BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ VIỆC HOÀN THIỆN CÔNG TÁC KIỂM TOÁN CHU TRÌNH BÁN HÀNG VÀ THU TIỀN TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH DO CÔNG TY KIỂM TOÁN VÀ DỊCH VỤ TIN HỌC THỰC HIỆN. 3.1. NHẬN XÉT CHUNG VÀ NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM RÚT RA QUA THỰC TIỄN KIỂM TOÁN CHU TRÌNH BÁN HÀNG VÀ THU TIỀN CỦA AISC Qua thực tiễn kiểm toán Báo cáo tài chính tại công ty Wicto Vina niên độ kế toán 31/12/2002 cũng như kiểm toán Báo cáo kết quả kinh doanh được thực hiện thống nhất theo quy trình kiểm toán mà AISC xây dựng. + Giai đoạn chuẩn bị kiểm toán Trong giai đoạn chuẩn bị kiểm toán, các bước mà AISC yêu cầu Kiểm toán viên của mình thực hiện bao gồm: Tiếp cận khách hàng, xây dựng chiến lược kiểm toán và lập kế hoạch kiểm toán. Tiếp cận khách hàng là bước chuẩn bị đầu tiên và việc thực hiện tốt ngay từ công tác tiếp cận khách hàng đã làm cho việc xây dựng chiến lược và lập kế hoạch kiểm toán của AISC đạt hiệu quả cao, tạo nền tảng vững chắc cho thành công của cuộc kiểm toán. Việc tiếp cận khách hàng được công ty thực hiện rất khác nhau tuỳ thuộc vào quan hệ của công ty với từng khách hàng, cũng như quy mô đặc điểm của mỗi khách hàng. Trong giai đoạn này công ty đánh giá sơ bộ về hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng, xem xét khả năng thực hiện kiểm toán đối với các khách hàng mới, từ đó ước tính giá phí kiểm toán tiến tới kí kết hợp đồng kiểm toán. Lập chiến lược kế hoạch kiểm toán, thận trọng nghề nghiệp bắt buộc Kiểm toán viên thực hiện đầy đủ bước giai đoạn trong công việc này, từ đó lập kế hoạch kiểm toán cụ thể. Do vậy khi tìm hiểu những thông tin chi tiết về khách hàng, Kiểm toán viên phải áp dụng triệt để nguyên tắc này. Ngoài các thông tin thu thập được cập nhật từ hồ sơ kiểm toán, Kiểm toán viên còn thu thạp thêm Những thông tin bổ sung từ nhiều nguồn khác nhau về tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của khách hàng. Trong quá trình thu thập thông tin về hoạt động sản xuát kinh doanh trong năm 2002 tại công ty Wicto Vina và dựa trên cơ sở phân tích về tình hình tài chính của đơn vị. Đó chính là tình trạng thiếu nguyên liệu để sản xuất từ đó số lượng hàng hoá không đủ cung cấp cho thị trường cũng như tình trạng nhập khẩu đường của nước ngoài tăng mạnh làm giảm giá đường trong nước ảnh hưởng tới doanh thu cũng như Báo cáo kết quả sản xuất kinh doanh tại đơn vị. Các thông tin thu thập được trong bước xây dựng chiến lược kiểm toán, Kiểm toán viên AISC luôn bám sát và thực hiện tốt các quy định của Chuẩn mực kiểm toán Quốc tế ISA 310 về thu thập thông tin cơ sở khi tiến hành kiểm toán: ”…để thực hiện kiểm toán Báo cáo tài chính, Kiểm toán viên phải có hoặc phải thu thập đầy đủ về hoạt động sản xuất kinh doanh của khách hàng…” Trong giai đoạn này, Kiểm toán viên tìm hiểu đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ đối với các chỉ tiêu được trình bày trong Báo cáo kết quả kinh doanh tại đơn vị thông qua các thủ tục kiểm soát. Tại công ty Wicto Vina các Kiểm toán viên AISC đánh giá hệ thống kiểm soát nội của đơn vị là khá mạnh. Trong giai đoạn này chủ yếu Kiểm toán viên sử dụng kĩ thuật phỏng vấn và quan sát. Đồng thời Kiểm toán viên thực hiện đánh giá rủi ro của cuộc kiểm toán. Ngoài các bước được thực hiện trong quy trình này Kiểm toán viên còn kết hợp chặt chẽ việc tìm hiểu hoạt động kinh doanh của khách hàng với việc thực hiện các bước phân tích tổng quát. Thông qua việc kết hợp giúp Kiểm toán viên phát hiện được những khó khăn, thuận lợi trong hoạt động sản xuất kinh doanh từ đó phân tích những ảnh hưởng của những sai sót tới các chỉ tiêu trên Báo cáo kết quả kinh doanh. Trong bước lập kế hoạch kiểm toán, các kiểm toán phần hành tiếp cận với các khoản mục cụ thể phân chia nhiệm vụ. + Giai đoạn thực hiện kiểm toán Việc thực hiện kiểm toán phụ thuộc vào quá trình lập kế hoạch, trong đó Kiểm toán viên đánh gia các khoản mục là trọng yếu hay không trọng yếu. Chính vì thế, công việc kiểm tra chi tiết các tài khoản, thực hiện thủ tục phân tích được Kiểm toán viên áp dụng theo các mức độ khác nhau cho từng loại tài khoản. Tại công ty Wicto Vina các khoản mục doanh thu, chi phí được đánh giá là trọng yếu nên Kiểm toán viên tiến hành kiểm tra chi tiết. + Giai đoạn kết thúc kiểm toán Kiểm toán Báo cáo kết quả kinh doanh là một phần trong toàn bộ trong kiểm toán Báo cáo tài chính. Vì vậy khi kết thúc kiểm toán và tiến hành đánh giá về Báo cáo tài chính, Kiểm toán viên sẽ tổng hợp kết quả kiểm toán từng tài khoản và đánh giá mối liên hệ giữa chúng. Ví dụ như các khoản doanh thu và phải thu. Qua kết quả của các cuộc kiểm toán, với trình độ chuyên môn cao cùng với sự sáng tạo lòng nhiệt tình của đội ngũ nhân viên trẻ nhưng có nhiều kinh nghiệm, việc áp dụng các phương pháp kiểm toán tiên tiến đã chứng tỏ những ưu điểm trong quy trình kiểm toán Báo cáo tài chính nói chung và kiểm toán Báo cáo kết quả kinh doanh nói riêng của AISC. Những ưu điểm này tạo lợi thế cho AISC thực hiện công việc kiểm toán đạt hiệu quả cao, tiết kiệm thời gian, chi phí sức lực. Các phương pháp kiểm toán của AISC được xây dựng cả trên cơ sở nghiện cứu các chuẩn mực kiểm toán Việt Nam và Chuẩn mực kiểm toán Quốc tế. Từ những lợi thế đó làm tăng sức cạnh tranh của AISC, đồng thời giữ vững và củng cố uy tín nghề nghiệp với khách hàng. Ngoài những lí do trên còn có những nguyên nhân khác nữa bao trùm lên toàn bộ cuộc kiểm toán và dẫn đến sự thành công của kiểm toán Báo cáo tài chính nói chung và kiểm toán Báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh nói riêng. Đó là: Sự lãnh đạo của ban giám đốc: Là những người quản lí có kinh nghiệm lâu năm có trình độ chuyên môn cao trong lĩnh vực kiểm toán và tư vấn luôn giám sát chặt chẽ toàn bộ cuộc kiểm toán trong quá trình cung cấp dịch vụ kiểm toán. Bên cạnh đó Ban giám đốc của AISC còn tham gia trực tiếp vào giai đoạn lập chiến lược kiểm toán, nhằm đảm cho cuộc kiểm toán thành công theo đúng như hợp đồng đã kí với khách hàng. - Trình độ chuyên môn và kinh nghiệm của các Kiểm toán viên: Đây là một trong những nhân tố hàng đầu đưa đến sự thành công của cuộc kiểm toán. Do vậy AISC đã không ngừng tuyển dụng, đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ của Kiểm toán viên. Mọi cuộc kiểm toán đều có sự tham gia của những Kiểm toán viên có nhiều kinh nghiệm, từ đó nâng cao hiệu quả kiểm toán. 3.2. HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN BÁO CÁO KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÔNG TY KIỂM TOÁN VÀ DỊCH VỤ TIN HỌC(AISC) - Sự cần thiết phải hoàn thiện kiểm toán Báo cáo kết quả kinh doanh tại Công ty Kiểm toán và Dịch vụ tin học (AISC) Báo cáo kết quả kinh doanh có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với bất cứ một doanh nghiệp sản xuất nào. Báo cáo kết quả kinh doanh phản ánh sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp và luôn là đối tượng quan tâm của nhiều người. Khi Báo cáo kết quả kinh doanh phản ánh đúng, trung thực, thể hiện chính xác tình hình tài chính của doanh nghiệp. Điều đó sẽ làm cho những người quan tâm đến tình hình tài chính của doanh nghiệp có cái nhìn lạc quan hơn về sự phát triển của doanh nghiệp, các nhà đầu tư sẽ yên tâm hơn khi đầu tư, hợp tác với doanh. Báo cáo kết quả kinh doanh thể hiện rõ nét quá trình sản xuất kinh doanh của đơn vị cũng như tình hình thực hiện nghĩa vụ đối với Nhà nước. Các Kiểm toán viên luôn coi Báo cáo kết quả kinh doanh có vị trí quan trọng trong kiểm toán Báo cáo tài chính. Báo cáo kết quả kinh doanh cung cấp những chỉ tiêu quan trọng như doanh thu, chi phí, các khoản nghĩa vụ đối với ngân sách Nhà nước. Do vậy, yêu cầu đặt ra đối với kiểm toán Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh nói riêng và kiểm toán Báo cáo tài chính nói chung phải được thực hiện hiệu quả. Kiểm toán ở đây không chỉ đơn thuần là phát hiện ra những sai sót, những yếu kém, khuyết điểm của đơn vị mà phải từ đó đề xuất ra những ý kiến giúp doanh nghiệp khắc phục và sửa chữa, nêu lên những điểm mạnh để doanh nghiệp duy trì, phát triển. Đó mới chính là những mong muốn của doanh nghiệp, kiểm toán không chỉ đơn thuần là thực hiện một cách máy móc các nghiệp vụ mà còn là những người bạn trên con đường phát triển đi lên của doanh nghiệp. Tại Việt Nam kiểm toán vẫn còn là hoạt động mới mẻ, tuy trải qua một thời gian chưa dài nhưng hoạt động kiểm toán đã khẳng định được vai trò không thể thiếu được trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh khốc liệt. Hoạt động kiểm toán không chỉ giúp ích cho các doanh nghiệp mà còn giúp ích rất nhiều cho quá trình quản lí vĩ mô của Nhà nước. Tuy nhiên do quá trình phát triển còn quá ngắn so với bề dầy lịch sử kiểm toán trên thế giới nên không thể tránh khỏi những hạn chế. Trong mọi cuộc kiểm toán đều không thể tránh được hết các rủi ro, cho dù Kiểm toán viên có trình độ chuyên môn cao, do đó việc xem xét lại công việc kiểm toán là điều cần thiết. Hoàn thiện phương pháp kiểm toán Báo cáo tài chính cũng như kiểm toán Báo cáo kết quả kinh doanh là nhằm đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao từ phía khách hàng. Đó chính là điều kiện để AISC không ngừng phát triển và lớn mạnh trong thị trường cạnh tranh đầy những khó khăn như hiện nay. - Một số phương hướng hoàn thiện kiểm toán Báo cáo kết quả kinh doanh tại AISC + Thu thập thông tin về hệ thống kiểm soát nội bộ Trong quá trình lập kế hoạch kiểm toán, Kiểm toán viên phải thực hiện công việc tìm hiểu và thu thập thông tin về hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng như: quá trình hình thành và phát triển, cơ cấu tổ chức, hệ thống kế toán, sản phẩm của quá trình sản xuất kinh doanh…từ đó làm cơ sở đánh giá rủi ro kiểm soát và xác định phương pháp kiểm toán. Qua quá trình thực tế kiểm toán tại Công ty Wicto Vina cho thấy những thông tin mà Kiểm toán viên thu thập được về hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng đều được đánh giá là hiệu quả và đầy đủ. Tuy nhiên, sau bước tìm hiểu này các thông tin đã thu thập trong quá trình kiểm toán được lưa lại rất ít trong hồ sơ kiểm toán chủ yếu là những giấy tờ như: bản sao điều lệ hoạt động, cơ cấu bộ máy quản lí….Kiểm toán viên không thực hiện tóm tắt lại các thông tin nên sẽ gây rất nhiều khó khăn trong các cuộc kiểm toán tiếp theo nếu là những Kiểm toán viên khác thực hiện. Trên cơ sở những thông tin thu thập được, Kiểm toán viên nên tóm tắt những thông tin về hệ thống kiểm soát nội bộ trong từng khoản mục hay trong từng bộ phận. Điều đó không chỉ không chỉ nhằm mục đích đạt được sự hiểu biết để đánh giá độ tin cậy của hệ thống kiểm soát nội bộ mà còn hướng tới việc hình thành ý kiến tư vấn cho khách hàng. + Đánh giá tính trọng yếu trong quá trình kiểm toán Trọng yếu là một trong những khái niệm quan trọng của kiểm toán, phương pháp tiếp cận kiểm toán dựa trên tính trọng yếu là hoàn toàn khoa học, phù hợp với mục tiêu kiểm toán. Thực tế kiểm toán tại Công ty Wicto Vina cho thấy: Trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, Kiểm toán viên chỉ căn cứ vào những đánh giá ban đầu về hệ thống kiểm soát nội bộ, về tình hoạt động sản xuất kinh doanh, kinh nghiệm kiểm toán các khoản mục năm trước… để đánh giá tính trọng yếu của từng khoản mục để chú trọng khi kiểm tra chi tiết. Tính trọng yếu chủ yếu được đánh giá dựa vào kinh nghiệm và khả năng phán đoán của từng Kiểm toán viên. Do đó việc đánh giá hoàn toàn mang tính chủ quan chưa xác định được những sai sót phân bổ cho cho mỗi khoản mục. Việc vận dụng tính trọng yếu của Kiểm toán viên chỉ được thực hiện ở khâu thực hiện kiểm toán và kết thúc kiểm toán, nghĩa là khi phát hiện các sai lệch Kiểm toán viên đưa ra bút toán điều chỉnh. Qua đó tính trọng yếu chủ yếu để xem xét các chênh lệch có ảnh hưởng nghiêm trọng đến Báo cáo kết quả kinh doanh cũng như đến Bảng cân đối, chứ không có ý nghĩa trong việc lựa chọn các thủ tục kiểm toán để tìm ra các chênh lệch đó. Phương pháp tiếp cận kiểm toán sẽ hiệu quả hơn nếu trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán, Kiểm toán viên đưa ra được một ước lượng về trọng yếu và phân bổ cho các khoản mục, chỉ tiêu trên Báo cáo kết quả kinh doanh. Qua đó việc đánh giá tính trọng yếu sẽ hoàn toàn có cơ sở, từ đó nâng cao hiệu quả kiểm toán. + Chọn mẫu khi kiểm toán Trên thực tế các nghiệp vụ phát sinh liên quan đến số dư từng tài khoản là rất lớn do vậy Kiểm toán viên không không thể kiểm tra được toàn bộ các nghiệp vụ. Mặt khác yêu cầu về tính thận trọng không cho phép Kiểm toán viên bỏ qua các sai phạm trọng yếu nhằm loại trử rủi ro. Để đảm bảo hiệu quả kiểm toán đòi hỏi Kiểm toán viên phải chọn mẫu các nghiệp vụ khi tiến hành kiểm tra chi tiết. Tại AISC phương pháp chọn mẫu chủ dựa vào chủ quan của Kiểm toán viên thường theo nguyên tắc số lớn và các định khoản bất thường. Phương pháp chọn mẫu này sẽ xảy ra rủi ro nếu sai sót trọng sảy ra ở các nghiệp vụ có phát sinh không lớn. + Việc ghi chép của kiểm toán viên Tài liệu của Kiểm toán viên cung cấp các bằng chứng quan trọng trong quá trình kiểm toán để hình thành ý kiến của Kiểm toán viên và chứng minh rằng cuộc kiểm toán diễn ra theo đúng kế hoạch, chuẩn mực. Nắm bắt được tầm quan trọng đó AISC đã xây dựng quy chế riêng về cách tổ chức và lưa giữ tài liệu làm việc một cách có cơ sở, hệ thống, hợp lí khoa học. Việc làm này không chỉ giúp cho Kiểm toán viên ghi chép, phản ánh dễ dàng mà còn giúp cho nhóm trưởng kiểm toán và ban giám đốc dễ dàng hơn trong việc soát xét toàn bộ cuộc kiểm toán. Tuy vậy, trong quá trình kiểm toán thực tế, Kiểm toán viên hầu như chỉ ghi lại kết quả những sai sót phát hiện được lên giấy làm việc, còn các thông tin khác không được ghi nhận đầy đủ. Nguyên nhân các cuộc kiểm toán hầu như bị hạn chế về thời gian, nó có thể bỏ qua nếu là sai sót phát hiện đơn giản, còn trong những tình huống phức tạp cách thức ghi chép như vậy sẽ không có hiệu quả. Cách thức ghi chép của Kiểm toán viên còn sử dụng nhiều từ viết tắt gây khó khăn trong việc đọc tài liệu. Với những vấn đề tồn tại nêu trên, trong quá trình làm việc Kiểm toán viên nên ghi chép cẩn thận đầy đủ. Toàn bộ giấy tờ của Kiểm toán viên cần lưa trữ trong hồ sơ kiểm toán theo đúng thứ tự của các kí hiệu tham chiếu. KẾT LUẬN Việc tìm hiểu công tác kiểm toán chu trình bán hàng thu tiền nâng cao trình độ hiểu biết và làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn, đặc biệt ở Việt Nam hiện nay khi mà lĩnh vực kiểm toán vẫn còn mới mẻ cả với chủ thể, khách thể kiểm toán và đối tượng kiểm toán. Chu trình bán hàng và thu tiền là một giai đoạn quan trọng, một phần hành trong kiểm toán báo cáo tài chính. Đây là phần hành kiểm toán phức tạp và mất nhiều thời gian nhưng thực hiện tốt giai đoạn này là đã hoàn thành được một khối lượng lớn công tác kiểm toán báo cáo tài chính. Vì vậy, trong giai đoạn thực tập tại Công ty Kiểm toán và Dịch vụ tin học, em đã mạnh dạn chọn đề tài “ kiểm toán chu trình bán hàng và thu tiền trong quy trình kiểm toán báo cáo tài chính”. Đây là đề tài tương đối khó vì tính phức tạp của nghiệp vụ, song được sự hướng dẫn nhiệt tình của thầy giáo hướng dẫn GS.TS. Nguyễn Quang Quynh và Giám đốc AISC: Đào Tiến Đạt đã giúp em đã hoàn thành tốt chuyên đề thực tập này. Với nội dung của chuyên đề lớn, thời gian nghiên cứu có hạn và khả năng nhận thức còn hạn chế nên chắc chắn em không sao tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Em rất mong được sự đánh giá, góp ý của các thầy cô. Em xin chân thành cảm ơn! Sinh viên Trần Tuấn Anh . BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ VIỆC HOÀN THIỆN CÔNG TÁC KIỂM TOÁN CHU TRÌNH BÁN HÀNG VÀ THU TIỀN TRONG KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH DO CÔNG TY KIỂM TOÁN VÀ DỊCH. 3.2. HOÀN THIỆN KIỂM TOÁN BÁO CÁO KẾT QUẢ KINH DOANH TẠI CÔNG TY KIỂM TOÁN VÀ DỊCH VỤ TIN HỌC(AISC) - Sự cần thiết phải hoàn thiện kiểm toán Báo cáo kết