Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn lịch sử và địa lí lớp 5

Chính vì vậy, nghiên cứu tập trung làm rõ hệ thống cơ sở lý luận cho việc tổ chức hoạt động trải nghiệm, phân tích kết quả khảo sát thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học

Đề tài nghiên cứu khoa học, do tác giả Lê Nguyên Phương Dũng, công tác tại khoa Sư phạm thực hiện Tác giả đã báo cáo kết quả nghiên cứu và được Hội đồng khoa học và Đào tạo Trường Đại học An Giang thông qua ngày ………

TÓM TẮT

Đã có nhiều bài báo, tài liệu phân tích quan niệm về hoạt động trải nghiệm, các phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm ở các cấp học trong chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2018 nhưng chủ yếu là cấp trung học Các nghiên cứu để tổ chức hiệu quả hoạt động trải nghiệm ở cấp Tiểu học còn ít Chính vì vậy, nghiên cứu tập trung làm rõ hệ thống cơ sở lý luận cho việc tổ chức hoạt động trải nghiệm, phân tích kết quả khảo sát thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí ở trường tiểu học; qua đó, thiết kế và thực nghiệm một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 cấp tiểu học Nghiên cứu được tiến hành thông qua các phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu, phương pháp khảo sát điều tra, phương pháp thực nghiệm sư phạm, phương pháp sử dụng toán thống kê – đây là những phương pháp nghiên cứu đặc trưng trong nghiên cứu khoa học giáo dục Tuy nhiên,

đề tài chưa tiến hành thực nghiệm được tất cả các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 đã đề xuất

Từ khoá: hoạt động trải nghiệm, dạy học ngoài lớp, môn Lịch sử và Địa lí lớp

5, cấp tiểu học

ABSTRACT

There have been many articles and documents analyzing perceptions of experiential activities, methods, forms of organizing experience activities at all educational levels in the general education program after 2018 but mostly middle-level Studies to effectively organize experience activities at the elementary school level are limited; therefore, this study concentrates clarifying the theoretical basis system for organizing experiential activities, analyzing the results of surveying the status of organizing experiential activities in teaching outside the class of History and Geography at elementary school; thereby, designing and experimenting some forms

of organizing experience activities in teaching outside the class of History and Geography at the elementary level Research is conducted through methods of analysis, synthesis of documents, survey survey methods, pedagogical empirical methods, methods of using statistical math - these are typical research methods in educational scientific research However, the subject has not experimented with all proposed organizational activities in teaching outside the 5th History and Geography class

Keywords: experiential activities, teaching outside, the 5th History and Geography class, primary school

LỜI CAM KẾT

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trong

công trình nghiên cứu này có xuất xứ rõ ràng Những kết luận mới về khoa học của

công trình nghiên cứu này chưa được công bố trong bất kì công trình nào khác

An Giang, ngày … tháng 12 năm 2019

Người thực hiện

Lê Nguyên Phương Dũng

MỤC LỤC

MỤC LỤC v

DANH SÁCH BẢNG vii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined Chương 1GIỚI THIỆU 1

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1

1.2.1 Mục tiêu tổng quát 1

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 1

1.3 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 2

1.4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2

1.5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2

1.6 ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU 2

Chương 2TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

2.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

2.2 HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 4

2.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm 4

2.2.2 Mục tiêu hoạt động trải nghiệm 5

2.2.3 Đặc điểm hoạt động trải nghiệm 5

2.2.4 Tầm quan trọng hoạt động trải nghiệm 6

2.3 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ Ở TIỂU HỌC 6

2.3.1 Phương pháp giải quyết vấn đề 6

2.3.2 Phương pháp đóng vai 7

2.3.3 Phương pháp trò chơi học tập 8

2.3.4 Phương pháp thảo luận 8

2.3.5 Phương pháp quan sát tranh, ảnh, mô hình lịch sử, địa lí 8

2.3.6 Phương pháp khai thác tri thức từ bản đồ 9

2.3.7 Phương pháp khai thác tri thức qua số liệu thống kê, biểu đồ 10

2.3.8 Phương pháp kể chuyện 11

2.4 CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 11

2.4.1 Mục tiêu chương trình môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 11

2.4.2 Nội dung chương trình, sách giáo khoa môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 12

Chương 3PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 15

3.1 MẪU NGHIÊN CỨU 15

3.2 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 15

3.3 CÔNG CỤ NGHIÊN CỨU 16

3.4 TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU 16

Chương 4KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 17

4.1 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NGOÀI LỚP MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 17

4.1.1 Nhận thức của giáo viên về hoạt động trải nghiệm 17

4.1.2 Đánh giá của giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm 18

4.1.4 Ưu điểm và hạn chế của thực trạng 19

4.1.5 Nguyên nhân của thực trạng 20

4.1.6 Nhận xét chung kết quả khảo sát thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 21

4.2 MỘT SỐ HÌNH THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NGOÀI LỚP MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 21

4.2.1 Sinh hoạt câu lạc bộ Lịch sử, Địa lí 21

4.2.2 Tham quan 23

4.2.3 Trò chơi học tập 27

4.2.4 Sân khấu tương tác 31

4.2.5 Đố vui lịch sử, địa lí 35

4.2.6 Dự án học tập 36

4.3 KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VÀ NHẬN XÉT 45

4.3.1 Kết quả định tính 45

4.3.2 Kết quả định lượng 45

4.3.3 Nhận xét chung về thực nghiệm 48

Chương 5KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 49

5.1 KẾT LUẬN 49

5.2 HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 50

DANH SÁCH BẢNG

Bảng 1 Tiến trình nghiên cứu 16

Bảng 2 Nhận thức của giáo viên về hoạt động trải nghiệm 17

Bảng 3 Đánh giá của giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm 18

Bảng 4 Điều kiện hỗ trợ giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm 19

Bảng 5 Yêu cầu quan sát, thu thập thông tin khi tham quan 26

Bảng 6 Đánh giá kết quả bài báo cáo tham quan của học sinh 27

Bảng 7 Đánh giá kết quả tham gia trò chơi của học sinh 31

Bảng 8 Sự khác nhau giữa diễn kịch thông thường và sân khấu tương tác 32

Bảng 9 Bộ câu hỏi định hướng trong dự án học tập 41

Bảng 10 Phiếu đánh giá sản phẩm dự án (tập ảnh) 42

Bảng 11 Phiếu đánh giá sản phẩm dự án (bài báo cáo) 43

Bảng 12 Phiếu đánh giá bài báo cáo dự án của học sinh 44

Bảng 13 Kết quả tính toán trả lời câu hỏi trắc nghiệm của lớp 5A 46

Chương 1 GIỚI THIỆU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nghị quyết 29-NQ/TW về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã xác định sự cần thiết tổ chức các hoạt động giáo dục theo hướng tăng cường sự trải nghiệm, phát huy tính sáng tạo của học sinh, nhà giáo dục, cán bộ quản lý giáo dục phải tạo các môi trường khác nhau để học sinh được trải nghiệm nhiều nhất

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể sau năm 2018 đã xác định hai hoạt động chính trong nhà trường phổ thông là “hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm”, trong đó, hoạt động thứ hai rất mới đối với giáo viên, sinh viên Giáo dục Tiểu học và học sinh

Môn Lịch sử và Địa lí cấp Tiểu học là môn học bắt buộc trong chương trình giáo dục phổ thông, đòi hỏi học sinh phải tham gia và vận dụng tri thức để giải quyết các vấn đề của thực tiễn cuộc sống, góp phần phát triển năng lực cho học sinh Vì vậy, môn Lịch sử và Địa lí là môn học có nhiều cơ hội để tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh

Tuy nhiên, trên thực tế, số lượng giáo viên tổ chức hoạt động trải nghiệm còn

ít, đội ngũ cán bộ quản lí nhiều trường dù có nhiều quan tâm, chỉ đạo, cố gắng thực hiện nhưng hình thức, nội dung chưa phong phú, kém hiệu quả; mặt khác, còn nhiều giáo viên, sinh viên ngành Giáo dục Tiểu học mơ hồ, chưa hiểu rõ, thậm chí chưa nghe qua hoạt động trải nghiệm

Do vậy, đề tài “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5” mong muốn giải quyết những tồn tại đó

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu tổng quát

Xác định được các hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm có tính khoa học, thực tiễn trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 ở Tiểu học góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học ở trường Tiểu học

- Kiểm chứng được hiệu quả một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

1.3 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Nếu áp dụng đồng bộ một số hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 sẽ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học ở trường Tiểu học

1.4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.5 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lý luận việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

- Khảo sát, điều tra đánh giá thực trạng việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 tại trường Tiểu học

- Lựa chọn, thiết kế, đề xuất một số hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng hiệu quả của một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.6 ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU

- Đóng góp về mặt khoa học: Hệ thống được cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc

tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

- Đóng góp công tác đào tạo: Góp phần làm phong phú cho lý luận và phương pháp dạy học các môn ở tiểu học

- Đóng góp bảo vệ môi trường: Thông qua các hình thức trải nghiệm (nhất là các dự án học tập) học sinh có ý thức đóng góp công sức bảo vệ môi trường tại các di sản, di tích lịch sử

Chương 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Vấn đề hoạt động dạy và học qua trải nghiệm, hoạt động trải nghiệm không phải là vấn đề mới với nhiều nước trên thế giới, các nước có nền giáo dục phát triển, đặc biệt là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực, hoạt động trải nghiệm được quan tâm và triển khai dưới nhiều góc độ Ở khu vực châu Á, từ năm 1973, học tập trải nghiệm đã được Hongkong áp dụng thông qua việc dạy học qua hoạt động tham quan, dã ngoại Tư tưởng này tiếp tục phát triển

ở các nước châu Á khác như Singapore, Hàn Quốc, Trung Quốc, Dạy học trải nghiệm có một bước tiến quan trọng hơn khi vào năm 2002, chương trình “Dạy học

vì một tương lai bền vững” đã được UNESCO thông qua, trong chương trình này có phần quan trọng về học qua trải nghiệm (Dương Giáng Thiên Hương, 2017) Tuy nhiên, ở Việt Nam vấn đề này còn khá mới mẻ Vì vậy, trong quá trình thực hiện, nghiên cứu đã tham khảo, tiếp cận các loại tài liệu đề cập đến những vấn đề chung của hoạt động trải nghiệm như:

- Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu lên quan điểm xây dựng chương trình giáo dục phổ thông, mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông, định hướng xây dựng các chương trình môn học, yêu cầu cần đạt về các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung của học sinh Trong đó, hoạt động trải nghiệm là “hoạt động giáo dục mà từng học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích luỹ kinh nghiệm riêng của cá nhân” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018) Đồng thời, trải nghiệm

là hoạt động được coi trọng trong từng môn học, mỗi hoạt động trải nghiệm mang tính tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức, kĩ năng khác nhau

- Tài liệu tập huấn “Kĩ năng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo” năm 2017 của Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã đề cập đến một số vấn đề chung về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, kĩ năng thiết kế và biện pháp

tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo, đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường phổ thông

- Tài liệu tập huấn “Kĩ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường trung học” do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức năm 2015 đã đề cập đến cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở trường trung học và cách đánh giá trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh trung học

- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của tác giả Nguyễn Thị Phương Linh (Trường Đại học sư Phạm Huế), năm 2016, tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học ngoài giờ môn Địa lý lớp 11 trung học phổ thông, đề tài đã nghiên cứu được cơ

sở lý luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo cũng như thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường phổ thông, từ đó đề ra cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học ngoài giờ một cách hiệu quả trong môn Địa lý lớp

11 ở trường THPT

- Luận văn thạc sĩ giáo dục học của tác giả Cao Thị Hoa (Trường Đại học Sư phạm Huế), năm 2016, tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học trên lớp môn Địa lý lớp 10 trung học phổ thông, đề tài đã đề cập đến việc nghiên cứu cơ sở lý luận về việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học trên lớp môn Địa

lý 10 từ đó tìm hiểu thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo và nghiên cứu nội dung, phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học trên lớp, nội khóa môn Địa lý lớp 10 THPT

- Tài liệu tập huấn “Kĩ năng xây dựng và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường trung học” của trường Đại học Giáo dục (Đại học quốc gia Hà Nội)

đã đề cập đến các bước cần thiết để xây dựng các hình thức trải nghiệm sáng tạo và

tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trung học

- Dương Giáng Thiên Hương trong bài báo “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo –

lí thuyết và vận dụng trong dạy học tiểu học” đề cập đến lí thuyết về hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo dưới góc độ một hình thức tổ chức giáo dục, mô tả khái niệm, các hình thức hoạt động trải nghiệm sáng tạo và quy trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học ở tiểu học hiện nay

Cùng một số nghiên cứu khác tập trung làm rõ cơ sở lý luận, các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo hiệu quả ở trường, lớp cấp trung học phổ thông Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào về tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

2.2 HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

2.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

Theo Bùi Ngọc Diệp (2015) hoạt động trải nghiệm là “hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội”, học sinh với tư cách là chủ thể của hoạt động nhận thức, đồng thời, phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình

Hoạt động trải nghiệm làm cho nội dung giáo dục không bị rập khuôn theo sách vở, mà gắn liền với thực tiễn xã hội, là con đường gắn lý thuyết với thực tiễn đời sống xã hội, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động trong môi trường học tập trải nghiệm nhằm hình thành và phát triển năng lực, nhân cách cho

HS, đặc biệt là đáp ứng mục tiêu giáo dục phổ thông giai đoạn tới

Nguyễn Đức Vũ (2014) cho rằng “hoạt động trải nghiệm trong môn Lịch sử và Địa lí là nhiệm vụ học tập gắn với thực tiễn mà HS cần phải vận dụng vốn kinh nghiệm về tự nhiên và kinh tế - xã hội”, chính vì vậy, học sinh trải nghiệm, phân tích, khái quát hóa thành kiến thức của bản thân và vận dụng để giải quyết vấn đề thực tiễn trên cơ sở sáng tạo và phù hợp nội dung môn học

2.2.2 Mục tiêu hoạt động trải nghiệm

* Mục tiêu về nhận thức kiến thức:

- Bổ sung, mở rộng, củng cố tri thức

- Liên hệ, vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống

* Mục tiêu về rèn luyện kĩ năng:

- Hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị,

kĩ năng sống và những năng lực chung cần có ở con người trong xã hội hiện đại

- Rèn luyện cho học sinh kĩ năng giao tiếp ứng xử có văn hóa

- Tích lũy kinh nghiệm tổ chức, điều khiển hoạt động

- Rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá kết quả hoạt động

- Rèn luyện kĩ năng thực hiện theo nhóm, khả năng tự điều chỉnh và tự hòa nhập để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao

* Mục tiêu về giáo dục thái độ:

- Tạo hứng thú cho học sinh trong hoạt động học tập

- Hình thành cho học sinh niềm tin vào giá trị cuộc sống của hiện tại và tương lai, có tình yêu thiên nhiên, quê hương đất nước

- Có thái độ đúng đắn trước những vấn đề nhạy cảm được đặt ra, phát huy được những giá trị tốt đẹp, kiên quyết loại bỏ những cái xấu, nguy hại

- Bồi dưỡng tính tích cực, chủ động, sáng tạo, sẵn sàng tham gia các hoạt động

xã hội, của tập thể, của trường và lớp cho học sinh

2.2.3 Đặc điểm hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là “một loại hình hoạt động dạy học có mục đích, có tổ chức được thực hiện trong hoặc ngoài nhà trường” (Bùi Ngọc Diệp, 2015, tr.37); HS được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động, từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân; HS được trải nghiệm, bày tỏ quan điểm, ý tưởng, đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, thể hiện tự khẳng định bản thân, tự đánh giá

và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và bạn bè

Trải nghiệm trong môn Lịch sử và Địa lí thể hiện rất rõ đặc điểm này, các hoạt động được tổ chức với mục đích dạy học Lịch sử, Địa lí, mà nội dung Lịch sử, Địa lí

là các kiến thức gắn liền với tự nhiên hoặc kinh tế - xã hội vì vậy dạy học gắn liền với thực tế, ngoài thực địa là một hoạt động đã được duy trì thường xuyên, liên tục bên cạnh hình thức dạy học truyền thống là dạy học trên lớp

Hoạt động trải nghiệm có nội dung rất đa dạng và mang tính tích hợp, ngoài kiến thức về Lịch sử, Địa lí, hoạt động trải nghiệm còn tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: vật lí, hóa học, sinh học, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục lao động, giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu, giáo dục phòng chống HIV/AIDS và tệ nạn xã hội, giáo dục vệ sinh an toàn thực phẩm, giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm – hiệu quả, giáo dục giới tính và sức khỏe sinh sản vị thành niên,

Hoạt động trải nghiệm có thể tổ chức tại nhiều địa điểm khác nhau ở trong hoặc ngoài nhà trường như: lớp học, thư viện, phòng đa năng, phòng truyền thống, sân trường, vườn trường, công viên, vườn hoa, viện bảo tàng, các di tích lịch sử và văn hóa, các danh lam thắng cảnh, các công trình công cộng, nhà các nghệ nhân, các làng nghề, cơ sở sản xuất, hoặc ở các địa điểm khác ngoài nhà trường có liên quan đến chủ đề hoạt động

2.2.4 Tầm quan trọng hoạt động trải nghiệm

- Hoạt động trải nghiệm là con đường gắn lý thuyết (các môn học) với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động, góp phần phát triển phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kĩ năng sống, niềm tin đúng đắn ở học sinh, hình thành những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại Hoạt động trải nghiệm là con đường để phát triển toàn diện nhân cách học sinh, đáp ứng mục tiêu giáo dục phổ thông của Việt Nam

Dựa vào phân tích bên trên, hoạt động trải nghiệm hiện nay được xem như là một phương pháp học của học sinh Đó là một quá trình trong đó chủ thể trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động và giao lưu phong phú, đa dạng từ đó thu lượm

và xử lý thông tin từ môi trường xung quanh Như vậy các môn học thông qua hoạt động trải nghiệm để hoàn thành mục tiêu giáo dục

- Để đào tạo con người có cả đức lẫn tài, trong một thời gian dài chúng ta chỉ chú trọng đến hoạt động dạy học, còn hoạt động giáo dục ít được quan tâm về nội dung, thời lượng, có nơi còn bỏ hẳn Có thể nói trong chương trình giáo dục phổ thông mới, hoạt động trải nghiệm sẽ là nhân tố quan trọng không thể thiếu, là hoạt động giáo dục góp phần thực hiện mục tiêu của giáo dục trong xã hội hiện đại ngày nay

2.3 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ Ở TIỂU HỌC

2.3.1 Phương pháp giải quyết vấn đề

- Đây là “phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực tư duy, sáng tạo, giải quyết vấn đề của HS” Các em được đặt trong tình huống có vấn đề, thông qua việc giải quyết vấn đề giúp các em lĩnh hội tri thức, kĩ năng, phương pháp, trải nghiệm

thực tế Phương pháp này thường được vận dụng khi HS phân tích, xem xét và đề xuất những giải pháp trước một hiện tượng, sự việc nảy sinh trong quá trình hoạt động

- Các bước tiến hành:

Bước 1: Nhận biết vấn đề

Trong bước này GV cần phân tích tình huống đặt ra giúp HS nhận biết được vấn đề Do đó, vấn đề ở đây cần được trình bày rõ ràng, dễ hiểu đối với HS

Bước 2: Tìm phương án giải quyết

Để tìm ra các phương án giải quyết vấn đề, HS cần so sánh, liên hệ với cách giải quyết vấn đề tương tự hay kinh nghiệm đã có cũng như tìm phương án giải quyết mới Các phương án giải quyết đã tìm ra cần được sắp xếp, hệ thống hóa để xử lí ở giai đoạn tiếp theo Khi có khó khăn hoặc không tìm được phương án giải quyết thì cần quay trở lại việc nhận biết vấn đề để kiểm tra lại và hiểu vấn đề

Bước 3: Quyết định phương án giải quyết

GV cần quyết định phương án giải quyết vấn đề, khi tìm được phải phân tích,

so sánh, đánh giá xem có thực hiện được việc giải quyết vấn đề hay không Nếu có nhiều phương án giải quyết thì cần so sánh để xác định phương án tối ưu Nếu các phương án đã đề xuất mà không giải quyết được vấn đề thì tìm kiếm phương án giải quyết khác Khi quyết định được phương án thích hợp là đã kết thúc việc giải quyết vấn đề

2.3.2 Phương pháp đóng vai

- Đây là “phương pháp giáo dục giúp HS thực hành cách ứng xử, bày tỏ thái độ trong những tình huống giả định hoặc trên cơ sở óc tưởng tượng và ý nghĩ sáng tạo của các em” (Nguyễn Thị Kim Dung, 2014) Phương pháp giúp HS suy nghĩ sâu sắc

về một vấn đề bằng cách tập trung vào ứng xử cụ thể mà các em quan sát được Việc

“diễn” không quan trọng mà quan trọng ở phần xử lí tình huống khi diễn và thảo luận sau phần diễn đó

- Các bước tiến hành:

Bước 1: Nêu tình huống đóng vai

Bước 2: Cử nhóm chuẩn bị vai diễn

Yêu cầu nhóm đóng vai xây dựng kịch bản thể hiện tình huống sao cho sinh động, hấp dẫn, mang tính sân khấu nhưng không đưa ra lời giải hay cách giải quyết tình huống Kết cục mở để khán giả thảo luận

Bước 3: Thảo luận sau khi đóng vai

Khi đóng vai kết thúc, người dẫn chương trình đưa ra các câu hỏi có liên quan

để HS thảo luận

Bước 4: Thống nhất và chốt lại các ý kiến sau khi thảo luận

2.3.3 Phương pháp trò chơi học tập

- Đây là “phương pháp tổ chức cho HS tìm hiểu một vấn đề hay thực hiện những hành động, việc làm hoặc hình thành thái độ thông qua một trò chơi nào đó” (Trần Quốc Tuấn, 2015) Trò chơi không phải là thật nhưng làm một cái gì đó mang tính chân thật và đặc biệt, đây là một hoạt động tự nguyện và nó được giới hạn bằng không gian và thời gian, có qui luật tổ chức trò chơi

- Thông qua phương pháp này giúp các em phát triển toàn diện, nâng cao hiểu biết về thế giới hiện thực xung quanh, kích thích trí thông minh, lòng ham hiểu biết của các em

- Các bước tiến hành:

Bước 1: Giáo viên giới thiệu tên, mục đích của trò chơi

Bước 2: Hướng dẫn chơi Bước này bao gồm những việc làm sau: Tổ chức

người tham gia trò chơi: Số người tham gia, số đội tham gia (mấy đội chơi), quản trò, trọng tài Các dụng cụ dùng để chơi (giấy khổ to, quân bài, thẻ từ, cờ…) Cách chơi: Từng việc làm cụ thể của người chơi hoặc đội chơi, thời gian chơi, những điều người chơi không được làm…Cách xác nhận kết quả và cách tính điểm chơi, cách giải của cuộc chơi (nếu có)

Bước 3: Thực hiện trò chơi

Bước 4: Nhận xét sau cuộc chơi Bước này bao gồm những việc làm sau: Giáo

viên hoặc trọng tài là HS nhận xét về thái độ tham gia trò chơi của từng đội, những việc làm chưa tốt của các đội để rút kinh nghiệm Trọng tài công bố kết quả chơi của từng đội, cá nhân và trao phần thưởng cho đội đoạt giải Một số học sinh nêu kiến thức, kỹ năng trong bài học mà trò chơi đã thể hiện

2.3.4 Phương pháp thảo luận

- Đây là phương pháp dạy học, trong đó, GV sắp xếp HS thành những nhóm nhỏ theo hướng tạo ra tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa các thành viên, từ đó HS trong nhóm trao đổi, giúp đỡ cùng nhau phối hợp làm việc để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm Phương pháp này giúp HS phát huy cao độ vai trò chủ thể, giúp HS hình thành các kĩ năng xã hội và phẩm chất, nhân cách cần thiết…

- Các bước tiến hành:

Bước 1: Chuẩn bị nội dung thảo luận

Bước 2: Giao nhiệm vụ cho học sinh

Bước 3: Tiến hành thảo luận

Bước 4: Tổng kết thảo luận

2.3.5 Phương pháp quan sát tranh, ảnh, mô hình lịch sử, địa lí

Trong dạy học lịch sử, địa lí, tranh, ành, mô hình có vai trò to lớn trong việc

hình thành cho HS biểu tượng, khái niệm lịch sử, địa lí cụ thể Muốn hình thành biểu

tượng lịch sử, địa lí, tốt nhất là hướng dẫn HS quan sát trực tiếp đối tượng ngoài thực địa Nhưng đối tượng lịch sử, địa lí rất phong phú và đa dạng (hay thậm chí nguy hiểm), không phải lúc nào cũng quan sát trực tiếp được (hoặc các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ) nên phải dùng đến công cụ để minh họa: tranh, ảnh, mô hình Từ đó, hình thành những khái niệm lịch sử, địa lí chính xác và khoa học

Tranh, ảnh, mô hình lịch sử, địa lí là những phương tiện có tính khái quát cao và khá trừu tượng nên phần hướng dẫn của GV với hệ thống câu hỏi hướng dẫn HS học tập rất quan trọng; đồng thời, cũng cần chú ý đến giới hạn về không gian, thời gian (nếu có) mà tranh, ảnh thể hiện

Các bước tiến hành:

- Bước 1: GV giúp HS biết đối tượng chính phản ánh qua bức tranh, ảnh,

phương pháp thể hiện, hệ thống kí hiệu đã sử dụng; giới hạn không gian, thời gian thể hiện qua tranh, ảnh

- Bước 2: GV xác định thông tin cần khai thác từ tranh, ảnh (là nguồn kiến thức

chính hay chỉ minh họa cho bản đồ hay kênh chữ ) để nêu câu hỏi, vấn đề cần tìm hiểu, hướng dẫn HS cách quan sát, thu thập thông tin cần thiết phục vụ yêu cầu bài học GV có thể bổ sung thông tin cần thiết nếu các thông tin trên tranh, ảnh chưa thể hiện rõ

- Bước 3: HS trình bày ý kiến của mình qua làm việc theo nhóm, lớp hoặc cá

nhân về kiến thức mà mình đã tìm ra

- Bước 4: Bổ sung, nhận xét và kết luận

2.3.6 Phương pháp khai thác tri thức từ bản đồ

Bản đồ là phương tiện trực quan, một nguồn tri thức địa lí quan trọng Qua bản

đồ, HS có thể cái nhìn bao quát những khu vực lãnh thổ rộng lớn, những vùng lãnh thổ xa xôi trên bề mặt Trái đất mà bản thân chưa có điền kiện đến tận nơi để quan sát

Về mặt kiến thức, bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối quan

hệ của các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái Đất một cách cụ thể mà không một phương tiện nào khác có thể làm được Kí hiệu, màu sắc, cách biểu hiện trên bản đồ

là những nội dung địa lí đã được mã hóa, trở thành một ngôn ngữ đặc biệt - ngôn ngữ bản đồ

Về mặt phương pháp, bản đồ được coi là một phương tiện trực quan giúp cho học sinh khai thác, củng cố tri thức và phát triển tư duy trong quá trình dạy học địa lí Ngoài ra, trong dạy học ngoài lớp địa lí còn sử dụng lược đồ, đây là những bản

đồ đã được giản lược các yếu tố toán học nên không thể sử dụng để đo, tính khoảng cách mà chỉ để nhận biết một vài sự vật, hiện tượng đia lí

Các bước sử dụng bản đồ trước khi lên lớp:

- Bước 1: Nghiên cứu nội dung bài học trong SGK

- Bước 2: Xây dựng các câu hỏi gắn với bản đồ

- Bước 3: Lường trước các tình huống sư phạm

- Bước 4: Chuẩn bị bài giảng bằng PP bản đồ

Các bước sử dụng bản đồ khi lên lớp:

- Bước 1: Giao nhiệm vụ cho HS

+ Đọc tên bản đồ và bảng chú giải để biết đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ là gì và đối tượng được thể hiện như thế nào (kí hiệu, màu sắc gì)

+ Nêu câu hỏi gắn với bản đồ

+ Hướng dẫn HS nghiên cứu bản đồ

- Bước 2: Tổ chức trao đổi, thảo luận

+ HS trao đổi, thảo luận theo nhóm lớn, nhỏ theo yêu cầu câu hỏi Dựa vào kí hiệu (hay màu sắc) để xác định vị trí của đối tượng trên bản đồ và thông qua những

kí hiệu đó để rút ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ

+ GV có thể nêu các yêu cầu cụ thể khác để HS biết cách nghiên cứu, thảo luận

- Bước 3: HS trình bày kết quả nghiên cứu, thảo luận

- Bước 4: Kết luận

+ GV kết luận theo chuẩn kiến thức, kĩ năng

+ Hướng dẫn HS ghi nhớ

2.3.7 Phương pháp khai thác tri thức qua số liệu thống kê, biểu đồ

Số liệu thống kê có ý nghĩa nhất định trong việc hình thành tri thức về địa lí tự

nhiên, kinh tế - xã hội Chúng "soi sáng và giải thích được nhiều khái niệm và quy

luật về địa lí"

Các loại số liệu thống kê, biểu đồ thường dùng trong các bài học địa lí:

- Số liệu riêng biệt (đơn): dùng để cụ thể hóa một đối tượng địa lí (nhiệt độ, lượng mưa, số dân, )

- Bảng số liệu: là tập hợp những số liệu có liên quan với nhau được đặt trong bảng để người đọc dễ nhận xét, so sánh, kết luận

- Biểu đồ là cấu trúc đồ họa thể hiện trực quan số liệu thống kê và quá trình phát triển của các hiện tượng trong mối quan hệ thời gian, không gian giữa chúng Các dạng biểu đồ gồm: biểu đồ hình tròn, vuông (thể hiện cơ cấu); biểu đồ hình cột (so sánh và thể hiện sự phát triển, );

Các bước tiến hành đọc bảng số liệu thống kê:

- Bước 1: Đọc tên bảng thống kê, đơn vị

- Bước 2: Tên cột, tên hàng

- Bước 3: Vận dụng các thao tác tư duy để trả lời câu hỏi mà GV đặt ra

- Bước 4: Bổ sung, nhận xét, kết luận

2.3.8 Phương pháp kể chuyện

Người kể chuyện có thể là GV hoặc HS Có thể sử dụng nhiều cách khác nhau

để HS có thể tiếp cận với câu chuyện như: đọc lại câu chuyện theo sách, kể chuyện bằng tranh, ảnh hoặc vật thật để cho câu chuyện thêm sinh động Có thể tổ chức cho

HS cùng đọc câu chuyện theo nhóm rồi cho các em phân vai để đọc diễn cảm hay đóng kịch theo câu chuyện Tiếp theo cho HS thảo luận để rút ra bài học hoặc liên

hệ với thực tế cuộc sống GV cần khuyến khích các em tự nêu ra các câu hỏi, đặt ra các tình huống và đưa ra cách giải quyết

Cách tiến hành:

Bước 1: Chuẩn bị GV phổ biến, yêu cầu HS tiếp cận câu chuyện bằng nhiều

các khác nhau HS trao đổi trước trong nhóm

Bước 2: Tiến hành kể chuyện

Bước 3: HS rút ra bài học hoặc liên hệ thức tiễn

2.4 CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 2.4.1 Mục tiêu chương trình môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

2.4.1.1 Mục tiêu chương trình phân môn Lịch sử

- Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về: các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu một cách tương đối có hệ thống tiến trình của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nay

- Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng: Quan sát sự vật, hiện tượng lịch sử thông qua tranh, ảnh, mô hình lịch sử; thu thập, tìm kiếm, tổng hợp, phân tích tư liệu lịch sử từ nhiều nguồn khác nhau (chú ý đến lược đồ, tranh, ảnh, hiện vật, ) Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử Trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ Vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống để giải thích một số sự vật, hiện tượng lịch sử

- Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen: Ham học hỏi, tìm hiểu để biết hiểu biết lịch sử dân tộc Yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước Tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và văn hoá gần gũi với học sinh

2.4.1.2 Mục tiêu chương trình phân môn Địa lí

- Về kiến thức: Nhận biết được các sự vật, hiện tượng, quá trình địa lí tự nhiên

cơ bản; Trình bày được đặc điểm khái quát về tự nhiên, dân cư, các ngành kinh tế và hoạt động của con người ở các miền địa hình của Việt Nam (miền núi và trung du, đồng bằng, biển và hải đảo); Trình bày được đặc điểm về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên, dân cư và hoạt động kinh tế của các châu lục; tìm hiểu về một số quốc gia tiêu biểu thuộc các châu lục trên thế giới

- Về kĩ năng, bước đầu hình thành và phát triển những kĩ năng địa lí cho HS như: Vận dụng được một số kĩ năng đơn giản về bản đồ (xác định phương hướng, vị trí, đo, tính, xác định khoảng cách, đọc, nhận biết mối quan hệ giữa các sự vật, hiện tượng, quá trình địa lí tự nhiên và kinh tế - xã hội ) và tranh, ảnh địa lí Quan sát sự vật, hiện tượng và thu thập, tìm kiếm tư liệu địa lí từ nhiều nguồn khác nhau (sách, báo, internet, .) Trình bày kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ, Vận dụng kiến thức địa lí đã học vào thực tiễn cuộc sống để giải thích các mối liên hệ tương hỗ, nhân quả giữa các sự vật, hiện tượng, quá trình địa lí tự nhiên và kinh tế - xã hội

- Về thái độ, góp phần bồi dưỡng và phát triển thái độ và thói quen: Quan tâm, chia sẻ, cảm thông với một số vấn đề về tự nhiên, dân cư, hoạt động kinh tế của Việt Nam, các châu lục và một số quốc gia Yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước Tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và môi trường

Hoạt động trải nghiệm khi được tổ chức bài bản, có hệ thống, theo một trình tự logic gắn với hoạt động dạy học giúp đạt được những mục tiêu của chương trình môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

2.4.2 Nội dung chương trình, sách giáo khoa môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

2.4.2.1 Nội dung chương trình phân môn Lịch sử

* Hơn 80 năm chống thực dân Pháp xâm lược và đô hộ (1858 - 1945)

- Một số sự kiện, nhân vật tiêu biểu trong phong trào chống Pháp (cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX):

+ Sự kiện thực dân Pháp xâm lược nước ta (giữa thế kỉ XIX)

+ Cuộc kháng chiến chống Pháp của Trương Định

+ Những đề xuất đổi mới đất nước của Nguyễn Trường Tộ

+ Thái độ của nhà Nguyễn trước sự xâm lược của thực dân Pháp (phong trào Cần Vương)

+ Những chuyển biến chính về kinh tế, xã hội ở nước ta đầu thế kỉ XX

+ Phan Bội Châu và phong trào Đông Du đầu thế kỉ XX

+ Nguyễn Ái Quốc tìm đường cứu nước

- Chín năm kháng chiến thắng lợi: Chiến thắng Điện Biên Phủ

* Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước (1954 - 1975):

- Đất nước bị chia cắt thành 2 miền

- Đồng khởi ở miền Nam

- Một số sự kiện tiêu biểu chống chiến tranh phá hoại và chi viện cho miền Nam của nhân dân miền Bắc Tổng tấn công và nổi dậy Mậu Thân (1968)

- Sơ lược về chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử (1975)

* Xây dựng chủ nghĩa xã hội trong cả nước (1975 đến nay):

- Đất nước thống nhất

- Một số thành tựu tiêu biểu của công cuộc xây dựng đất nước

2.4.2.2 Nội dung chương trình phân môn Địa lí

* Địa lí Việt Nam:

– Vị trí, điều kiện tự nhiên;

* Ôn tập, tổng kết, kiểm tra

* Địa lí địa phương

Nội dung chương trình môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 có nhiều cơ hội tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS từ các tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội đến các nhân vật, sự kiện lịch sử, từ địa lí Việt Nam đến địa lí các châu lục, từ địa lí tự nhiên đến địa lí dân cư, kinh tế

Chương 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 MẪU NGHIÊN CỨU

– Mẫu khảo sát:

+ Khảo sát, điều tra nhằm đánh giá thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 của GV ở trường Tiểu học + Phương pháp khảo sát:

Điều tra bằng phiếu để lấy ý kiến của GV Chúng tôi đã tiến hành khảo sát trên mẫu 90 giáo viên Tiểu học trên địa bàn An Giang Bảng câu hỏi gồm các câu hỏi xoay quanh các vấn đề: quan niệm của giáo viên về hoạt động trải nghiệm; đánh giá của giáo viên về những khó khăn khi tổ chức hoạt động trải nghiệm; điều kiện hỗ trợ giáo viên tổ chức hoạt động trải nghiệm

Phỏng vấn với GV về việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học

+ Thăm dò ý kiến của GV sau khi tổ chức thực nghiệm

3.2 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Tiến hành xem xét, xác định và lựa chọn tư liệu liên quan đến nghiên cứu đã được biên soạn và đăng tải từ nguồn đáng tin cậy (sách, tạp chí khoa học,…) Phân loại, hệ thống, phân tích các nguồn tài liệu liên quan đến các phần, mục của nghiên cứu làm cơ sở khoa học

Phương pháp khảo sát điều tra: Sử dụng phương pháp này bằng cách điều tra bằng phiếu, phỏng vấn, dự giờ trao đổi với giáo viên để điều tra thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Sử dụng phương pháp bằng cách thiết kế một số hoạt động trải nghiệm, tiến hành tổ chức thực nghiệm trên học sinh lớp 5 bằng phương pháp tiền hậu trắc nghiệm (pretest – posttest) Sau đó phân tích kết quả thực nghiệm, rút ra nhận xét

Phương pháp sử dụng toán thống kê: Sử dụng phương pháp này bằng cách tính toán, phân tích các phiếu điều tra hiện trạng và các phiếu đánh giá kết quả thực nghiệm, để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định giả thuyết khoa học

về sự khác biệt trước và sau sử dụng phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho nhóm đối tượng thực nghiệm

3.3 CÔNG CỤ NGHIÊN CỨU

- Phiếu hỏi ý kiến giáo viên

- Kế hoạch (giáo án) tổ chức các hình thức trải nghiệm

- Bài kiểm tra

3.4 TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU

Bảng 1 Tiến trình nghiên cứu

STT Các nội dung, công

việc thực hiện Sản phẩm

Thời gian (bắt đầu-kết thúc)

Người thực hiện

- Xây dựng bộ câu hỏi

- Khảo sát, điều tra

Chủ nhiệm

đề tài Giáo viên tiểu học

(tháng 2/2019)

- Bài phân tích kết quả kiểm định

(Tháng 4/2019)

3-(Tháng 5/2019)

Chủ nhiệm

đề tài Giáo viên PTTHSP Học sinh PTTHSP

Chương 4 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

4.1 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NGOÀI LỚP MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC

4.1.1 Nhận thức của giáo viên về hoạt động trải nghiệm

Sau khi phát phiếu thăm dò ý kiến (Phụ lục 1) cho GV, kết quả thu được xem Bảng 2

Bảng 2 Nhận thức của giáo viên về hoạt động trải nghiệm

1 Đã nghe và hiểu rõ về hoạt động trải nghiệm

Đã nghe nhưng chưa hiểu rõ

71%

2

Hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh

huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các

môn và lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải

nghiệm thực tiễn

3

Hoạt động trải nghiệm bổ sung, hỗ trợ, tạo điều

kiện thực hiện tốt chương trình giáo dục tiểu

học

Phân vân 73,3% Bảng 2 cho thấy:

- Phần lớn giáo viên đã nghe về hoạt động trải nghiệm nhưng vẫn chưa hiểu rõ (chiếm 71% giáo viên được hỏi) Giáo viên cho rằng chưa hiểu rõ về cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm, chỉ có 29% giáo viên hiểu tương đối về hoạt động này

- Có 86,6% giáo viên cho rằng hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn và lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễn, còn 13,3% giáo viên phân vân về mục tiêu cơ bản của hoạt động trải nghiệm

- Giáo viên phân vân về mục đích hoạt động trải nghiệm bổ sung, hỗ trợ, tạo điều kiện thực hiện tốt chương trình giáo dục tiểu học (73,3%)

Qua trao đổi trực tiếp, các Thầy/Cô cho rằng: Các hoạt động trải nghiệm phù hợp với xu hướng dạy học hiện nay, nhất là sự phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông mới sau năm 2018; kích thích được tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động; thông qua các hoạt động, học sinh hứng thú học tập do tiếp thu từ nhiều nguồn tri thức phong phú và các em có cơ hội để thể hiện bản thân Tuy nhiên, giáo viên cần tập huấn, bồi dưỡng về chương trình hoạt động này

4.1.2 Đánh giá của giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm

Bảng 3 Đánh giá của giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm

1 Môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 có nhiều cơ hội để tổ chức hoạt động trải nghiệm Phân vân 57%

2

Quý Thầy/Cô đã tổ chức hoạt động trải

nghiệm trong dạy học ngoài lớp Lịch sử và

quan, đóng vai/sân khấu tương tác, sinh hoạt

câu lạc bộ, trò chơi học tập, đố vui,…

4

Quý Thầy/Cô đánh giá có khó khăn trong

việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy

học ngoài lớp Lịch sử và Địa lí lớp 5

5

Quý Thầy/Cô thấy có khó khăn về thời

gian/phân phối chương trình để tổ chức hoạt

động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp

Lịch sử và Địa lí lớp 5

6

Quý Thầy/Cô đánh giá có khó khăn về cơ sở

vật chất, kinh phí trong việc tổ chức hoạt

động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp

- Chỉ có 30% giáo viên được hỏi đã tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí với các hình thức và mức độ cao thấp khác nhau

- Phần lớn (gần 77%) giáo viên cho rằng các phương pháp/hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp Lịch sử và Địa lí lớp 5 là dự án học tập, tham quan, đóng vai/sân khấu tương tác, sinh hoạt câu lạc bộ, trò chơi học tập,

đố vui,…

- 70% giáo viên cho rằng có khó khăn trong việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp Lịch sử và Địa lí lớp 5 Với câu hỏi phụ được đưa ra, giáo

viên cho rằng có một số nguyên nhân gây khó khăn trong tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí:

+ Nội dung chương trình hiện tại còn nặng về lý thuyết

+ Cách trình bày sách giáo khoa thiếu khoa học

+ Khó khăn về số lượng học sinh của lớp học

+ Điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu

- 90% giáo viên cho rằng có khó khăn về thời gian/phân phối chương trình tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp Lịch sử và Địa lí lớp 5 Đồng thời, có 10% cho rằng có thể sắp xếp được thời gian

- Phần lớn giáo viên (90%) cho rằng có khó khăn về cơ sở vật chất, kinh phí trong việc tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp Lịch sử và Địa lí lớp 5, đặc biệt là kinh phí để tổ chức các hoạt động ngoài trường, xa địa bàn trường đóng

4.1.3 Điều kiện hỗ trợ giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm

Bảng 4 Điều kiện hỗ trợ giáo viên về tổ chức hoạt động trải nghiệm

1 Quý Thầy/Cô nhận được sự hỗ trợ tích cực của

nhà trường khi tổ chức hoạt động trải nghiệm Đồng ý 60%

2 Quý Thầy/Cô tham khảo mạng internet khi lập

kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm Đồng ý 100%

3 Quý Thầy/Cô nhận được sự hỗ trợ của đồng

nghiệp khi tổ chức hoạt động trải nghiệm Đồng ý 43,3% Bảng 4 cho thấy:

- 60% giáo viên nhận được sự hỗ trợ, tạo điều kiện từ nhà trường khi tổ chức hoạt động trải nghiệm

- 100% giáo viên được hỏi cho rằng nếu muốn lập kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm phải tham khảo mạng internet Do vậy, cần phải xây dựng các websites, nguồn tư liệu điện tử để giáo viên tiện tra cứu, tham khảo

- Chỉ 43,3% giáo viên nhận được sự hỗ trợ của đồng nghiệp khi tổ chức hoạt động trải nghiệm Sự hỗ trợ khiêm tốn này là do đồng nghiệp cũng gặp khó khăn khi

tổ chức hoạt động trải nghiệm

4.1.4 Ưu điểm và hạn chế của thực trạng

4.1.4.1 Ưu điểm

Đa số giáo viên nhận thức đúng về tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm nói chung và vai trò, ý nghĩa hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn

Lịch sử và Địa lí cấp Tiểu học, tạo cơ hội cho học sinh huy động tổng hợp kiến thức,

kĩ năng của các môn và lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễn

Giáo viên rất quan tâm đến việc xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí Việc đa dạng hóa các phương pháp và hình thức tổ chức trải nghiệm cũng được giáo viên chú ý Trong các tiết học, giáo viên cũng vận dụng linh hoạt nhiều phương pháp dạy học khác nhau (trò chơi học tập, giải quyết vấn đề, làm việc nhóm, đóng vai, đố vui )

Đội ngũ nhà giáo luôn quan tâm đến những đổi mới của ngành, cùng với kinh nghiệm, lòng nhiệt huyết, yêu nghề và sự hỗ trợ từ phía nhà trường tạo điều kiện cho hoạt động diễn ra thuận lợi

4.1.4.2 Hạn chế

Như đã phân tích trong các Bảng 1, Bảng 2, Bảng 3, những hạn chế có thể khái quát lại:

- Giáo viên phân vân về mục tiêu cơ bản của hoạt động trải nghiệm, chưa hiểu

rõ về lập kế hoạch, cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

- Những khó khăn trong quá trình thực hiện chương trình: Nội dung chương trình hiện tại còn nặng về lý thuyết Cách trình bày sách giáo khoa thiếu khoa học Khó khăn về số lượng học sinh của lớp học Điều kiện cơ sở vật chất còn thiếu

- Sự hỗ trợ của đồng nghiệp còn hạn chế

4.1.5 Nguyên nhân của thực trạng

Quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp Lịch sử và Địa lí lớp 5 gặp phải một số hạn chế do các nguyên nhân khách quan và chủ quan

4.1.5.1 Nguyên nhân khách quan

- Phần lớn giáo viên chưa được đào tạo, bồi dưỡng về hoạt động trải nghiệm nên vẫn còn lúng túng trong tổ chức, thực hiện

- Nội dung chương trình hiện tại còn nặng về lý thuyết, phân phối chương trình nhiều trường vẫn còn máy móc Mặc dù đã có chủ trương tự chủ về thời gian, nhưng

GV vẫn phải “chạy theo” để thực hiện tốt chương trình các môn học

- Khó khăn về số lượng học sinh của lớp học Đây là một trở ngại rất lớn khi tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp trên lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5, vì có 40 đến 45 HS/ lớp nên khó tạo điều kiện và đánh giá mức độ trải nghiệm của từng học sinh

- Điều kiện cơ sở vật chất vẫn còn thiếu thốn Mặc dù các trường khảo sát ở đô thị, nhưng điều kiện sân bãi, diện tích sàn, phương tiện hỗ trợ tổ chức hoạt động cũng khó khăn

- Kinh phí để tổ chức các hoạt động trải nghiệm ngoài lớp, xa địa bàn trường đóng còn hạn chế

4.1.5.2 Nguyên nhân chủ quan

- Một bộ phận GV chưa nhận thức được tầm quan trọng của hoạt động nên vì thế không xây dựng cho bản thân động lực để hoàn thành tốt nhiệm vụ

- Phương pháp tổ chức chưa thực sự thu hút được sự tham gia vào hoạt động của học sinh trong lớp

- Nội dung tổ chức chưa phong phú, không có sức lôi cuốn đối với học sinh

4.1.6 Nhận xét chung kết quả khảo sát thực trạng tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí lớp 5

Mặc dù mới chỉ là một hình thức tổ chức dạy học mới mẻ trong mấy năm trở lại đây và nằm trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể sau năm 2018, nhưng hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp (sắp tới là chương trình hoạt động trải nghiệm) đã và đang nhận được sự quan tâm của giáo viên cả nước, ngành giáo dục Kết quả điều tra cho thấy đa số giáo viên nhận thức rõ về vai trò, ý nghĩa hoạt động trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí cấp Tiểu học nói riêng và đối với chương trình giáo dục tiểu học; giáo viên cho rằng hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh được trải nghiệm thực tiễn Giáo viên quan tâm đến việc lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm

Tuy nhiên, do tác động của nhiều yếu tố, điều kiện khách quan và chủ quan như: nhiều GV chưa nhận thấy được tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm và trải nghiệm trong dạy học ngoài lớp môn Lịch sử và Địa lí – đây có thể xem là nguyên nhân chủ đạo nhất, bên cạnh đó thì phân phối chương trình, cơ sở vật chất, nguồn kinh phí, hạn hẹp cũng là những nguyên nhân ảnh hưởng đến hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm ở các trường Tiểu học

4.2 MỘT SỐ HÌNH THỨC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC NGOÀI LỚP MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5

4.2.1 Sinh hoạt câu lạc bộ Lịch sử, Địa lí

4.2.1.1 Khái niệm

Câu lạc bộ là “hình thức sinh hoạt ngoại khóa của nhóm học sinh cùng sở thích, nhu cầu, năng khiếu,…dưới sự định hướng của GV nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa HS với nhau, giữa HS với GV” (Nguyễn Đức Vũ, 2001)

4.2.1.2 Ý nghĩa

Câu lạc bộ Lịch sử, Địa lí giúp khuyến khích HS học tập, tìm hiểu, mở rộng kiến thức Lịch sử, Địa lí và thực hiện các hoạt động nhằm một mặt làm giàu tri thức;

mặt khác liên hệ kiến thức vào cuộc sống để giải thích, phán xét hoặc định hướng các hoạt động thực tiễn

4.2.1.3 Đặc điểm

- Câu lạc bộ có thể thu hút sự tham gia của học sinh toàn trường, hoặc mỗi khối lớp thành lập một câu lạc bộ Các câu lạc bộ có thể hoạt động theo những chủ đề nhất định và đặt tên câu lạc bộ theo nội dung hoạt động Ví dụ: “Câu lạc bộ Xanh”, “Câu lạc bộ các nhà động vật trẻ”, ”Câu lạc bộ những người bạn của rừng”, ”Câu lạc bộ du lịch sinh thái”, "Câu lạc bộ bảo vệ và phát triển chim muông ở các khu dân cư", ”Câu lạc bộ nhà sử học nhỏ tuổi”,

- Mỗi Câu lạc bộ như vậy, cần có một GV làm cố vấn, có kiến thức và kĩ năng

về tổ chức hoạt động tập thể, nhiệt tình, sáng tạo, gắn bó với HS

- Số lượng học sinh tham gia trong mỗi câu lạc bộ khoảng 30 - 40 em

Hoạt động độc lập, chủ động, sáng tạo, tự giác của các em này rất quan trọng cho sự thành công của câu lạc bộ Giáo viên chỉ là người chỉ dẫn, hỗ trợ khi thật cần thiết, động viên, khuyến khích, bố trí thời gian, tạo các điều kiện thuận lợi cho câu lạc bộ hoạt động

Trong các buổi sinh hoạt câu lạc bộ, phải luôn đề cao vai trò quan trọng của tất

cả học sinh, tôn trọng sáng kiến của các em, giáo viên không áp đặt công việc cho các em và cũng không được làm thay cho các em Tăng cường chia sẻ thông tin, kinh nghiệm, trao đổi thảo luận và hợp tác với nhau trong việc giải quyết công việc chung, tránh phân hóa thành các nhóm có chủ kiến khác nhau Giáo viên luôn nghĩ ra các đề tài và cùng học sinh bàn bạc, trao đổi, chọn lựa đề tài thích hợp để các em cùng nhau thống nhất hoạt động

4.2.1.4 Cách tiến hành

- Thành lập câu lạc bộ

Để chọn lựa học sinh tham gia câu lạc bộ, ban đầu có thể thông báo về việc thành lập câu lạc bộ, nêu rõ mục đích, nội dung, cách thức và thời gian hoạt động, trách nhiệm và quyền lợi, sau đó kêu gọi học sinh đăng ký tham gia Nếu số học sinh tham gia đăng ký với số lượng lớn, cần tiến hành lựa chọn theo những cách thức đơn giản Tuy nhiên, nên ưu tiên những em có hứng thú học tập lịch sử, địa lí, nhiệt tình, ham học hỏi và có trách nhiệm công tác cao

- Phân công nhiệm vụ, mỗi câu lạc bộ nên có một ban lãnh đạo được bầu theo thời hạn học kỳ hay năm học, gồm các em giữ vai trò chủ yếu:

+ Chủ nhiệm câu lạc bộ: Chịu trách nhiệm liên hệ với các thầy cô giáo, triệu tập và chủ trì tổ chức các cuộc họp, lãnh đạo câu lạc bộ xây dựng kế hoạch hoạt động trong học kỳ, năm học

+ Thư ký: Ghi chép biên bản các cuộc họp, soạn thảo các thông báo, nhận các báo cáo hoạt động của các thành viên

+ Thủ thư: Quản lý tài liệu, sách, thiết bị, dụng cụ của câu lạc bộ

- Thời gian, địa điểm, nội dung sinh hoạt: Câu lạc bộ có định kỳ sinh hoạt hàng tuần hoặc hàng tháng hoặc thời gian thích hợp Câu lạc bộ có thể sinh hoạt tại sân trường, trong phòng, vườn trường, hoặc những địa điểm thuận lợi, an toàn Nội dung sinh hoạt chủ yếu dành cho việc thảo luận các đề tài chung liên quan đến chương trình học tập nội khóa và thực hiện các hoạt động nhằm mở rộng, bổ sung kiến thức, phát huy tính sáng tạo, đưa lại niềm vui, hứng thú học tập

- Có nhiều hình thức sinh hoạt trong câu lạc bộ:

+ Đọc và kể chuyện về chuyện lạ đó đây, kỳ quan thế giới cổ đại và hiện đại, các cuộc thám hiểm địa lí, kể chuyện thiên văn về vũ trụ, các ngôi sao, các hành tinh, do các thành viên câu lạc bộ hay GV kể

+ Báo cáo chuyên đề: Do các chuyên gia hay giáo viên nói chuyện cho học sinh Ví dụ: Các loài động vật quý hiếm ở Việt Nam, sự giàu có hay suy giảm của rừng ngập mặn Việt Nam, các khu Ramsar, khu dự trữ sinh quyển, rừng đặc dụng ở nước ta, bảo vệ rừng tràm, hậu quả tăng dân số, du lịch địa phương,

+ Thi hùng biện: các học sinh trong Câu lạc bộ thi hùng biện 10 - 15 phút về các vấn đề thời sự như bảo vệ động vật hoang dã; ô nhiễm môi trường do hoạt động công nghiệp, nông nghiệp, du lịch,

+ Điều tra khảo sát một vấn đề ở địa phương (tự nhiên, kinh tế, xã hội)

+ Liên hoan văn nghệ, trình bày các nội dung dưới các hình thức văn nghệ khác nhau như hát, kịch câm, ngâm thơ, hò, vè, múa, vẽ phác họa, hài kịch, đóng vai

+ Thi sáng tác về một đề tài: chọn một chủ đề trong tháng, ví dụ: Rừng ngập mặn Việt Nam, Đầm phá miền Trung Việt Nam, Tài nguyên sinh vật Biển Đông yêu cầu thành viên Câu lạc bộ viết một báo cáo ngắn 100 - 150 chữ giới thiệu

+ Đố vui: dùng kiến thức địa lí, lịch sử, khoa học, tiếng Việt để giải đáp các câu hỏi xuất phát từ thực tế môi trường sống

+ Trò chơi lịch sử, địa lí: Tổ chức các trò chơi có nội dung về lịch sử, địa lí

4.2.2 Tham quan

4.2.2.1 Khái niệm

Tham quan là “một hoạt động quan sát trực tiếp các sự vật, hiện tượng cần nghiên cứu ở trong môi trường tự nhiên, kinh tế - xã hội” (Nguyễn Đức Vũ, 2001) Tham quan là một hình thức tổ chức dạy học ngoài lớp nếu nội dung của nó là một vấn đề được ghi trong chương trình và kế hoạch dạy học Trong trường hợp tham quan ngoài quy định của chương trình dạy học thì đó là hình thức ngoại khóa

4.2.2.2 Ý nghĩa

Các hoạt động tham quan là những cơ hội tốt trau dồi tình cảm với thiên nhiên, đáp ứng tâm lý tò mò, ham hiểu biết, khám phá cái mới của người tham gia Các hoạt động này sẽ đạt hiệu quả cao nếu biết tổ chức người tham gia như một đoàn nghiên cứu Quan sát, thu thập thông tin, xử lý thông tin và các kết quả đạt được trình bày trước tập thể

- Tham quan giúp mở mang tầm mắt, hoàn thiện tri thức cho HS, bổ sung những hiểu biết đã học trên lớp, trong sách vở Khi HS được quan sát trực tiếp trong lúc tham quan sẽ là tư liệu thực tiễn, giúp cho các biểu tượng địa lí thêm cụ thể và chính xác

- Tham quan giúp phát huy tính chủ động, sáng tạo, lòng yêu thiên nhiên, hứng thú học tập cho HS, hay nói cách khác việc tiếp xúc với cảnh đẹp của quê hương, đất nước, thành quả hoạt động sản xuất, sự thích nghi của người dân với thiên nhiên giúp

HS có tình cảm, thái độ đúng đắn với đất nước và con người

- Tham quan là một hình thức quan trọng của chuyên đề học tập trong chương trình giáo dục phổ thông mới Thông qua tham quan HS hiểu được cách thức tổ chức, quy trình vận hành, công việc cụ thể của các ngành nghề

- Tham quan điểm quần cư: quan sát vị trí phân bố, đặc điểm, mật độ, hình thái điểm quần cư…

- Tham quan cơ sở sản xuất: nhà máy xây xát và đánh bóng gạo, nhà máy chế biến thủy sản, nông trường, trang trại chăn nuôi gia súc, gia cầm, cơ sở sản xuất hộ gia đình,…

- Tham quan điểm du lịch: điểm du lịch sinh thái, du lịch tâm linh – tín ngưỡng, di tích lịch sử, danh thắng,…

- Tham quan bảo tàng: đây là nơi tập trung nhiều hiện vật phản ánh nhiều mặt của đời sống xã hội gắn với nhiều thời kỳ lịch sử

- Tham quan triển lãm, hội chợ: tại đây trưng bày các vật mẫu về thành tựu, sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, khu vực, ngành và cả nước

4.2.2.4 Cách tiến hành

Việc tổ chức tham quan thường diễn ra theo các bước sau:

- Trước khi tham quan: