- GV nhận xét, chốt ý: Thông qua hình ảnh chiếc cầu –dải yếm độc đáo, bài ca dao đã giãi bày một ước muốn khá táo bạo và tha thiết của người con gái trong tình yêu: đón người yêu bằn[r]
Trang 1Tiết 26 + 27
Ngày soạn:
10/11/09
Đọc văn
CA DAO THAN THÂN, YÊU THƯƠNG
TÌNH NGHĨA
I/ Mục tiêu bài học:
1 Kiến thức: Hiểu và cảm nhận được tiếng hát than thân và tiếng hát yêu thương tình nghĩa của người bình dân trong xã hội phong kiến xưa qua nghệ thuật riêng đậm sắc màu dân gian của ca dao
2 Kĩ năng: Biết cách tiếp cận và phân tích ca dao qua đặc trưng thể loại
3 Tư tưởng: Đồng cảm với tâm hồn người lao động và yêu quý những sáng tác của họ
II/ Chuẩn bị của giáo viên và học sinh:
- Giáo viên: SGK, TLTK, thiết kế bài giảng…
- Học sinh: Soạn bài mới, xem lại những bài ca dao đã được học ở chương trình THCS… III/Tiến trình lên lớp:
1 Ổn định tổ chức (1’)
2 Kiểm tra bài cũ: (4’)
Câu hỏi: Phân tích nghệ thuật gây cười qua 2 truyện:”Tam đại con gà” và “Nhưng nó phải bằng hai mày”?
3 Giới thiệu bài mới:
Nếu như tục ngữ là bách khoa toàn thư về kinh nghiệm sống của dân gian thì ca dao lại
là tấm gương phản chiếu tâm hồn của con người Trong kho tàng ca dao trữ tình Việt Nam, ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa là bộ phận phong phú nhất và có giá trị nhất Nó có những đặc điểm gì nổi bật về phương diện nội dung và nghệ thuật? Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta làm sáng tỏ điều dó
TL Hoạt động của GV Hoạt động của HS Nội dung
Trang 27’ Hoạt động 1:
Hướng dẫn HS tìm hiểu
phần tiểu dẫn
(?) Em hãy đọc những câu
ca dao mà em đã được học
hoặc được biết và qua đó
em hiểu thế nào là ca dao?
(?) Theo nội dung chủ đề
ca dao được phân thành
mấy loại? Và chúng có đặc
điểm gì đáng chú ý về mặt
nghệ thuật?
- GV nhận xét, nhấn mạnh
một số ý chính
-GV giảng giải thêm để
làm rõ mối quan hệ giữa
ca dao và dân ca
-1 HS đọc bài nhưng HS còn lại theo dõi
-HS tìm ví dụ, từ đó rút
ra khái niệm
-Dựa vào SGK HS trả lời câu hỏi
- HS chú ý theo dõi
I/ Tìm hiểu chung:
1 Khái niệm:
Ca dao lời thơ trữ tình dân gian, thường kết hợp với âm nhạc khi diễn xướng, được sáng tác nhằm diễn tả thế giới nội tâm của con người
2 Nội dung:
- Ca dao diễn tả đời sống tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của nhân dân trong quan hệ gia đình, xã hội, đất nước…
3 Phân loại:
- Ca dao than thân
- Ca dao yêu thương tình nghĩa
- Ca dao hài hước
4 Nghệ thuật:
Ca dao thường ngắn gọn, phần lớn đặt theo lục bát hoặc lục bát biến thể, giàu hình ảnh so sánh,
ẩn dụ và lối diễn đạt mang đậm sắc thái dân gian
Hướng dẫn HS đọc hiểu
chi tiết
- Gọi 1 HS đọc 6 bài ca
dao
(?) Có thể chia theo chủ đề
6 bài ca dao trên như thế
nào?
- GV yêu cầu HS đọc lại 2
bài ca dao đầu
(?) Hai lời than thân đều
mở đầu bằng “Thân em
- HS đọc diễn cảm với giọng điệu phù hợp với cả
6 bài ca dao, chú ý cách ngắt nhịp các điệp từ, hô ngữ…
- Ca dao than thân (bài 1,2), ca dao yêu thương tình nghĩa (4 bài còn lại)
- HS đọc bài
- HS suy nghĩ trả lời câu hỏi
II/ Đọc hiểu chi tiết:
1 Ca dao than thân (bài 1, 2)
a Nét chung:
Hình thức mở đầu “Thân em như…”đã xác định được rõ đây là lời than của người phụ nữ về thân phận nhỏ bé, đắng cay, tội nghiệp,
Trang 3như ” với âm điệu xót xa,
ngậm ngùi Với việc lặp lại
hình thức mở đầu như vậy,
tác giả dân gian cho chúng
ta biết người than thân là ai
và thân phận họ như thế
nào?
- GV nhận xét, chuyển ý:
Tuy cùng thể hiện một chủ
đề nhưng mỗi bài lại có sắc
thái, tình cảm riêng
- GV tổ chức lớp thảo luận
nhóm câu hỏi sau:
(?) Ngoài những điểm
giống nhau, 2 bài ca dao
này còn có sự khác nhau
Vậy sự khác nhau đó là gì?
- GV định hướng: Chú ý
những hình ảnh so sánh, ẩn
dụ
(?) Bài ca dao số 1 cô gái
ví mình như tấm lụa đào,
em có cảm nhận gì về hình
ảnh đó? Cô gái trong bài ca
dao tự ví mình như tấm lụa
đào đã thể hiện điều gì?
(?) “Tấm lụa đào” được đặt
vào không gian chợ búa
(kết hợp với từ láy “phất
phơ”) nói lên điều gì?
(?) Từ bài ca dao thứ 2, em
có liên tưởng đến bài thơ
nào,của ai mà các em đã
được học?
(?) Ngoài những bài ca dao
này còn có những bài nào
cũng có chung chủ đề
trên?
- HS trao đổi, thảo luận, đại diện nhóm trình bày
ý kiến các nhóm khác nhận xét, bổ sung
- HS chú ý theo dõi sự hướng dẫn của GV
- “ Bánh trôi nước”- Hồ Xuân Hương
- Ví dụ:
+ “Thân em như … vườn hoa”
+ “Thân em…ruộng cày”
+ “Thân em …mà bay”
…………
- HS chú ý theo dõi
gợi cho người đọc sự chia sẻ, đồng cảm
- Nghệ thuật: so sánh
1.2/ Nét riêng:
♦ Bài 1:
- Hình ảnh so sánh, ẩn dụ: tấm lụa
đào – hình ảnh đẹp ( màu sắc,
dáng vẻ, chất liệu) và quý
→ Người phụ nữ ý thức được sắc đẹp, tuổi xuân và giá trị của bản thân
+ Tấm lụa đào đẹp và quý báu
như vậy lại bị đem ra chợ “phất phơ giữa chợ” không nơi bấu víu, phụ thuộc hoàn toàn vào người mua, phụ thuộc vào cách sử dụng của nhiều hạng người khác nhau trong xã hội→ người phụ nữ không tự quyết định được cuộc đời
và số phận của mình
♦ Bài 2:
- Hình ảnh so sánh: “củ ấu gai” gợi
ra sự đối lập giữa nội dung bên trong ( ruột – trắng) và hình thức bên ngoài (vỏ- đen)
→ vẻ đẹp, giá trị tiềm ẩn của cô gái, vẻ đẹp ấy không dễ gì nhận ra
- Thái độ mạnh dạn thể hiện trong lời mời gọi tha thiết, đáng thương
→ Vì giá trị đích thực không được
ai biết đến
=> Ta cảm nhận được đằng sau lời
tự khẳng định giá trị có cả một nỗi
Trang 4Hết
Tiết
26
16
- GV chốt ý : Hai bài ca dao
trên không chỉ thể hiện thân
phận bị lệ thuộc của người
phụ nữ trong chế độ xưa mà
nó còn là tiếng nói để
khẳng định phẩm chất, giá
trị tốt đẹp của họ
(?) Mở đầu bài ca dao này
có gì khác với hai bài trên?
Em hiểu thế nào về từ “ai”
trong câu “ Ai làm chua xót
lòng này khế ơi !” ?
(?) Mặc dù lỡ duyên nhưng
tình cảm nhưng tình cảm
con người như thế nào?
Điều đó được thể hiện qua
những hình ảnh, chi tiết
nào?
(?) Tại sao khi nói đến tình
nghĩa con người, tác giả
dân gian lại sử dụng một
loạt các hình ảnh của thiên
nhiên, vũ trụ như mặt trăng,
mặt trời, sao Hôm, sao
Mai…?
-HS suy nghĩ và trình bày ý kiến
HS phát hiện, trả lời
- Tác giả sử dụng các
hình ảnh: mặt trăng, mặt trời, sao Hôm, sao Mai – những hình ảnh
thiên nhiên, vũ trụ to lớn, vĩnh hằng, không thể đổi khác để khẳng định lòng người bền vững, thủy chung
- HS suy nghĩ, trả lời
- Hs chú ý theo dõi
ngậm ngùi chua xót cho thân phận người con gái
2 Tiếng hát yêu thương tình nghĩa:
2.1 Bài 3
- Mở đầu bằng lối đưa đẩy gợi
cảm hứng: Trèo lên cây khế nửa
ngày.
- “ Ai” là đại từ phiếm chỉ ” có thể
chàng trai hoặc cô gái hay những đối tượng khác “ai” thể hiện sự trách móc oán giận, nghe xót xa đến tận đáy lòng
- Hệ thống so sánh ẩn dụ:
+ Mặt trăng sánh với mặt trời,
Sao Hôm sánh với sao Mai.
Thể hiện tình nghĩa con người vẫn bền vững, thuỷ chung dù lỡ duyên xa cách
- Hình ảnh “ sao Vượt chờ trăng” Cũng thể hiện tình cảm thuỷ chung nhưng trong đó ta nhận thấy có cái mỏi mòn của sự chờ đợi, có cái cô đơn của sự ngóng trông, có nỗi đau của con người
lỡ duyên thất tình
2.2 Bài 4:
♦ Nỗi niềm nhớ thương : khăn, đèn, mắt
Trang 5(?) Câu thơ cuối gợi cho em
suy nghĩ gì?
- GV nhận xét, tổng hợp
(?) Thương nhớ vốn là tình
cảm khó hình dung, nhất là
thương nhớ người yêu
Vậy mà trong bài ca dao
số 4, nó lại được diễn tả
thật cụ thể thông qua các
hình ảnh biểu tượng Đó là
các hình ảnh nào?
- GV tổ chức lớp thanh các
nhóm thảo luận về ý nghĩa
của các hình ảnh: khăn,
đèn, mắt trong việc thể
hiện nỗi nhớ thương của
cô gái
- Định hướng:
(?) Vì sao chiếc khăn được
hỏi đến đầu tiên và được
hỏi nhiều nhất trong 6 dòng
thơ đầu của bài?
(?)Ngoài cách dùng các
hình ảnh biểu tượng, theo
em 6 câu thơ đầu còn có nét
gì độc đáo về nghệ thuật?
Nó có tác dụng gì?
- HS phát hiện, trả lời
- HS thảo luận câu hỏi, đại diện trình bày ý kiến, các nhóm còn lại nhận xét, bổ sung * Hình ảnh chiếc khăn + Là vật trao duyên, kỉ vật , nhân
chứng chứng minh cho tình yêu đôi lứa
+ Là vật gần gũi, gắn bó với người con gái
- Biện pháp nghệ thuật:
+ Điệp từ, điệp ngữ, nhân hóa thể hiện nỗi nhớ triền miên, da diết
+ 6 câu thơ 16 thanh bằng, chủ yếu
là thanh không→ gợi nỗi nhớ bâng khuâng, da diết
- Hình ảnh vận động của khăn thể hiện sự bất lực của cô gái trước nỗi nhớ thương dâng trào tột đỉnh, tâm trạng ngổn ngang trăm mối
- Hình ảnh ngọn đèn :
+ Không gian thu hẹp, thời gian cụ thể hơn (ban đêm) => Cô gái đối diện với chính mình
- Đèn không tắt : Cô gái trằn
trọc, thao thức trong đêm với nỗi nhớ thương đằng đẵng→ Nỗi nhớ
Trang 6(?) Những hình ảnh vận
động của khăn ( “khăn rơi
xuống đất”, “khăn vắt lên
vai”, “khăn chùi nước
mắt”) nói lên điều gì?
(?) Em có nhận xét gì về sự
chuyển đổi từ hình ảnh
“chiếc khăn” sang “ngọn
đèn”?
(?) Hình ảnh “đèn không
tắt” gợi lên điều gì?
(?) Nỗi nhớ thương của cô
gái được thể hiện như thế
nào qua “đôi mắt”?
(?) Hai câu cuối có gì
khác lạ với 10 câu trên?
(?) Tâm trạng của cô gái
lúc này như thế nào?
GV nhận xét, tổng hợp
kết hợp bình giảng
(?) Đây là lời của ai nói
với ai? Và nói cái gì?
(?) Nội dung đó được biểu
đạt bằng một cách nói độc
đáo như thế nào?
- HS chú ý theo dõi
- HS xác định đây là lời nói của chủ thể trữ tình
-cô gái nói với chàng trai
và nói về mong muốn được gặp gỡ người yêu
- HS phát hiện hình ảnh độc đáo: Chiếc cầu bằng dải yếm của cô gái
- Chiếc cầu nhằm để chỉ nơi gặp gỡ hẹn hò của dôi lứa đang yêu, là phương tiện để họ có thể đến với nhau Ví dụ:
+ “ Hai ta cách một
….cho sang”
+ “ Cách nhau cành
trải dài theo thời gian
- Hình ảnh đôi mắt – cửa sổ tâm hồn: mắt ngủ không yên: nỗi nhớ,
sự thao thức, trăn trở được thể hiện một cách trực tiếp
=>Mức độ tình cảm tăng tiến
♦ Nỗi lo
- Hai câu cuối đột ngột chuyển sang thể lục bát
+ Giọng điệu từ tự sự → tâm tình
→ Niềm lo âu cho hạnh phúc lứa đôi của mình
2.3 Bài 5:
- Hình ảnh: Dòng sông chỉ rộng
mộ gang và chiếc cầu bằng dải yếm của cô gái là hình ảnh ảo, là cái không có thực→ lấy cái không
có thực để nói đến một điều có thực, đó là ước muốn mãnh liệt, táo bạo của cô gái
=> hình ảnh độc đáo, sáng tạo mang giá trị thẩm mĩ cao
- “Chiếc cầu- dải yếm” là chiếc
cầu tình yêu mà cô gái chủ động bác cho người mình yêu vượt lên trên sự ràng buộc, tỏa chiết của lễ giáo phong kiến thời xưa
Trang 7(?) Trong ca dao tình yêu,
chiếc cầu có ý nghĩa gì?
Lấy một số câu ca dao để
minh họa?
(?) Đặt trong hệ thống
hình ảnh những cây cầu
trong ca dao (cành trầm,
cành hồng, ngọn mồng
tơi), chiếc cầu dải yếm
của cô gái có gì đặc biệt?
- GV nhận xét, chốt ý:
Thông qua hình ảnh chiếc
cầu –dải yếm độc đáo, bài
ca dao đã giãi bày một
ước muốn khá táo bạo và
tha thiết của người con
gái trong tình yêu: đón
người yêu bằng dải yếm
mềm mại mang hơi ấm
của cơ thể và nhịp đập
của trái tim mình Đây là
một cách thể hiện bình dị,
mãnh liệt nhưng cũng hết
sức tế nhị và duyên dáng
(?) Bài ca dao nói đến vấn
đề gì? Nó được thể hiên
qua những hình ảnh nào?
(?) Tại sao để diễn tả tình
nghĩa của con người, ca
dao lại dùng hình ảnh
trầm”.
+ “ Gần đây mồng tơi bắc cầu ”
- HS trao đổi thảo luận
để phát hiện ra cái độc đáo trong hình ảnh này
- HS chú ý theo dõi
- HS phát hiện cặp hình ảnh : “Gừng cay – muối mặn”
- Hs trao đổi thảo luận trình bày ý kiến
- HS chú ý theo dõi
2.4 Bài 6:
- Hình ảnh gừng cay-muối mặn biểu trưng cho nghĩa tình, sự gắn
bó thuỷ chung của con người
- Lối nói trùng điệp để khẳng định tấm lòng chung thuỷ sắt son
Trang 8“gừng cay- muối mặn”?
- GV nhận xét, chốt ý
4’
Hoạt động 3:
Hướng dẫn HS tổng kết
và củng cố nội dung bài
học
- Gợi ý để HS làm các bài
tập trong SGK - HS là bài theo gợi ý của GV
III Tổng kết: Ghi nhớ SGK/85
IV/ Luyện tập
IV/ Dặn dò: (1’)
- Nắm nội dung cơ bản của bài, sưu tầm thêm một số câu ca dao có cùng chủ đề than thân, biểu tượng cây cầu, gừng cay – muối mặn…
- Đọc và soạn trước bài “Đặc điểm ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết”
V/Rút kinh nghiệm, bổ sung:
………
………
………
………
………
………
………
………