Đặc điểm di truyền của các thể tự đa bội

Tuy nhiên, có một vấn đề rất lớn và đặc trưng cho các thể tự đa bội là khả năng sinh sản và kết hạt của nó rất kém.. Do thể tự tứ bội có sự gấp đôi về số lượng nhiễm sắc thể nên sự tiếp

Đặc điểm di truyền của

các thể tự đa bội

Thể tự đa bội là những dạng đa bội xuất hiện trên cơ sở gấp bội bộ nhiễm sắc thể của chính loài đó

Các thể tự đa bội được áp dụng rất rộng rãi trong chọn giống thực vật để tạo ra những dạng cây có kiểu gene ổn định Bằng phương pháp sinh sản sinh dưỡng và tự thụ phấn, các dạng tự đa bội được duy trì rất lâu Trong sinh sản hữu tính, thể tự đa bội cho ra những dạng đồng nhất về số lượng nhiễm

sắc thể và bộ gene nếu như dạng ban đầu là đồng hợp tử

Tuy nhiên, có một vấn đề rất lớn và đặc trưng cho các thể tự đa bội là khả năng sinh sản và kết hạt của nó rất kém Đặc tính này

có liên quan chặt chẽ đến qúa trình giảm phân và một số đặc điểm di truyền khác

Do thể tự tứ bội có sự gấp đôi về số lượng nhiễm sắc thể nên sự tiếp hợp của các nhiễm sắc thể trong giảm phân của nó khác so với dạng lưỡng bội Sự rối loạn của quá trình phát sinh giao tử chính là nguyên nhân cơ bản làm giảm tính hữu thụ của chúng Kiểu gene AAaa sẽ cho ra 3 kiểu giao tử với tỉ lệ 1AA :4A a:1aa Ở F2 sự phân ly theo kiểu hình là 35:1 Tỉ lệ này đã được thực nghiệm chứng minh nhiều lần, mà lần đầu tiên là thu được trong thí nghiệm về màu sắc tím và

trắng của hoa cây Dautura stramonium

Khi có sự dị hợp tử về nhiều gene thì khả năng xuất hịên của những dạng đồng hợp tử lặn ở thể tứ bội thuần còn ít hơn nữa so với dạng lưỡng bội Qua đây ta thấy rõ là, đa bội thể đã ngăn cản việc chuyển trạng thái dị hợp sang đồng hợp tử Bởi vậy, thể đa bội duy trì tính dị hợp tử tốt hơn dạng lưỡng bội Đây là một nguyên tắc rất quan trọng ứng dụng vào việc duy trì hiện tượng ưu thế lai

Khả năng sinh sản hữu tính của thể tự tứ bội

Các thể tự đa bội có một nét đặc trưng là khả năng sinh sản hữu tính kém và đặc tính này rất ổn định So với dạng lưỡng bội ban đầu, thường các cây tự tứ bội có khả năng kết hạt kém, hạt phấn ít; bởi vậy sự tăng lên về trọng lượng hạt không bù đắp lại được sự tổn thất do số lượng hạt bị giảm sút gây nên Tuy nhiên, bằng những phương pháp chọn lọc có hệ thống, có thể nâng cao khả năng sinh sản của nó đến mức gần bình thường so

với dạng lưỡng bội Đồng thời, cần thấy rằng, khả năng kết hạt kém ở cây tự đa bội

là một đặc điểm rất có giá trị trong việc chọn giống những cây mà mục đích không phải lấy hạt, như nho, dưa hấu, cam quít, chuối .cây sinh sản sinh dưỡng và cây cảnh

Theo Darlington, Kostoff, Mather thì những nguyên nhân gây ra tính sinh sản kém

ở cây tự đa bội chủ yếu là về mặt tế bào học

đó là do sự rối loạn của quá trình giảm phân

Ví dụ, ở luá mạch tứ bội, đáng lẽ hình thành những tế bào sinh dục có 14 nhiễm sắc thể thì con số ấy thường lại là 13 hay 15 Những giao tử này hoặc bị chết sớm hoặc kém sức sống thường là những giao tử đực Theo quan sát của Fischer, ở ngô tứ bội có khoảng 85% tế bào có từ 8 - 10 bộ 4 nhiễm sắc thể, những cây này có tỉ lệ kết hạt cao Còn ở những cây có tỉ lệ kết hạt kém thì số lượng

bộ bốn này ít đi

Tuy nhiên, cũng có những nghiên cứu cho thấy tính hữu thụ kém của thể tự đa bội, ít hoặc không có liên quan rõ rệt đến sự rối loạn của quá trình giảm phân

Xét theo nguyên nhân tế bào học, về mặt nguyên tắc có thể khắc phục hiện tượng bất thụ bằng cách khống chế sự đa tiếp hợp giữa các nhiễm sắc thể tương đồng tạo điều kiện cho sự tiếp hợp đôi Muốn vậy, phải tạo được những thể tự đa bội nhưng có nguồn gốc lai giữa những dạng có kiểu nhân rất gần nhau trong cùng một loài Ví dụ, lai giữa các dạng tự tứ bội của các thứ lúa thuộc hai loài phụ Japonica và Indica của loài

Oryza sativa như Lương Đình Của (1952)

đã làm

Tóm lại, nguyên nhân gây ra khả năng sinh sản hữu tính kém của các dạng tự đa bội là

do sự khống chế của các nhân tố di truyền

và những sự rối loạn trong quá trình giảm

phân Những biến đổi về mặt sinh lý cũng có ảnh hưởng đến tính hữu thụ của thể tự đa bội Song phần lớn chúng là kết quả của sự tác động của hai loại nhân tố trên

Khả năng giao phối của thể tự tứ bội và sự tạo thành thể tam bội

Các dạng tự tứ bội thường được đặc trưng bằng khả năng giao phối của chúng với dạng lưỡng bội ban đầu Song cần chú ý rằng, nếu lấy dạng lưỡng bội làm mẹ lai với dạng tứ bội thì không cho kết quả tốt, nhưng nếu lai ngược lại thì lại có hiệu quả; vì rằng hạt phấn của cây tứ bộicó sức sống kém Từ đó

sẽ hình thành nên dạng tam bội (3n) Tam bội thể nói chung không có khả năng sinh sản hữu tính; vì rằng quá trình giảm phân của nó bị rối loạn Chẳng hạn, ở dưa hấu tam bội (3n = 33) sẽ hình thành nên những giao tử có số nhiễm sắc thể từ 0 đến 33 Trong số ấy chỉ những giao tử có số nhiễm

sắc thể là 11 và 22 mới có khả năng hữu thụ

Vì thế, sẽ có khoảng 95% số giao tử được sinh ra là bất thụ

Rõ ràng tính bất thụ của của tam bội thể là một nhược điểm rất lớn đối với các cây lấy hạt Song lại rất có giá trị đối với những cây lấy quả mà không cần hạt như dưa hấu, nho, chuối hoặc những cây lấy củ, như củ cải, củ cải đường hoặc cây dùng cho chăn nuôi hoặc cây cảnh

Lần đầu tiên ở Nhật bản, Kihara Yamashita, Kondo, Nishiyama và sau đó là Kiss Arpad (Hungari) đã tạo ra dạng dưa hấu tam bội

mà hiện nay được bán phổ biến trên nhiều thị trường thế giới Loại dưa hấu này quả to, hương vị ngon, thịt quả dày, hàm lượng đường cao và không hạt Dưa hấu tam bội này được tạo ra từ quá trình lai giữa dưa hấu

tứ bội (dạng mẹ) và lưỡng bội Vì dưa hấu tam bội không cho hạt nên phải có một hệ

thống sản xuất hạt tam bộ riêng Để có dạng tam bội có sản lượng cao phải chọn mhững dạng lưỡng bội từ các thứ khác nhau, có khả năng kết hợp cao Khi giao hạt tam bội phải gieo thêm một số hàng hạt lưỡng bội, vì hạt phấn cây tam bội thường kém sức sống, Để phân biệt được cá quả tam, tứ và lưỡng bội,

ta có thể sử dụng những đặc điểm về mặt hình thái được kiểm soát một cách di truyền Nếu như dạng tự tứ bội có vỏ quả màu sáng (gS gSgSgS) thì ta dùng cây lưỡng bội cho phần thuộc thứ có vỏ quả màu xanh (GG) và cây tam bội sinh ra sẽ cho quả có vỏ sọc xanh (GgSgS)

Theo CSDTCG - Hoàng Trọng Phán