đãi cháo gà hoặc bánh ngọt tùy hoàn cảnh từng gia đình Việc cầu nguyện như thế sẽ diễn

ra trong ba đêm liền Sau đó, người ta còn cầu nguyện vào các đêm thứ 7, thứ 10, thứ 40, thứ 100 và một lần nữa vào đúng 1 năm kể từ lúc người mất Người ta không tổ chức lễ giỗ mà bất cứ lúc nào có của ngon vật lạ, họ có thể cầu nguyện để tưởng nhớ chung cho những người quá cố Họ cũng không nhất thiết đọc kinh tại nhà mà có thể nhờ thầy Imâm đọc giùm

Người Chăm Islam ở An Giang không làm bàn thờ để thờ cúng ông bà, tổ tiên Giáo luật nghiêm cấm việc thờ cúng các di ảnh hay mẫu tượng Trong nhà có người chết cũng không mặc tang phục Họ cũng không cần chọn đất mai táng Ai chết ở đâu thì chôn ở khu vực đó, chỉ cần thực hiện đúng quy tắc mai táng là được Ngoài ra, họ cũng không có tục tảo mộ

Các nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam An Giang so với người Chăm Bà ni

và Chăm Bà la môn vẫn có những điểm tương đồng nhất định, nhưng về cơ bản vẫn khác nhau Sự tương đồng này bắt nguồn từ cội rễ xa xưa tổ tiên của ba cộng đồng người này,

đó là có chung nguồn gốc, cùng sống chung trong vương quốc Champa Tuy nhiên, theo dòng lịch sử, với quá trình di cư, cộng cư liên tục, mỗi cộng đồng dân tộc sẽ có sự giao lưu và tiếp biến những giá trị văn hóa cho phù hợp Trong sự biến đổi ấy, nhất định có sự biến đổi các nghi lễ vòng đời Mặt khác, vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo khác biệt là nguyên chính dẫn đến sự khác biệt trong các nghi lễ vòng đời của mỗi cộng đồng dân tộc Điều đáng nói là, tuy có sự khác biệt cơ bản, nhưng nhìn chung nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam An Giang, người Chăm Bà ni hay người Chăm Bà la môn khu vực Ninh Thuận, Bình Thuận đều chứa đựng những giá trị độc đáo Chúng ta cần có những giải pháp hợp lý để duy trì và phát huy các giá trị tích cực, khắc phục những điểm lạc hậu, tiêu cực trong nghi lễ vòng đời của ba cộng đồng dân tộc này

Qua quá trình điền dã, khảo sát và nghiên cứu một cách hệ thống về nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang, chúng tôi đưa ra một số kiến nghị sau đây:

- Cần có những chính sách hợp lý nhằm phục dựng các nghi lễ vòng đời của người Chăm Islam ở An Giang Bởi lẽ, hiện nay hầu hết các nghi lễ này đã có những biến

đổi nhất định Mặc dù sự biến đổi ấy vừa mang yếu tố tích cực, vừa chứa những hạn chế Song, nếu chúng ta không phục dựng, bảo tồn thì một thời gian không lâu, các nghi lễ truyền thống này sẽ biến dạng hoặc mất đi Theo chúng tôi, khi phục dựng các nghi lễ, cần phải sao chụp, ghi hình và lưu trữ, bảo quản một cách nghiêm túc

- Đọc qua hơn 2.000 danh mục đề tài, bài viết về văn hóa Chăm trong và ngoài nước, chúng tôi nhận thấy các học giả đã đề cập ở khá nhiều phương diện Tuy nhiên, hầu hết chỉ tập trung nghiên cứu văn hóa Chăm Bà la môn, Chăm Bà ni khu vực Miền Trung Trong khi đó, việc nghiên cứu về người Chăm Islam ở An Giang còn khá khiêm tốn Văn hóa người Chăm Islam An Giang chứa đựng nhiều yếu tố đặc sắc, cần phải được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm hơn nữa Riêng tỉnh An Giang cần có những chương trình, đề án cụ thể nhằm khuyến khích việc nghiên cứu, vực dậy những giá trị văn hóa độc đáo còn tiềm ẩn trong cộng đồng dân tộc

- Liên quan đến vấn đề nghi lễ vòng đời người Chăm Islam, chúng tôi nhận thấy nên có những công trình sưu tầm, dịch thuật các bài, đoạn kinh được đọc trong các nghi

lễ này Ví dụ: Những bài kinh đọc trong cắt tóc và đặt tên cho đứa bé; kinh đọc khi làm lễ cắt da quy đầu, kinh đọc trong các nghi lễ cưới xin và trong tang lễ…

- Nhờ những chủ trương, chính sách tích cực của Đảng và Nhà nước, đời sống vật chất của đồng bào Chăm Islam ở An Giang đã có sự tiến bộ rất rõ nét trong thời gian qua Tuy vậy, việc tiếp thu các yếu tố mới trong đời sống hiện đại ít nhiều đã ảnh hưởng đến những giá trị truyền thống của dân tộc, nếu không có sự sàng lọc thích hợp Hiện nay, hầu như chỉ có các vị giáo cả, phó giáo cả hoặc các vị chức sắc, bô lão ở các làng Chăm

là nắm được những nghi lễ vòng đời truyền thống của dân tộc mình khá hoàn chỉnh Trong khi đó, giới trẻ Chăm dần thờ ơ với các phong tục truyền thống, thay vào đó là sự sín ngoại, sự đua đòi đôi khi thái quá Trước tình hình này, các cấp, các ngành hữu quan cần có chính sách, biện pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy vốn văn hóa dân tộc

Văn hóa người Chăm Islam ở An Giang chứa đựng nhiều yếu tố đặc sắc Nghi lễ vòng đời người là một trong những yếu tố quan trọng trong văn hóa tinh thần của cộng đồng Chăm Islam Dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm sâu sắc của các cấp chính quyền địa phương, đồng bào Chăm ở An Giang ngày càng phát triển về mọi mặt, sánh vai với các dân tộc anh em trong quá trình hội nhập Trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nền văn hóa Chăm có nhiều biến đổi và cũng có chiều hướng mai một Đó là điều tất yếu, khách quan Các cấp, các ngành từ trung ương đến địa phương cần có những chính sách phù hợp và những giải pháp kịp thời nhằm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa quý báu này, góp phần quan trọng vào chiến lược xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc