giải toán có lời văn

CÇn kÕt hîp linh ®éng nhiÒu ph¬ng ph¸p d¹y häc t¹o ®iÒu kiÖn cho häc sinh tham gia vµo bµi häc b»ng nhiÒu c¸ch vµ nhiÒu møc ®é kh¸c nhau.. Tuy nhiªn viÖc lµm ®ã kh«ng chØ dõng l¹i mét th[r]

A Phần mở đầu

I Lý do chọn đề tài:

Để góp phần đào tạo học sinh thành những con ngời phát triển toàn diện thì việc dạy tốt môn toán là một việc làm thiết thực của ngời giáo viên.Vì vậy trong quả trình giảng dạy đòi hỏi ngời giáo viên phải tìm mọi cách để học sinh nắm vững các loại toán điển hình Đặc biệt là bài toán có lời văn

Giải toán có lời văn đợc xem là khả năng riêng biệt, một trong những biểu hiện đặc trng nhất trong hoạt động trí tuệ của học sinh.Có thể coi dạy

học giải toán có lời văn là "Hòn đá thử vàng" của dạy học toán.Bởi giải các

bài toán có lời văn là sự vận dụng ở điểm cao các tri thức, khả năng với các kiến thức cuộc sống Nhờ đó học sinh không những đợc bổ sung, rèn luyện

về kiến thức, kỹ năng, năng lực, t duy mà còn đợc rèn luyện phát triển nhan cách ngời lao động trong xã hội mới

Nh vậy giải toán có lời văn ở tiểu học có vai trò, vị trí hết sức quan trọng Trong quá trình giảng dạy nhiều năm qua và trực tiếp giảng dạy năm nay Trong dạy học toán đặc biệt là giải toán có lời văn tôi nhận thấy phần lớn các em gặp nhiều khó khăn khi giải những bài toán có lời văn, các em giải toán hay bị sai hoặc là bài giải cha hoàn hảo, đặc biệt là những bài toán hợp Do vậy là một giáo viên tôi luôn suy nghĩ tìm hiểu nguyên nhân và tình trạng trên là ở đâu? Phải làm gì để giúp học sinh khắc phục tình trạng trên? Những câu hỏi luôn canh cánh trong tôi? Thôi thúc tôi đi tìm hiểu để trả lời

cho các câu hỏi trên Tôi quyết định chọn đề tài "Dạy học giải toán có lời văn"

II/ Nhiệm vụ đề tài:

1/ Điều tra tìm hiểu việc vận dụng phơng pháp phân tích - Tổng hợp của học sinh.

2/ Chỉ ra nguyên nhân tồn tại và đa ra một số biện pháp nhằm phát huy

t duyphân tích - tổng hợp của học sinh.

III/ Phạm vi đề tài.

1/ Nội dung.

Giới hạn trong việc vận dụng, thao tác phân tích, tổng hợp qua giải

toán có lời văn "Toán hợp" ở lớp 3.

2/ Đối tợng nghiên cứu.

"Dạy học giải toán có lời văn" ở tiểu học.

3/ Khách thể.

Học sinh khối 3 trờng tiểu học Vỉnh Chấp

B nội dung đề tài.

I/ Một số vấn đề về cơ sở lý luận.

1/ Bài toán là gì?

Theo G Polya "Bài toán đặt ra sự cần thiết phải tìm kiếm một cách có

ý thức phơng tiện thích hợp để đạt đợc mục đích trong thây rõ ràng nhng không thể đạt đợc ngay".

Nh vậy, bài toán đặt ra một tình huống có vấn đề buộc ngời học phải tìm cách thức biện pháp để giải quyết tình hống có vấn đề đó Mục đích và

chức năng của bài toán đã dẩn dắt học sinh vào khái niệm mới đồng thời luyện tập, cũng cố kiểm tra việc lĩnh hội, việc vận dụng các kiến thức và kĩ năng ở các mức độ khác nhau

Mỗi bài toán đều gồm 3 yếu tố cơ bản:

- Dữ kiện: Là cái đã cho, cái đã biết trong bài toán

- ẩn số: Là những cái cha biết và cần tìm

- Điều kiện: Là quan hệ giữa dữ kiện và ẩn số Điều kiện là "Nút thắt"

đồng thời là "Nút mở" trong việc giải toán.

2/ Quy trình giải một bài toán gồm 4 bớc sau:

Bớc 1: Đọc kỹ đề bài, nắm chặt ba yếu tố cơ bản của bài toán.

Bớc 2: Lập kế hoạch giải toán

Thiết lập mối quan hệ giữa dữ kiện và ẩn số Diển đạt nội dụng bằng ngôn ngữ hoặc bằng sơ đồ hình vẽ

Bớc 3: Thực hiện kế hoạch giải.

Thực hiện các phép tính theo thứ tự đã thiết lập để tìm ra đáp số có lời giải thích hợp

Bớc 4: Kiểm tra lời giải và đánh giá cách giải thử , kết quả tìm đợc có

trả lời đúng câu hỏi không, có phù hợp các điều kiện và lời giải có phù hợp không

3/ Yêu cầu cần đạt về giải toán có lời văn ở tiểu học:

Trong dạy học giải toán có lời văn ở tiểu học, các yêu cầu đợc sắp sếp

có chủ địnhtheo mức độ từ thấp đến cao qua các lớp từ lớp 1 đến lớp 5: Cụ thể là học sinh cần thực hiện các yêu cầu sau:

- Biết đọc và hiểu bài toán, nắm đợc 3 yếu tố cơ bản của bài toán một cách rạch ròi

- Biết tóm tắt bài toán rõ ràng , cô đọng

- Có thói quen kiểm tra, đánh giá bài giải

- Đối với học sinh lớp 5 ngoài việc thực hiện các yêu cầu ở lớp đầu cấp một cách chắc chắn còn có thêm các yêu cầu sau:

* Biết phân tích các bài toán hợp thành các bài toán đơn, biết phát hiện quan hệ lôgíc giữa các bài toán đơn hợp thành, đa chúng về các trờng hợp đã biết cách giải.

* Biết sử dụng phép phân tích tổng hợp trong quá trình tìm xây dựng

kế hoạch đó có khả năng trình bày bài giải một cách mạch lạc, rõ ràng.

4/ Các phơng pháp giải toán có lời văn:

Để giải một bài toán hợp ở tiểu học có thể sử dụng nhiều phơng pháp nhng phơng pháp sử dụng chủ yếu là phơng pháp phân tích và tổng hợp

* Phân tích thờng biểu hiện ở 2 dạng:

- Phân tích để sàng lọc

- Phân tích thông qua tổng hợp

* Trong giải toán phơng pháp phân tích tổng hợp thơng đợc:

- Phân tích là phơng pháp suy luận đi từ dữ kiện đến câu hỏi chính của bài toán Hai phép suy luận này gắn bó chặt chẽ với nhau trong quá trình giải toán Lúc đầu là phân tích để lập kế hoạch giải, sau đó là tổng hợp để thực hiện kế hoạch giải đó

- Sự kết hợp của 2 phơng pháp suy luận phân tích - Tổng hợp đẻ giải môtụ bài toán giọ là phép phân tích - Tổng hợp trong giải toán có lời văn

5/ Việc phát huy t duy phân tích và tổng hợp cho học sinh:

- Qua những cơ sở đã nêu ở trên, tôi nhận thấy: Muốn giúp nắm vững phơng pháp giải toán có lời văn một cách thành thạo, điều cơ bản và quan trọng nhất là phải phát huy t duy phân tích và tổng hợp của học sinh

- Vậy phải làm thế nào để động viên đợc những kích thích bên trong nhằm phát huy t duy phân tích - Tổng hợp và thức tỉnh ở các em nhu cầu nắm vững kiến thức để giải toán

- Về mặt này, giáo viên phải tạo hứng thú học tập, lòng ham muốn hoạt động nhận thức ở các em cần xây dựng những tình huống có vấn đề tức

là phải đa ra các bài toán có lời văn phù hợp với trình độ của hợc sinh

- Thờng thờng, đầu tiên giáo viên tổ chức cho học sinh phân tích bài toán hoặc ví dụ để các em tin chắc rằng mình đã hiểu đợc nội dung, ý nghĩa của bài toán Khi phân tích cần biết gạt bỏ những yếu tố không cơ bản để làm nổi bật các yếu tố cơ bản, tạo điều kiện thuận lợi khi giải quyết vấn đề Khi tiếp nhận nội dung bài toán thì học sinh ý thức đợc yêu cầu cần đạt của bài toán là nhiệm vụ của bản thân, tạo ra nhu cầu giải quyết yêu cầu chính của bài toán, sau đó đề nghị các em tự giải

- Sự cần thiết đòi hỏi học sinh là sự nhanh trí, t duy, sáng tạo và tính tích cực nhận thức cao hay nói cách khác thông qua các việc nêu trên không những hình thành cho học sinh kỷ năng ứng dụng kién thức đã học vào thực tiển mà còn phát triển và rèn luyện năng lực hoạt động trí tuệ phân tích -Tổng hợp của học sinh nữa, điều này thật vô cùng quan trọng

Nói tóm lại, muốn phat huy đợc t duy phân tích - Tổng hợp thì giáo viên phải có kĩ năng không những tác động vò hoạt động t duy của trẻ mà còn tác động đến cả lỉnh vực xúc cảm bên trong, bên ngoài của các em nữa

Có nh thế mới giúp học sinh tiến bộ

Từ những cơ sở lý luận trên tôi đã tiến hành tìm hiểu thực tế giáo viên

và học sinh ở khối 3 trong trờng

II/ Tìm hiểu thực tế.

Để phục vụ cho việc tôi đã tiến hành khảo sát bằng phiếu học tập học sinh ở khối 3 trong toàn trờng

1/ Nội dung phiếu.

* Bài toán: Lớp 5A có 41 học sinh Lớp 5B có 45 học sinh Mỗi học

sinh đợc phát số vở nh nhau Cả 2 lớp nhận đợc 258 quyển vở Hỏi mỗi lớp nhận đợc bao nhiêu quyển vở?

Câu 1: a, Cái gì đã biết?

b, Cái gì là điều kiện?

c, Cái gì cần tìm?

Câu 2:

a, + Muốn biết mỗi lớp nhận bao nhiêu quyển vở ta cần biết gì?

+ Số học sinh mỗi lớp đã biết cha?

+ Số vở học sinh đã biết cha?

b, + Muốn biết số vở của học sinh ta cần biết gì?

+ Tổng số học sinh 2 lớp đã biết cha?

+ Tổng số vở của 2 lớp đã biết cha?

Câu 3: Em hãy giải bài toán trên.

* Kết quả khảo sát nh sau:

Qua khảo sát tôi thấy khả năng vận dụng phơng pháp phân tích tổng hợp vào việc giải toán của học sinh còn yếu Kỹ năng đọc để hiểu đề toán từ

đó phân tích 3 yếu tố cơ bản của bài toán cha cao Đa số các em chỉ mới nắm

đợc cái cần tìm còn điều kiện và dữ kiện của bài toán các em còn lẫn lộn với nhau, cha có sự phân tích rạch ròi

Ví dụ: Một số đã trả lời:

- Cái đã cho: Lớp 5A có 41 học sinh, lớp 5B có 45 học sinh

- Điều kiện là: Mỗi học sinh đề phát số vở nh nhau, cả 2 lớp nhận đợc

258 quyển vở

- Việc phân tích để lập kế hoạch giải của học sinh còn yếu

Ví dụ: Một số em đã làm:

Muốn biết mỗi lớp nhận đợc bao nhiêu quyển vở, cần biêt tổng số học sinh của 2 lớp

Một số em đã làm:

Muốn biết số vở của học sinh cần biết số vở cả hai lớp

Tỉ lệ học sinh giải đúng bài táon còn thấp Một số em có phơng pháp giải đúng nhng kết quả tính lại sai hoạc phép tính đúng nhng lời giải sai

Tóm lại: Khả năng t duy, phân tích tổng hợp của các em còn chậm,

còn hạn chế Cần tìm ra nguyên nhân và biện pháp khắc phục thì hiệu quả dạy học giải toán mới cao đợc

2/ Nguyên nhân.

a/ Giảng dạy của giáo viên:

Qua dự giờ tìm hiểu các đồng chí đồng nghiệp, kết hợp với việc kiểm

điểm của bản thân, tôi xin nêu ra một số nguyên nhân cơ bản dẩn đến những hạn chế trên, xuất phát từ phía giáo viên nh sau

- Giáo viên cha có sự đầu t nhiều vào việc hình thành ở học sinh thói quen và kĩ năng giải bài toán theo đúng quy trình Do đó, học sinh thờng xem nhẹ bớc đọc kĩ đề toán và bớc kiểm tra, đánh giá cách giải dẫn đến việc giải sai mà không hề hay biết

- Trong qua trình hớng dẫn học sinh giải toán, giáo viên mới chỉ đặt ra

2 câu hỏi "Bài toán cho biết gì?" và "Bài toán hỏi gì?" nên học sinh dể nhầm tởng cái đã cho với điều kiện của bài toán Vì vậy học sinh cha nắm vững 3 yếu tố cơ bản của bài toán

- Khi gọi học sinh trả lời câu hỏi phân tích bài toán, giáo viên thờng tập trung vào những học sinh khá, giỏi Những học sinh trung bình, yếu kém cha đợc quan tâm đúng mức Mặt khác những bài toán trên lớp thờng chỉ ở dạng đơn giản, chỉ có 2 - 3 phép tính, để phân tích; còn những bài về nhà th-ờng là những bài toán hợp phức tạp mà giáo viên lại ít hớng dẩn cụ thể nên học sinh gặp nhiều khó khăn khi gặp bài tập này, đặc biệt là học sinh trung bình, yếu kém

- Trong quá trình giảng dạy giáo viên chỉ dừng lại ở mức độ: Giáo viên hỏi - Học sinh trả lời nên cha khai thác triệt để học sinh hứng thú tích cực trong việc tìm tòi ra cách giải bài toán Một số giáo viên thiếu kiên nhẫn nóng lòng muốn học sinh hiểu cách giải một cách nhanh chóng trong khi học sinh ch hiểu đề toán; mặt khác lại sợ không đảm bảo thời gian nên sinh ra hay cáu gắt với học sinh khiến các em cảm thấy chán nản và sợ học giải toán v.v

b/ Học tập của học sinh.

- Học sinh ở vùng khó khăn thiếu thốn nhiều mặt về tinh thần lẫn vật chất

- Do cha nắm chắc các bớc quy trình giải toán nên các em thờng bỏ qua hoặc xem nhẹ các bớc cơ bản nh: Tìm hiểu đề toán, kiểm tra và đánh giá cách giải

- Vì tính hiếu động nên khi tiếp cận bài toán các em chỉ đọc qua loa, không nghiên cứu kĩ, đã bắt tay vào giải ngay Khi đã tìm đợc kết quả học sinh thờng tự hài lòng và xem nh đã giải xong bài toán, không chịu khó kiểm tra lại kết quả nên nhiều lúc tính sai mà không hay biết

- Nhiều học sinh còn hay lơ là trong việc rèn luyện kĩ năng phân tích bài toán, cha thực sự chịu khó độc lập suy nghĩ tìm cách giải chỉ ngồi tiếp thu một cách bị động, gò bó, cách hớng dẩn của giáo viên thạm chí các em còn coi việc giải toán là để đối phó với sự kiểm tra của giáo viên, một số em còn lời trong việc làm bài tập về nhà

III/ Các giải pháp phát huy t duy phân tích - Tổng hợp của học sinh tiểu học qua giải toán.

Theo tôi sự thành công của một tiết dạy nói chung và việc phát huy t duy phân tích - Tổng hợp qua giải toán có lời văn nói riêng đều do sự cộng h-ởng của nhiều yếu tố, song điều đầu tiên phải kể đến sự chuẩn bị và phơng pháp giảng dạy của giáo viên

Giáo viên phải ngiên cứu kĩ bài dạy có một bản thiết kế tối u với 1 hệ thống câu hỏi lôgíc hợp lý nhằm giúp học sinh có thói quen và kĩ năng giải toán theo quy trình (4 bớc)

Khi học sinh có đợc thói quen và kĩ năng giải toán có quy trình Giáo viên cần giảng, hớng dẫn cụ thể, rõ ràng, ngắn gọn Giáo viên hỏi - Học sinh trả lời, đồng thời chuyển sang hình thức cao hơn, học sinh hỏi - Học sinh trả lời Từ đó sẽ tạo cho các em tâm lý làm chủ hoạt động học, tạo đợc không khí thi đua sôi nỗi

- Giáo viên cần chú í quan tâm đến mọi đối tợng học sinh Những câu hỏi dễ, những bài toán đơn giản giáo viên nên dành cho học sinh trung bình, yếu Những câu hỏi khó, phức tạp nên dành cho học sinh khá, giỏi

- Giáo viên không đợc chủ quan xem vốn kiến thức của mình là thỏa mãn, thoải mái để dạy học thêm Tiểu học Giáo viên phải thờng xuyên tìm tòi học hỏi phơng pháp giảng dạy toán nhằm trang bị cho mình những kiến thức, chuyên môn vững vàng

Ví dụ: Với bài toán:

Một ngời phải đi quảng đờng dài 108 Km Ngời đó đi xe lửa trong 2 giờ đầu với vận tốc 32,5 Km/h rồi tiếp tục đi xe đạp trong 3 giờ sau với vận tốc là 12Km/h Hỏi ngời đó còn phải đi bao nhiêu Km nữa?

Tôi đã tiến hành học sinh phân tích - Tổng hợp bài toán trên nh sau: 1/ Muốn tính xem phải đi bao nhiêu Km ta cần phải biết gì? (Biết ngời

đó đã đi bao nhiêu Km)

2/ Muốn tính xem ngời đó đã đi bao nhiêu Km ta cần biết gì? (Quảng

đờng đi xe lửa và quảng đờng đi xe đạp)

3/ Muốn tính quảng đờng đi xe lửa em làm thế nào? Muốn tính quảng

đờng đi xe đạp em cần phải làm gì?

4/ Tính quảng đờng vừa đi đợc em làm thế nào?

5/ Tính quảng đờng còn lại em làm thế nào?

Từ đó mới cho học sinh giải và khi giải qua từng phép tính thì giáo viên phải đặt câu hỏi ngợc trở lại từ kết quảv phép tính để các em nắm chắc lời giải, chọn lời giải hay và đúng

Ví dụ: Cùng bài toán trên khi học sinh thực hiện xong phép tính thứ

nhất:

32,5 x 2 = 65 (Km)

Giáo viên hỏi lại học sinh 65 Km chỉ độ dài quảng đờng nào?

Với câu hỏi 3 giáo viên nên hỏi những em yếu

C Kết quả bớc đầu của đề tài:

Sau khi áp dụng các giải pháp trên tôi đã tiến hành khảo sát với 30 học sinh lớp 3A do tôi phụ trách

Nội dung phiếu khảo sát nh sau:

Bài toán: Một thửa ruộng hình chữ nhật, chiều dài 40m, chiều rộng

bằng 3/4 chiều dài Trồng lúa trên thửa ruộng đó cứ 1 ha thu hoạch đợc 36

Kg thóc Hỏi thửa ruộng đó thu hoạch đợc bao nhiêu tạ thóc?

Em hãy tóm tắt bài toán rồi giải bài toán trên

Kết quả khảo sát nh sau:

Qua khảo sát đối chứng, bản thân tôi thấy các em tiến bộ rõ rệt Học sinh đã biết vận dụng phép phân tích - Tổng hợp để tóm tắt lập kế hoạch và

tự giải đợc bài toán có hiệu quả cao Ben cạnh đó vẩn còn 1 số em bắt gặp các thiếu sót nh:

Cách ghi tóm tắt bài toán cha gọn, đặt lời giải cha hay

Song theo chủ quan của tôi nếu mình thờng xuyên giúp đỡ, uốn nắn thì

sẽ khắc phục những thiếu sót đó

D Bài học kinh nghiệm.

Phát huy t duy phân tích - Tổng hợp của học sinh trong giải toán có lời văn là một việc làm rất quan trọng Góp phần vào việc đổi mới phơng pháp dạy học "Lấy học sinh làm trung tâm" Do vậy giáo viên phải tổ chức cho học sinh hoạt động thực sự để từng em đều nắm đợc quy trình giải toán Giáo viên phải dạy cho học sinh theo hớng tôn trọng sự khác biệt về cá nhân từng học sinh Cần kết hợp linh động nhiều phơng pháp dạy học tạo điều kiện cho học sinh tham gia vào bài học bằng nhiều cách và nhiều mức độ khác nhau

Tuy nhiên việc làm đó không chỉ dừng lại một thời gian nhất định mà

là một quá trình rèn luyện lâu dài Bản thân tôi tin tởng rằng với phơng pháp này chất lợng và hiệu quả dạy học ngày đợc nâng cao

Vĩnh Chấp, ngày 3 tháng 5 năm 2007

Ngời viết

Nguyễn Thị Nguyệt