CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BHXH VÀ QUẢN LÝ CHI TRẢ BHXH

BHXH không những trợ giúp đắc lực cho Nhà nước phân phối lại thunhập, điều tiết lợi ích các bên, mà BHXH còn là kênh huy động vốn có hiệuquả cung cấp nguồn tiền tệ lớn cho việc đầu tư ph

CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BHXH VÀ QUẢN LÝ CHI TRẢ BHXH

1.1 Tổng quan về BHXH

1.1.1 Khái niệm

Trong cuộc sống cũng như trong các hoạt động sản xuất hàng ngày, mặc

dù không muốn nhưng người lao động không thể tránh khỏi hết những rủi robất ngờ xảy ra như: ốm đau; bệnh tật, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp…Tất cả những nguyên nhân đó xảy ra đều ít nhiều làm ảnh hưởng đến đời sốngvật chất và tinh thần cho bản thân cũng như gia đình, người thân của họ Muốnkhắc phục được khó khăn do các rủi ro nêu trên gây ra, người lao động cầnphải được sự bảo trợ của tập thể số đông.Từ đó BHXH được ra đời như mộttất yếu khách quan khi mà mọi thành viên trong xã hội đều cảm thấy cần phảitham gia hệ thống này

Sự tồn tại của BHXH là một tất yếu khách quan ở bất cứ quốc gia nào

trên thế giới trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay Điều này được pháp luật

nhiều nước công nhận và đã trở thành một trong những quyền con người đượcghi nhận trong tuyên ngôn nhân quyền ngày 10/12/1948: ''Tất cả mọi ngườivới tư cách là thành viên của xã hội đều có quyền hưởng BHXH Quyền đóđược đặt cơ sở trên sự thỏa mãn quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá cần chonhân cách và sự tự do phát triển của con người'' Đồng thời, ở cấp độ chungnhất, mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và BHXH đã được Đảng ta xác định:''Tăng trưởng kinh tế tạo cơ sở và điều kiện thuận lợi cho phát triển xã hội;ngược lại, phát triển xã hội là động lực, là mục tiêu cuối cùng của phát triểnkinh tế''; ''Mỗi chính sách kinh tế đều phải nhằm mục tiêu phát triển xã hội;Mỗi chính sách xã hội đều bao chứa nội dung và ý nghĩa kinh tế, dù trực tiếphay gián tiếp, dù trước mắt hay lâu dài''

Mục tiêu của BHXH là nhằm thoả mãn những nhu cầu thiết yếu củangười lao động trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập, mất việc làm.Mục tiêu này đã được tổ chức lao động quốc tế (ILO) cụ thể hoá như sau:

+ Đền bù cho người lao động những khoản thu nhập bị mất để đảm bảonhu cầu sinh sống thiết yếu của họ.

+ Chăm sóc sức khoẻ và chống bệnh tật

+ Xây dựng điều kiện sống đáp ứng nhu cầu của dân cư và các nhu cầuđặc biệt cuả người già, người tàn tật và trẻ em

Xuất phát từ mục tiêu đó ta có thể hiểu:

''BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ

sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội.''

Như vậy có thể nói rằng, BHXH ra đời là một tất yếu khách quan nhằmđảm bảo cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi có khó khăn về kinh

tế Điều đó đã làm cho người lao động yên tâm trong quá trình sản xuất, nângcao năng suất lao động góp phần vào việc phát triển và tăng trưởng nền kinh

tế, đảm bảo công bằng xã hội

1.1.2 Vai trò của BHXH

BHXH có vai trò to lớn trong đời sống kinh tế - xã hội của con người,được thể hiện trên các mặt:

+ Đối với người lao động: BHXH góp phần ổn định cuộc sống cho bản

thân người lao động cũng như gia đình họ khi gặp khó khăn do bị mất hoặcgiảm thu nhập, từ đó tạo ra tâm lý yên tâm ổn định trong cuộc sống cũng nhưtrong lao động, góp phần nâng cao năng suất lao động cho xã hội

+ Đối với người sử dụng lao động: BHXH góp phần ổn định sản xuất

kinh doanh, giúp người sử dụng lao động đỡ phải bỏ ra một khoản tiền lớn,nhiều khi là rất lớn để thực hiện trách nhiệm của mình đối với người lao độngkhi họ gặp khó khăn trong cuộc sống, từ đó góp phần ổn định môi trường laođộng, ổn định xã hội, nâng cao trách nhiệm của người lao động, nâng caonăng suất lao động

+ Đối với Nhà nước: BHXH là công cụ quan trọng giúp Nhà nước thực

hiện chức năng xã hội được tốt hơn nhằm đạt tới mục tiêu công bằng và tiến

sử dụng lao động, Nhà nước thực hiện việc điều tiết lợi ích, quyền lợi của cácbên Nói cách khác, Nhà nước sử dụng pháp luật để can thiệp vào mối quan hệchủ- thợ, đảm bảo những quyền lợi xã hội cho người lao động tạo sự côngbằng, bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ của công dân, phân phối lại thunhập, từ đó phát huy tốt nhân tố con người, kết hợp tốt giữa tăng trưởng kinh

tế và tiến bộ xã hội

BHXH không những trợ giúp đắc lực cho Nhà nước phân phối lại thunhập, điều tiết lợi ích các bên, mà BHXH còn là kênh huy động vốn có hiệuquả cung cấp nguồn tiền tệ lớn cho việc đầu tư phát triển đối với nền kinh tế

và cũng chính điều này là sự đảm bảo cho quỹ BHXH được bảo toàn và pháttriển tránh sự trượt giá của đồng tiền theo thời gian

1.1.3 Hệ thống các chế độ BHXH

Chế độ BHXH là sự cụ thể hóa chính sách BHXH, là hệ thống các quyđịnh cụ thể và chi tiết, là sự bố trí, sắp xếp các phương tiện để thực hiệnBHXH đối với người lao động; hay đó là hệ thống các quy định được phápluật hóa về đối tượng hưởng, nghĩa vụ và mức đóng góp cho từng trường hợpBHXH cụ thể

Theo khuyến nghị của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) đã nêu trongCông ước số 102 tháng 6 năm 1952 tại Giơnevơ, hệ thống các chế độ BHXHbao gồm 9 chế độ trợ cấp:

Tùy theo điều kiện KT-XH mà mỗi nước tham gia Công ước Giơnevơthực hiện khuyến nghị đó ở mức dộ khác nhau, nhưng ít nhất phải thực hiệnđược 3 chế độ, trong đó ít nhất phải có 1 trong 5 chế độ:(3);(4);(5);(8);(9).

Ở Việt Nam, chúng ta đang dần hoàn thiện các chế độ BHXH phù hợp vớithực tế phát triển kinh tế- xã hội đất nước Hiện nay, nước ta đang triển khaithực hiện các chế độ BHXH, đó là:

tệ tập trung để chi trả cho ngững người được BHXH và gia đình họ khi họ

bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động, mấtviệc làm và chi phí cho các hoạt động nghiệp vụ BHXH

Quỹ BHXH là một quỹ tiêu dùng, đồng thời là một quỹ dự phòng; nóvừa mang tính kinh tế vừa mang tính xã hội cao và là điều kiện vật chấtquan trọng đảm bảo cho toàn bộ hệ thống BHXH tồn tại và phát triển

Như vậy, có thể hiểu: “Quỹ BHXH là một quỹ tiền tệ tập trung được hình thành chủ yếu từ sự đóng góp bằng tiền của các bên tham gia BHXH

và được sử dụng để chi trả các chế độ BHXH cho NLĐ theo quy định của pháp luật BHXH.”

1.1.4.2 Đặc điểm

- Hoạt động của quỹ không nhằm mục đích kinh doanh kiếm lời, do

đó nguyên tắc quản lý quỹ là “cân bằng thu – chi” Bảo tồn giá trị và antoàn về tài chính đối với quỹ là một vấn đề mang tính nguyên tắc, nó xuấtphát từ chức năng cơ bản nhất của BHXH là bảo đảm an toàn thu nhậpcho người lao động, đến lượt mình quỹ BHXH cũng phải tự bảo vệ mìnhtrước nguy cơ mất an toàn về tài chính

- Quỹ BHXH là một thuật ngữ chỉ nội dung vật chất của tài chínhBHXH, là giao điểm của mối quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạolập và sử dụng quỹ gắn với 2 nội dung chủ yếu của quỹ là thu và chi

- Sự ra đời, tồn tại và phát triển của quỹ BHXH phụ thuộc vào trình

độ phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia và điều kiện lịch sử trongtừng thời kỳ của đất nước Khi điều kiện kinh tế phát triển, thu nhập củangười lao động được nâng cao thì người lao động càng có điều kiện thamgia BHXH, quỹ BHXH càng phát triển

- Quỹ BHXH được hình thành từ nhiều nguồn, trong đó có các nguồnchính: người lao động đóng, chủ sử dụng lao động đóng, Nhà nước với tư

cách là người sử dụng lao động của các cơ quan hành chính sự nghiệp…cũng phải đóng theo mức quy định Mức đóng BHXH được quy địnhbằng tỷ lệ % trên tiền lương hoặc tiền công tùy từng đối tượng.

- Quỹ BHXH có thể chia ra nhiều quỹ nhỏ phù hợp với các nội dungchi của từng chế độ BHXH Ở nước ta, tất cả các chế độ BHXH đều doBHXH Việt Nam thống nhất quản lý Nhưng để tiện cho việc theo dõi thuchi của các chế độ, có phân ra các quỹ thành phần như: Quỹ BHXH bắtbuộc bao gồm: quỹ ốm đau và thai sản, quỹ tai nạn lao động và bệnh nghềnghiệp, quỹ hưu trí và tử tuất; Quỹ BHXH tự nguyện; Quỹ bảo hiểm thấtnghiệp

- Phân phối của quỹ BHXH vừa mang tính hoàn trả và không hoàntrả Tính hàn trả thể hiện ở chỗ, người lao động là đối tượng tham giađóng góp quỹ đồng thời cũng là đối tượng được nhận trợ cấp chi trả từquỹ khi gặp rủi ro.Trong nhiều trường hợp thì tính hoàn trả của quỹBHXH cao hơn nhiều lần so với mức phí đóng góp Đó là thể hiện tính xãhôi, tính nhân văn của BHXH Tính không hoàn trả thể hiện ở chỗ, cùngtham gia đóng góp nhưng có người được hưởng trợ cấp nhiều lần, nhiềuchế độ khác nhau nhưng cũng có người được hưởng ít lần, ít chế độ, thậmchí không được hưởng

1.2 Khái niệm, vai trò và nguyên tắc của quản lý chi trả BHXH

1.2.1 Khái niệm

“Chi BHXH là quá trình phân phối, sử dụng quỹ BHXH cho mục đích chi trả các chế độ BHXH nhằm ổn định cuộc sống của người tham gia BHXH và đảm bảo cho các hoạt động của hệ thống BHXH Việt Nam”

Chi BHXH được thực hiện bởi hai quá trình phân phối và sử dụngquỹ BHXH:

- Phân phối quỹ BHXH là quá trình phân bổ các nguồn tài chính từquỹ BHXH đến các quỹ thành phần;

- Sử dụng quỹ BHXH là quá trình chi tiền từ quỹ BHXH đến tay đốitượng thụ hưởng hoặc cho từng mục đích sử dụng cụ thể

“Quản lý chi BHXH là sự tác động có tổ chức, có tính pháp lý nhằm điều chỉnh hoạt động chi BHXH Sự tác động đó được thực hiện bằng hệ

thống pháp luật của Nhà nước, bằng các biện pháp hành chính, tổ chức, kinh tế nhằm đảm bảo chi đúng, chi đủ và chi kịp thời”.

1.2.2 Vai trò của quản lý chi trả chế độ BHXH

Quản lý tốt công tác chi trả BHXH, BHYT, BH thất nghiệp nhằmthực hiện tốt các vai trò chủ yếu sau đây:

- Đối với đối tượng thụ hưởng: Thực hiện tốt công tác quản lý chi là

trực tiếp đảm bảo quyền lợi của người thụ hưởng các chế độ BHXH,BHYT, BH thất nghiệp Người lao động khi được chi trả đảm bảo sẽ ýthức được quyền lợi và trách nhiệm của mình, tạo ra tâm lý yên tâm khitham gia với đúng đối tượng và mức thu nhập, điều này cũng gián tiếp ổnđịnh quỹ, giảm khả năng tăng mức đóng cho người lao động, đồng thời ổnđịnh thu nhập cho họ khi có bất cứ khó khăn, thay đổi nào trong cuộcsống

- Đối với người sử dụng lao động: Thực hiện tốt công tác quản lý chi

cũng chính là góp phần đảm bảo ổn định tình hình sản xuất kinh doanhcủa chính doanh nghiệp khi mà tâm lý người lao động tin tưởng, nguồn tàichính thuận lợi, mối quan hệ chủ - thợ thêm bền chặt, uy tín và niềm tin

về doanh nghiệp được củng cố

- Đối với hệ thống BHXH: Thực hiện tốt công tác quản lý chi là góp

phần đảm bảo quản lý và tăng trưởng quỹ an toàn, không bị thất thoát, từ

đó tăng được niềm tin, thu hút thêm nhiều nguồn đầu tư, tài trợ, viện trợvào phát triển quỹ Đồng thời, cũng góp phần tiết kiệm chi phí quản lýhành chính, chi phí đầu tư, góp phần cân đối quỹ

- Đối với hệ thống an sinh xã hội: Thực hiện tốt công tác quản lý chi

là góp phần thực hiện tốt chính sách an sinh xã hội cơ bản nhất của quốcgia vào phát triển con người, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển đấtnước bền vững

- Đối với xã hội: Thực hiện tốt quản lý chi góp phần đảm bảo an ninh

chính trị, trật tự an toàn xã hội vì đã đáp ứng được nhu cầu thiết thân nhấtcủa con người, giúp cân đối ngân sách quốc gia trong trường hợp phải bùthiếu từ đó số tiền nhàn rỗi trong quỹ và ngân sách sẽ được đầu tư vàonhững hạng mục thiết yếu cho sự phát triển KT-XH đất nước

1.2.3 Nguyên tắc chi trả các chế độ BHXH

Chi trả các chế độ BHXH là một hoạt động phức tạp, lâu dài và cóliên quan đến sự ổn định của cả hệ thống BHXH do vậy công tác chi trảđòi hỏi phải thực hiện nhất quán các nguyên tắc sau:

- Cân bằng thu – chi: đây là nguyên tắc căn bản nhất để đảm bảo cho

sự tồn tại cũng như phát triển của quỹ BHXH, mức đóng phải cân bằngvới mức hưởng, với nhu cầu BHXH và được điều chỉnh một cách tối ưunhất:

P = F1+ F2+ F3Trong đó: P là phí BHXH

F1 là phí thuần túy trợ cấp BHXH F2 là phí dự phòng

F3 là phí quản lýF1 là khoản phí dùng để chi trả cho các chế độ trợ cấp ngắn và dàihạn Với chế độ ngắn hạn thì số đóng góp BHXH phải bù đắp cho số phátsinh chi trả trong năm, còn đối với chế độ dài hạn thì quá trình đóng vàhưởng trợ cấp BHXH khá độc lập và diễn ra trong khoảng thời gian dài vìthế ngoài F1 còn cần phải có F2 là số phí bù đắp sự trượt giá của đồngtiền theo thời gian, ngoài ra còn cần F3 là phí dùng để duy trì bộ máy hoạtđộng cơ quan BHXH

- Đúng đối tượng: Đối tượng được hưởng trợ cấp BHXH thường rấtphức tạp và tương đối đa dạng, do đó công tác chi trả BHXH không đượcphép xảy ra sự sai xót đáng tiếc nào, nếu để xảy ra sai xót không nhữngảnh hưởng tới quyền lợi của người được hưởng trợ cấp BHXH mà cònảnh hưởng tới uy tín của ngành BHXH

- Đúng chế độ: Chi BHXH là công tác quan trọng không chỉ cho đốitượng được hưởng BHXH mà còn đảm bảo sự thường xuyên, liên tục củacông tác BHXH, sự nghiệp BHXH do đó xác định đúng chế độ hưởng chongười lao động là việc hết sức cần thiết

- Đầy đủ, chính xác: Người lao động tham gia BHXH một cách đầy

đủ thì họ có quyền hưởng đầy đủ lợi ích mà họ đã tham gia khi gặp phảinhững rủi ro trong cuộc sống Nguyên tắc đầy đủ, chính xác ở đây không

có nghĩa đóng bao nhiêu người lao động hưởng lại đúng bấy nhiêu mà còn

tùy thuộc vào những rủi ro mà họ gặp phải Cơ quan BHXH có tráchnhiệm chi trả đầy đủ, chính xác với mỗi trường hợp thụ hưởng.

- Kịp thời: Chi trả BHXH là góp phần trợ giúp cho người lao độngnhững lúc họ gặp khó khăn trong cuộc sống vì vậy chi trả nhanh chóng,kịp thời là nguyên tắc cơ bản để giữ gìn niềm tin của người lao động đốivới chế độ BHXH cũng như hỗ trợ người lao động khi họ khốn khó nhất

- An toàn: Đây là nguyên tắc hàng đầu trong công tác chi trả BHXH

An toàn tiền mặt không những góp phần đảm bảo nguồn quỹ chi trả màcòn thể hiện tính pháp luật cao trong công tác bảo vệ tài sản chung của xãhội

1.3 Nội dung quản lý chi BHXH bắt buộc

1.3.1 Quản lý đối tượng được hưởng các chế độ BHXH bắt buộc

Theo quy định tại Luật BHXH và các văn bản hướng dẫn thi hành LuậtBHXH, bao gồm:

 Những người hưởng BHXH từ ngày 01/01/1995 trở đi, do Quỹ BHXH đảm

bảo

* Chi trả các chế độ BHXH từ nguồn quỹ BHXH

+ Quỹ ốm đau và thai sản

- Khen thưởng cho người sử dụng lao động thực hiện tốt công tác bảo hộlao động, phòng ngừa TNLĐ-BNN;

- Đóng BHYT cho người nghỉ việc hưởng trợ cấp TNLĐ-BNN hàngtháng;

- Trợ cấp tuất (định suất cơ bản, định suất nuôi dưỡng)

_ Các chế độ BHXH một lần

- Trợ cấp một lần khi nghỉ hưu theo điều 54 luật BHXH;

- BHXH một lần theo khoản 1 điều 55 luật BHXH;

- Trợ cấp tuất một lần trong các trường hợp được quy định khi ngườihưởng lương hưu; người hưởng trợ cấp TNLĐ-BNN hàng tháng đã nghỉviệc; người lao động đang đóng BHXH và đang bảo lưu thời gian đóngBHXH thì chết

_Đóng BHYT cho người hưởng hưu, trợ cấp cán bộ xã phường hàngtháng;

- Trợ cấp theo Quyết định số 91/2000/QĐ-TTg ngày 4/8/2000 của Thủtướng Chính phủ;

- Trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp;

- Trợ cấp phục vụ người bị tai nạn lao động, bênh nghề nghiệp;

- Trợ cấp tuất (định suất cơ bản và định suất nuôi dưỡng)

+ Các chế độ BHXH một lần

- Trợ cấp tuất một lần cho các trường hợp được quy định khi người hưởnglương hưu, trợ cấp mất sức lao động; người hưởng trợ cấp TNLĐ-BNNhàng tháng đã nghỉ việc chết;

- Trợ cấp mai táng khi người hưởng lương hưu, trợ cấp mất sức lao động,trợ cấp 91; trợ cấp công nhân cao su và TNLĐ-BNN hàng tháng đã nghỉviệc chết;

+ Đóng bảo hiểm y tế cho đối tượng hưởng lương hưu, trợ cấp mất sức lao

động, trợ cấp 91, công nhân cao su, TNLĐ-BNN hàng tháng;

+Cấp phương tiện trợ giúp sinh hoạt, dụng cụ chỉnh hình cho người bị

TNLĐ-BNN:

- Lệ phí chi trả; các khoản chi khác (nếu có)

1.3.2 Quản lý điều kiện hưởng và mức hưởng BHXH bắt buộc theo quy định

cụ thể trong Luật BHXH và các văn bản hướng dẫn thi hành Luật BHXH

1.3.3 Quản lý việc chi trả các chế độ cho người được thụ hưởng

Quản lý việc chi trả các chế độ BHXH bắt buộc bao gồm: chế độ hưu trí,chế độ tử tuất, chế độ ốm đau, chế độ thai sản, chế độ TNLĐ-BNN và chế độ

DS-PHSK Quy trình chi trả BHXH, giải quyết hưởng các chế độ BHXH bắtbuộc bao gồm các bước:

* Quy trình cấp giấy giới thiệu giám định khả năng lao động

- BHXH huyện, TP tiếp nhận hồ sơ đề nghị giám định khả năng laođộng của đơn vị SDLĐ, đơn vị quản lý đối tượng; sau đó bàn giao hồ sơ

về phòng Tiếp nhận- Quản lý hồ sơ (BHXH tỉnh);

- Phòng Tiếp nhận- Quản lý hồ sơ nhận hồ sơ giám định từ BHXHhuyện, TP rồi chuyển cho phòng Chế độ chính sách;