là kim chỉ nam cho ngành giáo dục của chúng ta. Hiện nay chúng ta đang tiến hành đổi mới tòan diện sự nghiệp giáo dục nhằm tạo nên bước nhảy mang tính đột phá về chất lượng dạy và học ở[r]
Trang 1A- PHẦN MỘT
LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.Đặt vấn đề:
a)Cơ sở lý luận:
Bác Hồ đã dạy:
“Vì lợi ích mười năm trồng cây
Vì lợi ích trăm năm trồng người”
là kim chỉ nam cho ngành giáo dục của chúng ta Hiện nay chúng ta đang tiếnhành đổi mới tòan diện sự nghiệp giáo dục nhằm tạo nên bước nhảy mang tínhđột phá về chất lượng dạy và học ở tất cả các cấp học Đổi mới phương phápgiáo dục là khâu quan trọng trong đó lấy học sinh làm trung tâm trong quá trìnhhọc tập, chủ động trong việc tiếp thu kiến thức Do đó đòi hỏi người giáo viênphải có sự đầu tư tìm tòi các phương pháp giảng dạy thích hợp nhằm giúp họcsinh tiếp thu kiến thức một cách tích cực, chủ động Là giáo viên bộ môn hóa họctrung học cơ sở, tôi nhận thấy dạy học tích cực bộ môn hóa học có những đặcđiểm chung và có nét đặc thù của bộ môn như sau:
-Tổ chức các họat động giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạotrong học tập từ đó tìm ra được kiến thức mới
-Chú ý tới phương pháp nhận thức tích cực, hình thành kĩ năng tích cực, bồidưỡng năng lực tự học để giúp các em tham gia họat động tìm tòi phát hiện kiếnthức
-Tổ chức lớp học và tạo điều kiện cho học sinh phát triển kĩ năng học tập hợp tácvới học tập cá nhân một cách linh họat
-Hình thành kỹ năng sử dụng dụng cụ thí nghiệm, hóa chất từ đó các em sẽ thaotác dễ dàng hơn các thí nghiệm đơn giản cũng như thực hiện các bài thực hànhtốt; tạo nền căn bản cho các em học lên sau này
Do đó sử dụng tốt phương tiện giảng dạy trực quan là thích hợp nhất để đápứng các yêu cầu trên đồng thời phát huy được tính tích cực trong học tập của
Trang 2học sinh giúp các em tiếp thu kiến thức một cách chủ động, sáng tạo, phát triển
tư duy của các em như quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp,
Đây là cơ sở để tôi nghiên cứu tìm tòi các phương pháp sử dụng đồ dùng trựcquan kết hợp với một số phương pháp khác nhằm phát huy tính tích cực trongviệc tiếp thu và vận dụng kiến thức của học sinh
b)Cơ sở thực tiễn:
Hóa học là một môn học mang tính thực nghiệm cao: hầu như tất cả các kiếnthức hóa học đều từ các thí nghiệm mà ra Môn học hóa học nghiên cứu về chấtgồm có tính chất lý học, hóa học, ứng dụng và điều chế chất, có một số chất độchại mà học sinh không thể trực tiếp tiếp xúc Cơ sở giải thích các hiện tượng, quyluật hóa học là lý thuyết hạt mà học sinh trung học cơ sở chỉ thừa nhận màkhông thể kiểm chứng như các công trình nghiên cứu Do học sinh trung học cơ
sở đang học trong trường phổ thông nên có một số vấn đề nghiên cứu về chấtkhông thể giải quyết như trong phòng thí nghiệm hay trong thực tế cuộc sống
Do đó sử dụng các đồ dùng trực quan là vô cùng cần thiết trong quá trình dạy vàhọc của môn học này Đồ dùng trực quan giúp giáo viên nâng cao hiệu quả tronggiờ dạy hóa học, giúp các em khái quát hóa kiến thức bài học một cách sinhđộng hơn giúp nâng cao hiệu quả học tập của các em
Dụng cụ thí nghiệm, mô hình, tranh ảnh khi sử dụng trong giờ học sẽ giúp các
em phát huy tốt các kỹ năng quan sát, phân tích, so sánh, tư duy, nhất là tạonên sự hứng thú trong học tập của học sinh Đó là lý do chính tôi chọn đề tài sửdụng đồ dùng trực quan trong dạy học môn hóa học nhằm phát huy tính tích cựctrong học tập của học sinh
2.Mục đích đề tài:
Như ta đã biết mọi vật chất đều có cấu tạo từ các chất Trong khi đó hóa học là
bộ môn khoa học nghiên cứ về thế giới chất
Các kiến thức về hóa học đều từ thực nghiệm và thực tiễn cuộc sống mà có Do
Trang 3quan sẽ giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức đồng thời việc dạy của giáoviên thêm phần sinh động, hiệu quả tiết học đạt rất cao.
Nghiên cứu đề tài này giúp tôi có được một số kinh nghiệm trong giảng dạy hóahọc bậc trung học cơ sở, nâng cao nhận thức của mình là giảng dạy theo hướngtích cực cần phải có dụng cụ trực quan kết hợp với các phương pháp dạy họckhác và tổ chức hoạt động lớp học tốt sẽ góp phần nâng chất lượng dạy học rõrệt Khi sử dụng đồ dùng trực quan trong học tập sẽ giúp học sinh tiếp thu bàitốt hơn, gây hứng thú, ham thích học môn hóa học , phát triển tư duy đồng thờirèn luyện kỹ năng sử dụng dụng cụ thí nghiệm, mô hình,
3.Lịch sử đề tài:
Trong quá trình giảng dạy môn hóa học bậc trung học cơ sở nhất là việc thựchiện đổi mới phương pháp giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm trong quá trìnhhọc, tôi nhận thấy việc sử dụng đồ dùng trực quan trong các giờ học hóa họcgiúp các em tiếp thu bài tốt hơn, đạt được kết quả ngày càng cao trong các kỳkiểm tra Qua một năm giảng dạy tôi đã tổng kết từ thực tiễn lớp học có kết quảtương đối cao vế chất lượng Từ đó tôi đã nghiên cứu viết ra đề tài này
4.Phạm vi đề tài:
Bộ môn hóa học ở trường trung học cơ sở là bộ môn khoa học có tính đặc trưng
là thực nghiệm nên muốn học sinh tiếp thu bài tốt cần phải có đồ dùng trựcquan Kinh nghiệm giảng dạy của tôi cho thấy đối với tiết dạy có sử dụng đồdùng trực quan thì hiệu quả học tập của học sinh rất cao Tùy theo nội dung bài,
mà có những đồ dùng trực quan khác nhau Từ đó, tôi nghiên cứu đề tài này,tìm ra một số phương thức sử dụng đồ dùng trực quan và vận dụng linh hoạt để
áp dụng cho bộ môn hóa học thuộc hai khối lớp 8 và 9 trung học cơ sở
Trang 4B-PHẦN HAI NỘI DUNG VÀ CÔNG VIỆC ĐÃ LÀM
1.Thực trạng đề tài:
Do là các lớp đầu tiên được học bộ môn hóa học nên các em còn bỡ ngỡ, lúngtúng trong việc tiếp thu bài Nhiều khái niệm còn mới, xa lạ và trừu tượng đối vớicác em Do bộ môn hóa học là môn học thực nghiệm là chủ yếu nên trong sáchgiáo khoa có sử dụng nhiều tranh, ảnh, mô hình dẫn dắt các em tìm ra kiếnthức mới nhưng chưa được khai thác tốt Trong giờ học các em chưa có sự hứngthú, chủ động trong việc tiếp thu bài, chưa phát huy hết tư duy so sánh, phântích, tổng hợp để tìm kiến thức mới Các em chưa có kỹ năng hợp tác trong họctập ở trường hay ngoài nhà trường, chưa phát huy hết tính sáng tạo, linh hoạthay kỹ năng giao tiếp Việc trình bày các nhận xét, báo cáo thực hành của họcsinh trước nhóm, trước lớp chưa rành rẽ, lưu loát
Kỹ năng sử dụng các dụng cụ thực hành thí nghiệm chưa tốt như tác dụng củatừng loại dụng cụ, các thao tác còn sai, .Các em chưa vận dụng linh hoạt cáckiến thức mình đã học vào trong đời sống như tìm hiểu ứng dụng của các chất,điều chế chất trong phòng thí nghiệm hay trong sản xuất,
Nguyên nhân là do người giáo viên chưa cải tiến phương pháp giảng dạy củamình nhằm phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh Đồng thời trongphân phối chương trình hóa học lớp 8,9 bậc trung học cơ sở không có tiết dànhriêng cho hướng dẫn sử dụng các dụng cụ thí nghiệm mà học sinh chỉ xem giáoviên thao tác thí nghiệm nên việc sử dụng dụng cụ còn nhiều lúng túng, bỡ ngỡ.Đối với bộ môn hóa học Vì vậy việc rèn luyện kỹ năng sử dụng dụng cụ thínghiệm thực hành, tiếp xúc với đồ dùng trực quan là rất quan trọng Đây cũng
là hướng nghiên cứu của tôi nhằm tìm ra một số biện pháp giảng dạy sử dụng đồdùng trực quan , chủ động tổ chức lớp kết hợp với nhiều phương pháp dạy họckhác nhau nhằm phát huy tối đa tính tích cực của học sinh trong việc tiếp thukiến thức mới, linh hoạt, sáng tạo trong học tập, vận dụng kiến thức vào đời
Trang 5Để chuẩn bị tốt cho hướng nghiên cứu của đề tài tôi đã tiến hành kiểm tra vàthống kê số liệu học sinh khối lớp 8,9 với 3 mức độ tốt, đạt và chưa đạt theo cáctiêu chí: sử dụng tranh ảnh có trong sách giáo khoa, sử dụng mô hình, nhận biếtvật chất trong cuộc sống, nhận xét được phim ảnh khoa học, và có số liệunhư sau:
Tiêu chí và
mức độ đạt
Sử dụng tranh, ảnh trong sách giáo khoa
Sử dụng mô hình trong phòng thiết
bị hay giáo viên, học sinh tự làm
Nhận xét được phim ảnh khoa học
Sưu tầm tranh ảnh hiện vật theo
mô hình ứng dụng của chất
Sưu tầm chất hoặc cách thức sản xuất
2.Nội dung cần giải quyết:
Từ thực trạng trên, tôi nhận thấy việc sử dụng đồ dùng trực quan là không thểthiếu trong dạy học hóa học Việc sử dụng đồ dùng trực quan sẽ giúp cho học
Trang 6sinh phát huy năng lực tư duy như: quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, sẽgiúp cho học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn, nội dung bài học được nhớ lâu hơn
và được vận dụng tốt hơn trong thực tiễn
Đối với bậc trung học cơ sở việc hình thành các khái niệm hóa học ban đầu rấtquan trọng làm cơ sở cho việc học tập ở bậc học cao hơn Việc sử dụng tốt cácdụng cụ thí nghiệm, đối chiếu liên hệ kiến thức đã học với thực tiễn đời sống sẽgiúp các em sự tự tin hơn khi học môn hóa học Tôi đã sử dụng một số phươngtiện dạy học trực quan như:
-Thí nghiệm hóa học
-Sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa
-Sử dụng mô hình
-Sưu tầm hiện vật và cách thức sản xất
-Ứng dụng công nghệ thông tin
Kết hợp với các phương pháp giảng dạy truyền thống như nêu vấn đề, thuyếttrình, vấn đáp, cùng với các hình thức tổ chức hoạt động lớp như: hoạt động
Trang 7Nhằm giúp các em nắm rõ các thao tác đối với dụng cụ thí nghiệm, giáo viên nêndành thời gian khoảng 15 phút của bài thực hành đầu tiên ở mỗi khối lớp trìnhchiếu đoạn phim hướng dẫn sử dụng các dụng cụ thí nghiệm, lưu ý khi sử dụnghóa chất, cho học sinh xem.
Để phát huy tính tích cực của học sinh giáo viên nên tổ chức cho học sinh tiếnhành nhiều thí nghiệm qua việc chia nhóm, cá nhân biểu diễn trước nhóm Khi sửdụng phương pháp này giáo viên cần cho học sinh thực hiện theo trình tự sau:
Bảng 1
Phiếu giao việc(Nêu vấn đề hoặc
Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm để tiến hành thí nghiệm
Phiếu giao việc
Xem xét tính chất hóa học của kim loại Na và sắt khi cho tác dụng với nước ?
Trong dãy hoạt động hóa học thì Na và sắt kim loại nào đứng trước ?
Trang 8Phiếu thí nghiệm:
So sánh tính hoạt động hóa học của Na và sắt
Tiến hành thí nghiệm: Lấy mẩu Na bằng hạt đậu xanh và một đinh sắt sạch chovào 2 cốc nước cất riêng biệt (1) và (2) có thêm vài giọt phenoltalein
1.Natri tác dụng với nước 2.Sắt tác dụng với nước
Quan sát hiện tượng: Cốc (1) có mẩu Na chảy thành giọt tròn chạy trên mặtnước và tan dần, có khí thoát ra, dung dịch có màu đỏ Cốc (2) không có hiệntượng gì xảy ra
Giải thích: Ở cốc (1) Na phản ứng ngay với nước tạo ra dung dịch bazơ nên làmdung dịch phenoltalein đổi màu đỏ
Phương trình phản ứng
2Na (r) + 2H2O (l) 2NaOH (dd) + H2 (k)
Kết luận: Na hoạt động hóa học mạnh hơn sắt nên sếp Na đứng trước sắt
Thực hiện trên lớp theo trình tự bảng 1
Chú ý:
-Khi cho 4 nhóm tiến hành thí nghiệm giáo viên nên chia nhóm học sinh đồngđều về trình độ: khá giỏi, trung bình, yếu và nên định hướng giao việc trongnhóm ở thí nghiệm lần 1: em khá giỏi ghi phiếu thí nghiệm, em trung bình tiến
Trang 9hành thí nghiệm, em yếu quan sát hiện tượng, cả tổ cùng thảo luận giải thíchhiện tượng Sau đó ở các lần thí nghiệm sau sẽ giao nhiệm vụ luân phiên nhau.-Giáo viên nên định hướng quan sát hiện tượng cho các nhóm để cùng đi đến kếtluận chung.
-Các nhóm tự đưa ra kết luận , giáo viên nhận xét Phần này sẽ có nhóm đưa ranhận xét chưa phù hợp với yêu cầu, giáo viên cần định hướng cho các em Ví dụnhư thí nghiệm trên có nhóm sẽ kết luận Natri tác dụng với nước tạo ra bazo vàkhí hidro còn sắt nếu để lâu ngày trong nước sẽ bị gỉ sét Giáo viên sẽ phân tíchcho các em thấy là trong cùng thời gian thì Na có phản ứng còn sắt không phảnứng nên hoạt động hóa học của Na mạnh hơn sắt
-Ý kiến của nhóm phải được cả nhóm thống nhất và hiểu được ý kiến này chớkhông phải là ý kiến của một cá nhân khá giỏi để cả nhóm tin tưởng nghe theo.Trong thực tế để phát huy tính tích cực của học sinh có thể chia các thí nghiệmhóa học theo các cách sử dụng khác nhau:
*3.1.a.Thí nghiệm nghiên cứu: do giáo viên hoặc nhóm học sinh thực hiện để
rút ra kết luận về tính chất của chất, một quy luật,một khả năng phản ứng, .)như nghiên cứu tính chất hóa học của kim loại, tác dụng của các hidro cacbonvới dung dịch brom, .Đối với các tính chất hóa học chung nên chia nhóm tiếnhành thí nghiệm với các mẩu chất khác nhau để cùng rút ra kết luận chung
Ví dụ như thí nghiệm nghiên cứu tác dụng của kim loại với oxi nên cho các nhómtiến hành với các kim loại khác nhau như: Fe, Al, Zn, Cu, ….để đi đến kết luậnkim loại tác dụng với oxi tạo thành oxit kim loại
*3.1.b.Thí nghiệm biểu diễn: do học sinh cốt cán hóa học của lớp thực hiện
như biểu diễn đổi màu chất chỉ thị của dung dịch bazo, axit, .hoặc thực hànhtích chất hoạt động của kim loại mạnh sẽ đẩy kim loại yếu ra khỏi dung dịch củanó,
*3.1.c.Thí nghiệm kiểm chứng: nhằm kiểm tra những dự đoán, suy đoán lý
thuyết và kết luận
Trang 10Ví dụ : Sau khi học bài tính chất của phi kim thì khi học sang bài Clo thì giáo viênhướng dẫn học sinh dự đoán được tính chất của Clo tác dụng với kim loại tạothành muối clorua hoặc với hidro tạo thành hidro clorua, sau đó cho học sinhtiến hành thí nghiệm để kiểm chứng.
*3.1.e.Thí nghiệm thực hành hóa học : Đối với loại thí nghiệm này học sinh
cần xem xét lý thuyết trước khi bắt tay thực nghiệm
Ví dụ như thí nghiệm phản ứng của canxi oxit với nước và phản ứng củađiphotpho pentaoxit với nước trong bài Thực hành: Tính chất hóa học của oxit vàaxit (Hóa học lớp 9)
Đối với loại thí nghiệm này sẽ kết hợp với giải bài tập nhận biết các lọ không cónhãn nằm rãi rác ở bài tập của các bài học phần hóa học vô cơ Hoạt động củahọc sinh có thể theo phương hướng chung như sau:
-Giải lý thuyết: Dựa vào tính chất hóa học của các chất cần xác định để tìm thuốcthử, viết phương trình phản ứng hóa học
-Làm thí nghiệm: Chuẩn bị dụng cụ, hóa chất, tiến hành thí nghiệm
-Rút ra kết luận
Phương pháp thí ghiệm hóa học là phương pháp chủ đạo trong dạy học hóa họcgiúp học sinh tìm tòi, khai thác, phát hiện kiến thức mới phát huy tính tích cựcchủ động, tư duy khoa học hóa học của học sinh
3.2-Sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa:
Trang 11Dù đặc trưng của bộ môn hóa học là thực nghiệm, tuy nhiên, kênh hình trongsách giáo khoa cũng rất quan trọng giúp cho bài học thêm phần sinh động, hấpdẫn hơn gây hứng thú học tập cho học sinh đồng thời cũng là nguồn cung cấpkiến thức góp phần giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh đối với quê hươngđất nước, đối với cuộc sống hiện tại.
Khi nhìn vào tranh ảnh, hình vẽ học sinh rất thích thú xem nhưng ít liên hệ cáchình ảnh đó với nội dung chính của bài học Khi hướng dẫn học sinh khai tháckênh hình giáo viên không chỉ giúp học sinh thấy được nội dung bức tranh đó màcần nêu được sự liên hệ của tranh đó đến chất đang học
Ví dụ khi khai thác tranh 4.4 ứng dụng của oxi (Bài Sự oxi hóa- phản ứng hóahợp-Ứng dụng của oxi- Hóa học lớp 8) Trước hết giáo viên cho học sinh quansát và nêu nội dung các tranh đó (Phi công lái máy bay; thợ hàn; khai thác đá;tên lửa; thợ lặn dưới nước; trong phòng mổ; sơ đồ lò luyện gang)
Để khai thác tranh giáo viên đặt câu hỏi:
Trang 12-Các bức tranh cho biết hoạt động của con người ở những lĩnh vực như thế nào ?(Rất nhiều lĩnh vực)
-Những lĩnh vực hoạt động này có cần nhiều oxi hay không ? (cần rất nhiều khíoxi)
-Hãy cho biết ảnh hưởng của khí oxi đến từng hoạt động trên hình ảnh ?(Cần khí
để thở vì trên cao khí oxi không có nên phi công vũ trụ đem theo bình khí oxi đểthở hoặc trong hàn, cắt kim loại cần nhiều khí oxi để tăng nhiệt độ làm nóngchảy kim loại, .)
Khi trả lời các câu hỏi trên học sinh sẽ hiểu được ứng dụng của oxi quan trọngnhư thế nào trong đời sống và sản xuất
Giáo viên kết luận: Khí oxi cần cho sự hô hấp của người và động vật, cần để đốtnhiên liệu trong đời sống và sản xuất
Sử dụng tốt kênh hình giúp giáo dục học sinh thêm yêu cuộc sống lao động nhưkhai thác Hình 1.23 Ruộng muối (SGK Hóa học 9) để nói về những người dân làm
ra muối từ nước biển hay Hình 5.18 khai thác mủ cao su (SGK Hóa học 9) nói vềngười công nhân trong các nông trường cao su Hình 4.19 Vị trí một số mỏ dầu
và khí ở Việt Nam (SGK Hóa học 9) là một lược đồ giúp cho học sinh yêu đấtnước mình giàu tài nguyên về nhiên liệu và nguyên liệu quý phục vụ đời sống vàtrong công nghiệp
Trang 13Tranh ảnh cung cấp kiến thức cho học sinh như tranh 1.3 Nước khoáng và nướccất (SGK Hóa học 8) giúp học sinh hiểu được nước khoáng có lẫn một số chất tandùng để uống còn nước tinh khiết không có lẫn chất khác dùng để pha thuốctiêm cho người và động vật hoặc hình 5.9 Glucozo có nhiều trong quả nho chín(SGK Hóa học 9) giúp các em hiểu được ăn nhiều nho sẽ cung cấp cho cơ thểnhiều chất glucozo.
Do bộ môn hóa học là môn khoa học nghiên cứu về chất nên giữa các chất cómối liên hệ với nhau thông qua quá trình phản ứng hóa học được thể hiện bằngcác phương trình hóa học nên các sơ đồ chiếm một tỉ lệ không nhỏ trong sáchgiáo khoa Sơ đồ cũng là một đồ dùng trực quan thể hiện mối liên hệ giữa cácchất , mối liên hệ giữa chất với đời sống thực tế.Việc khai thác đầy đủ các sơ đồ
sẽ cung cấp cho các em nguồn kiến thức rất lớn về tính chất lý học, hóa học củachất; về phản ứng hóa học xảy ra giữa các chất; về ứng dụng của chất trong đờisống Để khai thác tốt phần này giáo viên cần giải thích rõ mối quan hệ được thểhiện bằng các dấu mũi tên trên sơ đồ: gốc mũi tên là chất ban đầu, cuối mũi tên
là sản phẩm sau phản ứng chất tham gia phản ứng nằm ở thân mũi tên Giáoviên nên để học sinh chia thành nhóm tự chọn chất và viết phương trình hóa họcnhằm phát huy tính tích cực của học sinh
Trang 14Ví dụ: Sơ đồ về mối quan hệ giữa các hợp chất vô cơ (Bài 12: Mối quan hệ giữacác loại hợp chất vô cơ- Hóa học lớp 9)
Trang 15Điện phân Nóng chảy
Điện phân dung
Sản xuất thủy tinh
Chết tạo xà phòng
Chất tẩy rửa tổng hợp
chất bằng các sơ đồ nhằm giúp các em ôn bài, khắc sâu kiến thức và phát huytính tích cực của các em thể hiện qua cách thay đổi chất để có phương trình hóahọc mới Từ sơ đồ trên có thể hình thành sơ đồ tính chất của nhôm như sau:
Ví dụ: Sơ đồ một số ứng dụng quan trọng của natri clorua (Bài 10:Một số muốiquan trọng-Hóa học lớp 9)
Gia vị và bảo quản thực phẩm
Na
Chế tạo hợp kim Chất trao đổi nhiệt
NaCl
NaHCO3
Na2CO3
Cl2