Phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ôtô việt nam đến năm 2020

5 Phạm vi nghiên cứu Thời gian: Nghiên cứu thực trạng hoạt động của công nghiệp phụ trợ Việt Nam ngành công nghiệp sản xuất ô tô trong những năm gần đây cụ thể từ năm 2005- 2012 Không gi

Mã số ngành: 60340102

TP.HỒ CHÍ MINH, tháng 12 năm 2013

Mã số ngành: 60340102

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN ĐÌNH LUẬN

TP.HỒ CHÍ MINH, tháng 12 năm 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP HCM

Cán bộ hướng dẫn khoa học : Tiến sỹ Nguyễn Đình Luận

Luận văn Thạc sĩ được bảo vệ tại Trường Đại học Công nghệ

TP HCM ngày 21 tháng 01 năm 2014

Thành phần Hội đồng đánh giá Luận văn Thạc sĩ gồm:

4 PGS TS Phan Đình Nguyên Ủy viên

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận sau khi Luận văn đã được sửa chữa (nếu có)

Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận Văn

PHÒNG QLKH – ĐTSĐH Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

TP.HCM, ngày………tháng……….năm 2013

NHIỆM VỤ LUẬN VĂN THẠC SĨ

Họ tên học viên: TRẦN TRUNG TÍN Giới tính: Nam

Ngày, tháng, năm sinh: 17/12/1976 Nơi sinh: Bến Tre

Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh MSHV: 1241820100

I Tên đề tài: PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ NGÀNH CÔNG NGHIỆP SẢN XUẤT ÔTÔ VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020

II Nhiệm vụ và nội dung:

III Ngày giao nhiệm vụ:

IV Ngày hoàn thành nhiệm vụ:

V Cán bộ hướng dẫn: Tiến sĩ Nguyễn Đình Luận

(Họ tên và chữ ký) (Họ tên và chữ ký)

NGUYỄN ĐÌNH LUẬN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trình bày trong Luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào khác

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đở cho việc thực hiện Luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 12/2013

Học viên thực hiện

TRẦN TRUNG TÍN

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến các Thầy cô giáo giảng dạy tại trường Đại học Công Nghệ Thành Phố Hồ Chí Minh, đặc biệt là các thầy cô giáo giảng dạy tại khoa Quản trị kinh doanh, những người đã dìu dắt em và truyền đạt cho em những kiến thức bổ ích trong suốt thời gian học tập tại trường

Em xin chân thành cảm ơn thầy Tiến Sỹ Nguyễn Đình Luận, người đã trực tiếp hướng dẫn em, đóng góp những ý kiến quý báu trong quá trình em thực hiện Luận văn tốt nghiệp này

Xin chân thành cản ơn tất cả những người trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành Luận văn tốt nghiệp này

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 12/2013

Học viên thực hiện

TRẦN TRUNG TÍN

TÓM TẮT Công nghiệp phụ trợ phát triển sẽ giúp các ngành sản xuất chủ động được nguồn nguyên vật liệu đầu vào, chủ động lựa chọn được nhà cung cấp, cắt giảm chi phí sản xuất, giảm giá thành, tăng năng lực cạnh tranh Công nghiệp phụ trợ phát triển sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn được chiến lược phát triển phù hợp với chuỗi giá trị gia tăng của ngành trong phạm vi quốc gia, khu vực và quốc tế Ngoài ra, phát triển công nghiệp phụ trợ còn tạo cơ hội và thúc đẩy khối doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển mạnh mẽ, tạo nên mạng sản xuất kinh doanh đa dạng và rộng khắp Đây chính là nền tảng để phát triển một nền công nghiệp tự chủ, hiện đại Không những thế công nghiệp phụ trợ còn làm gia tăng năng lực cạnh tranh của ngành và quốc gia, bù đắp cho thế mạnh đang suy giảm của Việt Nam về giá nhân công rẻ Đây là một trong những điểm mấu chốt để tiếp tục thu hút vốn đầu tư nước ngoài vào nước ta Với những lý do đó, phát triển công nghiệp phụ trợ đặc biệt ngành sản xuất ô tô trở thành một nhiệm vụ cấp bách để tái cấu trúc nền công nghiệp nước nhà phù hợp với điều kiện mới

Có thể nói, chính sự yếu kém của công nghiệp phụ trợ cũng góp phần vào thâm hụt cán cân thương mại của Việt Nam Một trong những nguyên nhân khiến nhập siêu tăng phi mã là sự yếu kém của nền công nghiệp phụ trợ, dẫn đến việc chúng ta vẫn phải nhập khẩu rất nhiều đầu vào cho sản xuất hàng xuất khẩu Càng đẩy mạnh xuất khẩu thì nhu cầu về đầu vào cho sản xuất càng tăng mạnh

Theo nhiều chuyên gia kinh tế, Nhà nước cần hỗ trợ mạnh mẽ, chiến lược và

có hiệu quả hơn, trước mắt là thiết lập một cơ quan đầu mối, tạo sự chuyên nghiệp

về công nghiệp phụ trợ Có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia vào các lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ Hoàn thiện, ban hành mới các tiêu chuẩn kỹ thuật đối với các sản phẩm công nghiệp, xây dựng các rào cản kỹ thuật cần thiết cho từng ngành, từng chủng loại sản phẩm… Để xây dựng cơ sở khoa học cho việc ban hành các chính sách này, việc nghiên cứu đề tài “Phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam đến năm 2020” mang tính cấp thiết

cả về lý luận và thực tiễn

Nội dung của luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1:Cơ sở ý luận về công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô Chương 2: Thực trạng phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuât

ô tô Việt Nam

Chương 3: Phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam đến năm 2020

Các kết luận và kiến nghị

ABSTRACT Supporting industrial development will help the manufacturing sector is actively raw materials input , be proactive supplier selection , cut production costs , reduce costs and increase competitiveness Supporting industrial development will help enterprises select appropriate strategies to develop value-added chain of the sector in national , regional and international In addition, the development of supporting industries also provide opportunities and promote small and medium enterprises flourished , create business network and wide variety This is a development platform for industry self modernization Besides supporting industries also increase the competitiveness of industries and countries, to compensate for the declining strength of Vietnam 's cheap labor This is one of the key points to attract foreign investment into the country For these reasons , development of supporting industries especially the automotive manufacturing industry become an urgent task to restructure the water industry in accordance with the new conditions

We can say that the main weakness of supporting industries also contribute

to the trade deficit of Vietnam One of the reasons that the deficit is skyrocketing weaknesses of ancillary industries , leading to what we still have to import a lot of inputs for export production The more boost exports , the demand for manufacturing inputs rising sharply

According to many economists , the State needs strong support , strategies and more effective , first establish a lead agency , created the professional support industry There are policies to support small and medium enterprises engaged in the industrial sector support Completing promulgate technical standards for industrial products , building technical barriers needed for each sector and product category

To build a scientific basis for the issuance of this policy , the research project " Support industry development industry Vietnam Automobile Manufacturers

in 2020 " brought urgency both theory and practice

The content of the thesis is includes three chapters :

Chapter 1: Basis about supporting industrial industry carmaker

Chapter 2: Current Development of ancillary industries industry Vietnam Automobile Manufacturers

Chapter 3: A number of solutions to support industry development industry Vietnam Automobile Manufacturers in 2020

The conclusions and recommendations

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT xi

DANH MỤC CÁC BẢNG xiii

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ xiv

DANH MỤC CÁC HÌNH xv

LỜI MỞ ĐẦU 1

1 Đặt vấn đề 1

2 Tính cấp thiết của đề tài 1

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 2

4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 2

5 Phạm vi nghiên cứu 2

6 Kết cấu của đề tài 2

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ NGÀNH CÔNG NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ 4

1.1 Ngành công nghiệp phụ trợ sản xuất ôtô 4

1.1.1 Khái niệm ngành công nghiệp phụ trợ 4

1.1.1.1 Một số khái niệm và định nghĩa về công nghiệp phụ trợ 4

1.1.1.2 Các giai đoạn phát triển và đặc điểm của công nghiệp phụ trợ 7

1.1.2 Khái niệm ngành công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô 10

1.1.3 Vai trò của công nghiệp phụ trợ trong ngành sản xuất ôtô 12

1.1.3.1 Sự cần thiết của công nghiệp phụ trợ trong ngành sản xuất ôtô 12

1.1.3.2 Những yếu tố cần thiết để phát triển công nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô

tô 19

1.1.3.3 Một số nhân tố ảnh hưởng tới công nghiệp phụ trợ ôtô Việt Nam 22

1.2 Nội dung của công nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ôtô 23

1.3 Phân loại công nghiệp phụ trợ 25

1.3.1 Theo loại hình hỗ trợ 25

1.3.2 Theo các cấp hỗ trợ 26

1.4 Kinh nghiệm phát triển công nghiệp phụ trợ ngành ô tô của một số nước 26

1.4.1 Thái Lan 27

1.4.2 Trung Quốc 29

1.4.3 Malaysia 30

1.4.4 Nhật Bản 31

1.4.5 Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam 33

TÓM TẮT CHƯƠNG 1 35

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ NGÀNH CÔNG NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ Ở VIỆT NAM 36

2.1 Thực trạng phát triển của ngành công nghiệp ô tô ở Việt Nam 36

2.1.1 Lịch sử hình thành và phát triển ngành ô tô Việt Nam 36

2.1.2 Vị trí của ngành ô tô Việt Nam trong khu vực 37

2.1.3 Qui mô thị trường tiêu thụ 39

2.1.4 Chuỗi giá trị của ngành ô tô 42

2.2 Đánh giá thực trạng của công nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô tô 43

2.2.1 Tình hình nội địa hoá của các doanh nghiệp sản xuất và lắp ráp ô tô 43

2.2.2 Cơ cấu thu mua linh phụ kiện của các nhà sản xuất, lắp ráp 47

2.2.3 Tình hình phát triển của các doanh nghiệp sản xuất linh phụ kiện ô tô 49

2.2.3.1 Qui mô, năng lực sản xuất của các doanh nghiệp sản xuất linh phụ kiện 49

2.2.3.2 Trình độ công nghệ của các doanh nghiệp sản xuất linh phụ kiện 52

2.3 Đánh giá chung về phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô 55

2.3.1 Thành tựu 55

2.3.2 Tồn tại 57

2.3.3 Nguyên nhân 57

TÓM TẮT CHƯƠNG 2 61

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ NGÀNH CÔNG NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2020 62

3.1 Định hướng và mục tiêu phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2020 62

3.1.1 Quan điểm phát triển 62

3.1.2 Định hướng chiến lược phát triển ngành ô tô Việt Nam đến năm 2020 63

3.1.3 Mục tiêu phát triển công nghiệp ô tô đến năm 2020 64

3.2 Định hướng và mục tiêu phát triển công nghiệp phụ trợ ô tô Việt Nam đến năm 2020 66

3.2.1 Quan điểm phát triển công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô 66

3.2.2 Định hướng phát triển công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô 68

3.3 Các giải pháp thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô tô 71

3.3.1 Các giải pháp về chính sách 71

3.3.2 Các giải pháp về vốn 73

3.3.3 Phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng 74

3.3.4 Nâng cao năng lực công nghệ và trình độ quản lý 75

3.3.5 Phát triển mạng lưới doanh nghiệp sản xuất linh phụ kiện ô tô 76

3.3.6 Mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và thúc đẩy xuất khẩu 77

3.3.7 Phát huy tối đa lợi thế so sánh quốc gia 78

3.3.8 Tham gia vào mạng lưới sản xuất khu vực 79

3.4 Các kiến nghị phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuât ô tô Việt Nam 80

3.4.1 Về phía Bộ Công Thương 80

3.4.2 Về phía Bộ Khoa học và Công nghệ 81

3.4.3 Về phía Bộ Tài Chính 81

3.4.4 Về phía Bộ Kế Hoạch và đầu tư 81

3.4.5 Về phía Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương 82

3.4.6 Về phía hiệp hội các doanh nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô tô Việt Nam 82 TÓM TẮT CHƯƠNG 3 83

KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ASEAN Asia South East Nation Hiệp hội các quốc gia

Đông Nam Á

ACFTA Asean- China Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do

Asean- Trung Quốc

AFTA Asean Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do

CNC Computerized Numerical Control Điều khiển bằng máy tính

CEPT Common Effective Preferential Tariff Thuế quan có hiệu lực

DWT Displacement Weight Tonnage Khối lượng thay thế trọng

lượng tương đương

EDM Electrical Discharge machining Gia công tia lửa điện

EPC Engineering Procurement

Construction

Hợp đồng tổng thầu Xây

dựng

FDI Foreign Direct Investment Đầu tư trực tiếp nước

MFN Most Favoured Nation Nguyên tắc tối huệ quốc

R&D Research and Development Nghiên cứu và phát triển

RPT Rapid Prototyping Technology Máy tạo mẫu nhanh

VDA Verband der Automobilindustrie Tiêu chuẩn kỹ thuật Đức

VAMA Vietnam Automobile Asocciation Hiệp hội các nhà sản xuất

Ô tô Việt Nam

WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại thế

giới

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 :Mối quan hệ trong ngành ô tô 11

Bảng 1.2: Các dự án hỗ trợ 2 chiến lược chính trong quy hoạch Thái Lan 28

Bảng 2.1: Lượng ô tô lưu hành giai đoạn 12007-2012 39

Bảng 2.2: Doanh số của các thành viên VAMA trong năm 2012 41

Bảng 2.3: Điểm tỉ lệ nội địa hoá của một số chi tiết theo phương pháp tính tỉ lệ nội địa hoá theo điểm 45

Bảng 2.4: Phụ tùng nội địa hoá & nhà cung cấp chính trong nước của Toyota 46

Bảng 2.5: Kim ngạch nhập khẩu linh kiện ô tô từ các thị trường chính 48

Bảng 3.1: Dự kiến sản lượng ô tô các loại đến năm 2020 66

Bảng 3.2: Mục tiêu tỉ lệ cung cấp của Công nghiệp phụ trợ 71

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1 1: Giảm chi phí đơn vị trong công nghiệp phụ trợ 19

Biểu đồ 2.1: Sản lượng ô tô qua các năm 37

Biểu đồ 2.2: Tình hình kinh doanh các dòng xe tại Việt Nam năm 2012 40

Biểu đồ 2.3: Số lượng nhà cung cấp Công nghiệp phụ trợ 51

Biểu đồ 2.4: Yêu cầu cải thiện về nhiều mặt đối với công nghiệp phụ trợ Việt Nam của các công ty đa quốc gia (%) 52

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1 1: Sơ đồ các phạm vi của công nghiệp phụ trợ 6

Hình 1 2: Cách thức sản xuất - lắp ráp ô tô từ công nghiệp phụ trợ 10

Hình 1 3: Các vùng công nghệ chính trong công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô 11

Hình 1 4: Mô hình giả định về tăng tỷ lệ nội địa hoá 16

Hình 1 5: Các công đoạn chính của công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô 23

Hình 1.6: Tham gia vào chuỗi giá trị khu vực 34

Hình 2.1: Cụm ngành công nghiệp ô tô ở Châu Á 38

Hình 2.2: Chuỗi giá trị của ngành ô tô 42

Hình 2.3: Cơ cấu thu mua linh kiện của công ty ô tô Honda năm 2012 49

Hình 2.4: Vòng luẩn quẩn của ngành công nghiệp ô tô Việt Nam 60

2 Tính cấp thiết của đề tài

Ngay từ khi mới được hình thành, ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đã được Chính phủ dành cho những quan tâm đặc biệt Trong bảng quy hoạch phát triển ngành công nghiệp ô tô đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020, Nhà nước cũng

đã nêu rõ quan điểm của Việt Nam đó là đưa ngành công nghiệp ô tô trở thành ngành rất quan trọng của đất nước

Tuy nhiên sau hơn 15 năm phát triển, ngành ô tô Việt Nam vẫn chưa đạt được những thành tựu xuất sắc xứng đáng với kỳ vọng của Chính phủ, trở thành một ngành rất quan trọng của nền kinh tế Mà nguyên nhân cơ bản dẫn đến thực trạng trên đó là do hệ thống công nghiệp phụ trợ ngành ô tô ở Việt Nam chưa phát triển

Vì vậy, để ngành công nghiệp ô tô Việt Nam có thể đi theo đúng định hướng của nhà nước đề ra thì chúng ta cần phải phát triển được một hệ thống công nghiệp phụ trợ cho ngành Hệ thống công nghiệp phụ trợ của ngành càng phát triển thì chứng tỏ trình độ phát triển của ngành càng cao Xuất phát từ thực trạng trên của ngành ô tô,

em đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam đến năm 2020”

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

- Sơ lược về tình hình phát triển của công nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô tô Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

- Phân tích thực trạng phát triển các doanh nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô tô Việt Nam Từ đó thấy được những điểm mạnh điểm yếu, những ưu điểm và hạn chế của ngành công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô

- Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm từng bước tháo gở những khó khăn hạn chế để thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô trong thời gian tới

4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản trên cơ sở phương pháp nghiên cứu định tính với nguồn thứ cấp, các phương pháp thống kê mô tả, so sánh,

hệ thống và tổng hợp

5 Phạm vi nghiên cứu

Thời gian: Nghiên cứu thực trạng hoạt động của công nghiệp phụ trợ Việt Nam ngành công nghiệp sản xuất ô tô trong những năm gần đây cụ thể từ năm 2005- 2012

Không gian: Nghiên cứu thực trạng phát triển của công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô Việt Nam và một số bài học kinh nghiệm từ các nước trên thế giới

6 Kết cấu của đề tài

Cấu trúc của đề tài bao gồm 3 chương chính:

Chương 1: Cơ sở lý luận về công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô

Chương 2: Thực trạng phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

Chương 3: Phát triển công nghiệp phụ trợ ngành công nghiệp sản xuất ô

tô Việt Nam đến năm 2020

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG NGHIỆP PHỤ TRỢ NGÀNH CÔNG NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ

1.1 Ngành công nghiệp phụ trợ sản xuất ôtô

1.1.1 Khái niệm ngành công nghiệp phụ trợ

Thuật ngữ “công nghiệp phụ trợ” được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước, mặc dù vậy thuật ngữ này vẫn rất mơ hồ và không có được định nghĩa thống nhất Tại mỗi một quốc gia, theo các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách thì thuật ngữ này lại được định nghĩa theo cách hiểu và mục đích sử dụng của từng người Trên thực

tế, công nghiệp phụ trợ (supporting industries) là một từ tiếng Anh - Nhật đã được các doanh nghiệp Nhật sử dụng từ lâu trước khi trở thành một thuật ngữ chính thức 1.1.1.1 Một số khái niệm và định nghĩa về công nghiệp phụ trợ

 Bộ kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (MEIT) chính thức định nghĩa về công nghiệp phụ trợ trong chương trình hành động phát triển công nghiệp phụ trợ Châu Á (1993): Công nghiệp phụ trợ là các ngành công nghiệp cung cấp các yếu tố cần thiết như nguyên liệu thô, linh kiện và vốn … cho các ngành công nghiệp lắp ráp (bao gồm ô tô, điện và điện tử) Bộ Năng lượng, Mỹ: Công nghiệp phụ trợ là những ngành công nghiệp cung cấp nguyên liệu và quy trình cần thiết để sản xuất ra sản phẩm trước khi chúng được đưa ra thị trường

 Định nghĩa của Văn phòng phát triển công nghiệp phụ trợ, Thái Lan: Công nghiệp phụ trợ là các ngành công nghiệp cung cấp linh kiện, phụ kiện, máy móc, dịch vụ đóng gói và dịch vụ kiểm tra cho các ngành công nghiệp cơ bản (có nghĩa là các ngành cơ khí, máy móc, linh kiện cho ô tô, điện và điện tử là những ngành công nghiệp phụ trợ quan trọng)

 Định nghĩa của Hội đồng đầu tư, Thái Lan: Hội đồng đầu tư phân loại các ngành công nghiệp sản xuất thành phẩm thành 3 bậc: lắp ráp, sản xuất linh kiện

và phụ kiện, và các ngành công nghiệp phụ trợ Năm sản phẩm chính của ngành công nghiệp phụ trợ là gia công khuôn mẫu, gia công áp lực, đúc và gia công nhiệt

Tóm lại, công nghiệp phụ trợ là khái niệm chỉ toàn bộ những sản phẩm công nghiệp có vai trò hỗ trợ cho việc sản xuất các thành phẩm chính Cụ thể là những linh kiện, phụ liệu, phụ tùng, sản phẩm bao bì, nguyên liệu để sơn, nhuộm,… và cũng có thể bao gồm cả những sản phẩm trung gian, những nguyên liệu sơ chế Tuy nhiên, thuật ngữ “công nghiệp phụ trợ” chính thức được sử dụng ở Việt Nam tương đối muộn, từ năm 2003 bắt nguồn từ sáng kiến chung Việt Nam - Nhật Bản nhằm cải thiện môi trường đầu tư với quan điểm nâng cao khả năng cạnh tranh của Việt Nam, trong đó kêu gọi sự phát triển, thiết lập và sử dụng ngành công nghiệp phụ trợ ở Việt Nam

Mặc dù nhận thức được tầm quan trọng của ngành công nghiệp phụ trợ nhưng hầu hết các quan chức trong bộ máy Nhà nước vẫn mơ hồ về khái niệm công nghiệp phụ trợ Do vậy, thuật ngữ công nghiệp phụ trợ được sử dụng trong các chính sách, chiến lược công nghiệp là khác nhau Nếu không có một định nghĩa cụ thể về công nghiệp phụ trợ thì không thể xác định được đó là ngành công nghiệp nào, hỗ trợ cho cái gì, cho ai

Ngoài khái niệm “công nghiệp phụ trợ” một vài khái niệm khác cũng được sử dụng để chỉ ngành công nghiệp chuyên cung cấp đầu vào cho các ngành công nghiệp chính: công nghiệp liên quan và hỗ trợ, thầu phụ, công nghiệp phụ thuộc, công nghiệp linh phụ kiện Các khái niệm này đều có nghĩa gần với nghĩa của “công nghiệp phụ trợ”, cùng có chung quan điểm, cùng nhấn mạnh tầm quan trọng của các ngành công nghiệp sản xuất đầu vào cho thành phẩm Mỗi một khái niệm về “công nghiệp phụ trợ” được xác định bởi một phạm vi khác nhau Ta có thể đưa ra ba khái niệm về công nghiệp phụ trợ tương ứng với ba phạm vi như sau:

 Khái niệm hạt nhân: công nghiệp phụ trợ là những ngành công nghiệp

cung cấp linh kiện, phụ kiện, phụ tùng và các công cụ sản xuất ra các linh kiện, phụ tùng này

 Khái niệm mở rộng 1: công nghiệp phụ trợ là những ngành công nghiệp

cung cấp linh kiện, phụ tùng, công cụ để sản xuất linh kiện phụ tùng này và các dịch

vụ sản xuất như hậu cần, kho bãi, phân phối và bảo hiểm

 Khái niệm mở rộng 2: công nghiệp phụ trợ là những ngành công nghiệp

cung cấp toàn bộ đầu vào vật chất, gồm linh kiện, phụ tùng, công cụ, máy móc và nguyên vật liệu

Hình 1 1: Sơ đồ các phạm vi của công nghiệp phụ trợ

Nguồn: Xây dựng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam (VDF)

Do bối cảnh Việt Nam là một nước có nền công nghiệp công nghiệp phụ trợ chưa phát triển nên trong luận văn sử dụng khái niệm công nghiệp phụ trợ theo như khái niệm hạt nhân

Khái niệm công nghiệp phụ trợ được sử dụng trong khuôn khổ bài viết: Công nghiệp phụ trợ là một nhóm các hoạt động công nghiệp cung cấp các sản phẩm đầu

Sản phẩm cuối cùng Lắp ráp Lắp ráp chưa hoàn chỉnh

Hàng hoá trung gian Phụ tùng Linh kiện

Hàng hoá tư bản Công cụ Máy móc

Nguyên liệu Thép Hoá chất

Dịch vụ sản xuất Hậu cần Kho bãi Phân phối

vào trung gian (gồm linh kiện, phụ tùng và công cụ để sản xuất ra các linh kiện phụ tùng này) cho các ngành công nghiệp lắp ráp và chế biến

1.1.1.2 Các giai đoạn phát triển và đặc điểm của công nghiệp phụ trợ

 Đặc điểm của công nghiệp phụ trợ

Công nghiệp phụ trợ được hình thành và phát triển gắn với một ngành hoặc phân ngành hoặc sản phẩm công nghiệp cụ thể nào đó và có nhiều tầng tích hợp theo chiều dọc và chiều ngang

Các ngành công nghiệp phụ trợ và công nghiệp chính có tác động qua lại với nhau Công nghiệp phụ trợ phát triển góp phần thúc đẩy những ngành công nghiệp chính phát triển, ngược lại các ngành công nghiệp chính phát triển sẽ kéo theo sự phát triển của các ngành công nghiệp phụ trợ

Công nghiệp phụ trợ xuất hiện chủ yếu ở các hình thức tổ chức sản xuất kiểu thầu phụ/vệ tinh, trong mạng lưới tổ chức sản xuất phối hợp, thống nhất và có tính hợp tác cao giữa các nhà sản xuất chính và các doanh nghiệp sản xuất phụ trợ Các ngành công nghiệp phụ trợ không đòi hỏi mức tập trung kỹ thuật cơ bản sâu và cũng không sử dụng những kỹ thuật tích hợp phức tạp Do đó, những doanh nghiệp sản xuất sản phẩm công nghiệp phụ trợ thường là những doanh nghiệp vừa

và nhỏ với mức độ chuyên môn hoá sâu, dải sản phẩm hẹp, dễ thay đổi mẫu mã Các sản phẩm của công nghiệp phụ trợ có thể được sử dụng cho nhiều ngành công nghiệp khác nhau Ví dụ: công nghệ sử dụng trong ngành điện tử có thể được

áp dụng đối với các ngành sản xuất ô tô, xe máy, máy phát điện, máy công nghiệp

 Các giai đoạn phát triển của công nghiệp phụ trợ

Để đánh giá sự phát triển của công nghiệp phụ trợ ở mỗi nước ta có thể dựa vào sự liên quan giữa công nghiệp phụ trợ và doanh ngiệp FDI hoặc dựa vào tỉ lệ nội địa hoá mà quốc gia đó đã đạt được Từ đó, có thể chia quá trình phát triển của công nghiệp phụ trợ thành các giai đoạn khác nhau

- Dựa vào tỉ lệ nội địa hoá

Dựa vào tỉ lệ nội địa hoá ta có thể chia quá trình phát triển công nghiệp phụ trợ thành 5 giai đoạn:

Giai đoạn I: Tỉ lệ nội địa hoá gần như bằng 0, số lượng các nhà cung cấp linh phụ kiện trong nước rất ít và chỉ cung cấp những sản phẩm giản đơn Việc sản xuất, lắp ráp được thực hiện dựa trên cơ sở nhập khẩu các bộ linh kiện nguyên chiếc Giai đoạn II: Nội địa hoá chủ yếu thông qua sản xuất tại chỗ, tỉ lệ nội địa hoá

có tăng lên nhưng rất ít, số lượng các nhà sản xuất phụ trợ tăng, tuy nhiên tính cạnh tranh không cao Số lượng sản phẩm phụ trợ tăng lên nhưng chất lượng không cao, chưa có khả năng cạnh tranh Các nhà sản xuất lắp ráp chuyển sang sử dụng nguyên liệu, phụ tùng được sản xuất trong nước

Giai đoạn III: Tỉ lệ nội địa hoá được tăng lên đáng kể, xuất hiện các nhà cung ứng sản phẩm phụ trợ chủ chốt có khả năng sản xuất các chi tiết, linh kiện, phụ tùng

có độ phức tạp cao, độc lập với các nhà lắp ráp Khối lượng sản phẩm phụ trợ nhập khẩu giảm, khối lượng sản phẩm công nghiệp phụ trợ nội địa ngày một tăng và dặc biệt đã xuất hiện những sản phẩm độc đáo thoả dụng phần nào nhu cầu của các ngành công nghiệp chính

Giai đoạn IV: Tỉ lệ nội địa hoá đạt mức cao, là giai đoạn tập trung các ngành công nghiệp phụ trợ Hầu hết các chi tiết, bộ phận, linh kiện, phụ tùng được sản xuất trong nước Số lượng các nhà sản xuất sản phẩm phụ trợ tăng mạnh làm cho sự cạnh tranh giữa các nhà sản xuất sản phẩm phụ trợ trở nên gay gắt, từ đó tạo ra động lực nâng cao chất lượng, hạ giá thành

Giai đoạn V: là giai đoạn cuối cùng của quá trình nội địa hoá, còn được gọi là giai đoạn nghiên cứu, phát triển và xuất khẩu sản phẩm Năng lực nghiên cứu và phát triển sản phẩm phụ trợ nội địa được củng cố và phát triển Các sản phẩm phụ trợ được sản xuất ra đạt tiêu chuẩn để phục vụ xuất khẩu

Thực tế rất khó tách bạch từng giai đoạn vì giữa các giai đoạn đều làm tiền đề

và kế thừa lẫn nhau Việc phân chia quá trình phát triển công nghiệp phụ trợ thành

các giai đoạn có tác dụng hỗ trợ cho mỗi nước xác định được chính xác vị trí của mình để từ đó có được hướng đi và các biện pháp phù hợp, nhất là đối với các nước đang phát triển như Việt Nam Tuy nhiên trong quá trình hội nhập toàn cầu, không nên lấy nội địa hoá 100% làm mục tiêu Yêu cầu về mức độ và nội dung nội địa hoá

là khác nhau giữa các ngành Việc xác định đúng các đầu vào cần được nội địa hoá

sẽ đẩy nhanh đáng kể quá trình công nghiệp hoá và ngược lại

- Dựa vào mối quan hệ giữa công nghiệp phụ trợ và doanh nghiệp FDI

Công nghiệp phụ trợ và FDI có mối quan hệ tương hỗ Công nghiệp phụ trợ phải phát triển mới thu hút FDI, nhất là FDI trong các ngành sản xuất các loại máy móc Cũng có trường hợp FDI đi trước và lôi kéo các công ty khác đầu tư phát triển công nghiệp phụ trợ Dựa vào mối quan hệ giữa công nghiệp phụ trợ và doanh nghiệp FDI, quá trình phát triển công nghiệp phụ trợ có thể chia làm 3 giai đoạn: Giai đoạn I: Trước khi FDI vào đã có nhiều công ty trong nước sản xuất sản phẩm phụ trợ cung cấp cho các công ty lắp ráp, sản xuất sản phẩm chính cho thị trường nội địa Khi có FDI, một bộ phận các công ty sản xuất công nghiệp phụ trợ được tham gia vào mạng lưới chuyển giao công nghệ của các doanh nghiệp FDI sẽ phát triển mạnh hơn

Giai đoạn II: Đồng thời với sự gia tăng của FDI, nhiều doanh nghiệp bản xứ ra đời trong các ngành công nghiệp phụ trợ chủ yếu để phục vụ cho hoạt động của các doanh nghiệp FDI Những doanh nghiệp sớm hình thành sự liên kết với doanh nghiệp FDI sẽ được chuyển giao công nghệ và sẽ phát triển nhanh

Giai đoạn III: Sau một thời gian hoạt động của doanh nghiệp FDI với sản lượng sản xuất ngày càng tăng, tạo ra thị trường ngày càng lớn cho công nghiệp phụ trợ, các công ty vừa và nhỏ ở nước ngoài sẽ đến đầu tư Từ đó hình thành nên một

hệ thống công nghiệp phụ trợ phát triển mạnh

Như vậy, công nghiệp phụ trợ của một nước sẽ phát triển được khi các công ty trong nước ở giai đoạn I ngày càng được cải tiến công nghệ và trình độ quản lý để cung cấp sản phẩm công nghiệp phụ trợ cạnh tranh được với hàng nhập khẩu và

chính phủ có chiến lược, chính sách để thúc đẩy các doanh nghiệp ở giai đoạn II ra đời, đồng thời tạo điều kiện, môi trường để các công ty vừa và nhỏ nước ngoài đến đầu tư trong giai đoạn

1.1.2 Khái niệm ngành công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô

Công nghiệp phụ trợ là khái niệm chỉ toàn bộ những sản phẩm công nghiệp có vai trò hỗ trợ cho việc sản xuất các sản phẩm chính Cụ thể là những linh kiện, phụ liệu, phụ tùng, sản phẩm bao bì, nguyên liệu để sơn, nhuộm … và cũng có thể bao gồm cả những sản phẩm trung gian, những nguyên liệu sơ chế

Công nghệ sản xuất ô tô bao gồm bốn công nghệ chính: công nghệ sản xuất, chế tạo nguyên vật liệu; công nghệ chế tạo linh kiện; công nghệ lắp ráp cụm; công nghệ lắp ráp tổng thành Trong đó, lắp ráp tổng thành là khâu tạo ra sản phẩm cuối cùng; chế tạo linh kiện và lắp ráp cụm được coi là công nghiệp phụ trợ cấp 2; sản xuất nguyên vật liệu là công nghiệp phụ trợ cấp 1 của ngành công nghiệp sản xuất ô tô

Hình 1 2: Cách thức sản xuất - lắp ráp ô tô từ công nghiệp phụ trợ

Nguồn: Quy hoạch phát triển Công nghiệp phụ trợ tầm nhìn đến năm 2020

Từ đó, ta có thể chia công nghiệp phụ trợ ô tô thành các vùng công nghệ chính

để từ đó từng bước thực hiện theo định hướng thị trường

NGU YÊN

VẬT LIỆU

CHẾ TẠO LINH KIỆN

LẮP RÁP CỤM

LẮP RÁP TỔNG THÀNH

Hình 1 3: Các vùng công nghệ chính trong công nghiệp phụ trợ sản xuất ô tô

Nguồn: Quy hoạch tổng thể các ngành CNPT đến năm 2010, tầm nhìn đến năm

2020

Mối quan hệ giữa công nghiệp lắp ráp ô tô và công nghiệp phụ trợ cho ngành

ô tô được thể hiện qua mô hình sau:

Bảng 1 1 : Mối quan hệ trong ngành ô tô

Nguồn: Xây dựng công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam – VDF

Ngành công nghiệp ô tô

Nhà lắp ráp

Sản phẩm cho thị trường nội địa Dây chuyền lắp ráp Ngành phụ trợ,

cung cấp linh

phụ kiện

Tự sản xuất và mua sắm, trong nước

Nhập khẩu từ nước ngoài

Linh kiện máy móc Xuất Khẩu

- Điện

- Ghế đệm

- Lái

- Gương kính

1.1.3 Vai trò của công nghiệp phụ trợ trong ngành sản xuất ôtô

1.1.3.1 Sự cần thiết của công nghiệp phụ trợ trong ngành sản xuất ôtô Công nghiệp phụ trợ được hiểu khác nhau giữa các nước, tùy thuộc vào ưu tiên trong chiến lược phát triển của từng quốc gia Đối với Việt Nam, có thể hiểu công nghiệp phụ trợ là ngành công nghiệp sản xuất ra các linh kiện, phụ tùng, sản phẩm trung gian,… đóng vai trò là đầu vào (inputs) và lắp ráp chúng để trở thành sản phẩm cuối cùng Lĩnh vực công nghiệp phụ trợ có những đặc trưng riêng và có vai trò quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước

Có thể khái quát vai trò của công nghiệp phụ trợ đối với phát triển kinh tế một quốc gia đang trong giai đoạn phát triển như Việt Nam ở những điểm chính sau:

 Công nghiệp phụ trợ là động lực trực tiếp tạo ra giá trị gia tăng cho ngành công nghiệp, hay còn gọi là GDP công nghiệp hoặc giá trị mới cho công nghiệp

 Công nghiệp phụ trợ là cơ sở để thực hiện hội nhập công nghiệp toàn cầu Hội nhập quốc tế quan trọng là hội nhập ở thượng nguồn, tức là phối hợp với nhau trong quá trình tham gia sản xuất linh kiện, để tham gia vào chuỗi sản xuất toàn cầu Công nghiệp phụ trợ chính là mắt xích quan trọng trong vấn đề này, chứ không phải công nghiệp lắp ráp - thuộc khâu hạ nguồn, không mang tính sản xuất

và chế tạo

 Công nghiệp phụ trợ là nơi sử dụng các công nghệ cao

 Công nghiệp phụ trợ là trường học thực tiễn để đào tạo tay nghề Lao động trong công nghiệp phụ trợ mới có cơ hội để sáng tạo, còn lắp ráp thì robot cũng có thể làm được

 Công nghiệp phụ trợ góp phần “chữa trị căn bệnh” nhập siêu và giảm lạm phát

 Công nghiệp phụ trợ tạo ra cơ hội để giữ gìn an ninh kinh tế Phát triển công nghiệp phụ trợ góp phần thu hút đầu tư nước ngoài và tạo tăng trưởng bền vững

 Công nghiệp phụ trợ sẽ là động lực thúc đẩy ý tưởng, sáng tạo, quyết đoán, chấp nhận rủi ro, sẵn sàng hợp tác, do công nghiệp phụ trợ đòi hỏi phải liên kết thành chuỗi doanh nghiệp

 Đối với Việt Nam, khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu 2008 - 2009

đã bộc lộ nhiều yếu kém trong mô hình phát triển kinh tế của mình, trong đó, điểm nhấn rõ rệt nhất là tăng trưởng dựa vào xuất khẩu Xuất khẩu, trong một thời gian dài, đã giúp chúng ta thoát nghèo, đưa mức thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam đạt trên 1.000 USD vào thời điểm đó, với tốc độ tăng trưởng GDP trung bình 7% - 8% mỗi năm Tuy nhiên, do chưa chủ động được nguồn cung ứng nguyên vật liệu đầu vào nên xuất khẩu lại phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu Nhập siêu là tình trạng bình thường trong nhiều năm qua Mô hình tăng trưởng nhờ xuất khẩu như thế

đã làm cho kinh tế nước ta có tính phụ thuộc vào kinh tế thế giới Khi kinh tế thế giới lâm vào khủng hoảng, thị trường xuất khẩu chính của hàng hóa Việt Nam như:

Mỹ, Nhật, EU gặp khó khăn Xuất khẩu thu hẹp đột ngột, giá nguyên liệu nhập khẩu gia tăng, doanh nghiệp lao đao, đối mặt với phá sản, lạm phát, thất nghiệp gia tăng

Đó là thực trạng ở nước ta giai đoạn cuối năm 2008 đến giữa năm 2009 Thực tiễn đó đòi hỏi chúng ta phải có biện pháp tăng cường sự chủ động của nền kinh tế, tái cấu trúc lại mô hình phát triển Trong đó, phát triển công nghiệp phụ trợ được xem là một trong những giải pháp quan trọng để thực hiện nhiệm vụ cấp thiết này

Nó sẽ giúp các ngành sản xuất chủ động được nguồn nguyên vật liệu đầu vào, chủ động lựa chọn được nhà cung cấp, cắt giảm chi phí sản xuất, giảm giá thành, tăng năng lực cạnh tranh Chưa kể, công nghiệp phụ trợ phát triển sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn được chiến lược phát triển phù hợp với chuỗi giá trị gia tăng của ngành trong phạm vi quốc gia, khu vực và quốc tế Ngoài ra, phát triển công nghiệp phụ trợ còn tạo cơ hội và thúc đẩy khối doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển mạnh mẽ, tạo nên mạng sản xuất kinh doanh đa dạng và rộng khắp Đây chính là nền tảng để

phát triển một nền công nghiệp tự chủ, hiện đại Phát triển công nghiệp phụ trợ còn làm gia tăng năng lực cạnh tranh của ngành và quốc gia, bù đắp cho thế mạnh đang suy giảm của Việt Nam về giá nhân công rẻ

Có thể thấy, phát triển công nghiệp phụ trợ có vai trò rất quan trọng để tái cấu trúc nền công nghiệp nước nhà cũng như tái cấu trúc nền kinh tế nói chung

 Phát triển công nghiệp phụ trợ ở Việt Nam để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá

Ngoài hiệu quả tạo nhiều công ăn việc làm, thu hút lao động dư thừa, công nghiệp phụ trợ đóng vai trò rất quan trọng trong việc tăng sức cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp chính và đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá theo hướng vừa

mở rộng vừa thâm sâu

Công nghiệp hoá là quá trình phát triển kinh tế, trong đó một bộ phận nguồn lực ngày càng tăng của đất nước được huy động để xây dựng cơ cấu kinh tế đa ngành, với kỹ thuật hiện đại, để sản xuất tư liệu sản xuất và hàng tiêu dùng có khả năng đảm bảo tốc độ tăng trưởng cao cho toàn bộ nền kinh tế và đảm bảo sự tiến bộ

về kinh tế - xã hội (UNIDO) Để đạt có được một nền kinh tế tăng trưởng cao nhằm thực hiện được mục tiêu công nghiệp hoá thì cần thiết phải sản xuất ra những sản phẩm có sức cạnh tranh với các quốc gia trong khu vực đặc biệt là với Trung Quốc, điều đó đòi hỏi chúng ta phải phát huy thế mạnh và các lợi thế so sánh, tận dụng mọi cơ hội của thời đại để tạo động lực cho công nghiệp hoá Phát triển công nghiệp phụ trợ là một biện pháp cần thiết để giảm phí tổn chuyên chở, chi phí bảo hiểm …

từ đó làm giảm giá thành sản xuất, giúp nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm Việt Nam trong khu vực

Vai trò không thể thiếu của công nghiệp phụ trợ trong quá trình công nghiệp hoá đất nước đã khiến sự phát triển công nghiệp phụ trợ trở thành một trong những tiêu chí để đánh giá trình độ phát triển công nghiệp của một nước Ngoài ra còn có năng lực công nghệ và quản lý; năng lực đổi mới, theo mức độ khó tăng dần

Công nghiệp phụ trợ không phát triển sẽ làm cho các công ty lắp ráp và những công ty sản xuất thành phẩm cuối cùng phải phụ thuộc vào nhập khẩu Dù những sản phẩm này được cung cấp giá rẻ ở nước ngoài nhưng vì phải tốn thêm chi phí vận chuyển, bốc dỡ, bản hiểm nên vẫn làm tăng chi phí đầu vào Đó là chưa nói đến những rủi ro về tiến độ, thời gian nhập khẩu hàng Vì thế, công nghiệp phụ trợ không phát triển thì các ngành công nghiệp chính sẽ thiếu sức cạnh tranh và phạm

vi kinh doanh bị giới hạn trong một số ít ngành

Nói tóm lại, công nghiệp phụ trợ được ví như chân núi, tạo phần cứng để hình thành nên thân núi và đỉnh núi chính là ngành công nghiệp sản xuất và lắp ráp sản phẩm công nghiệp Thông thường ngành công nghiệp phụ trợ phát triển trước làm

cơ sở để ngành công nghiệp chính yếu phát triển

Hiện nay, Việt Nam đã gia nhập WTO, vì vậy các sản phẩm trong nước ngày càng phải nâng cao sức cạnh tranh để không bị sản phẩm nhập ngoại “lấn sân” Để

có thể nâng cao được sức cạnh tranh của sản phẩm đặc biệt là các sản phẩm lắp ráp thì phát triển công nghiệp phụ trợ là một trong những yếu tố mang tính quyết định Việt Nam đồng thời cũng phải đối mặt với sự cạnh tranh của các nước trong khu vực trong việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài, đối phó với sự tràn ngập của hàng hoá Trung Quốc và áp lực hội nhập quốc tế Để giải quyết các vấn đề này thì phát triển công nghiệp phụ trợ là một biện pháp cần thiết

 Phát triển công nghiệp phụ trợ để tăng tỉ lệ nội địa hoá

Như đã phân tích ở trên, các doanh nghiệp muốn nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm của mình trên thị trường thì cần phải hạn chế tối thiểu các chi phí đầu vào

có thể phát sinh Vậy làm thế nào để có thể giảm được những chi phí này? Câu trả lời là phải hạn chế các sản phẩm phụ trợ nhập khẩu để giảm chi phí lưu kho, bốc dỡ, vận chuyển … Muốn vậy thì các nguyên liệu thô, các nguyên liệu đã qua chế biến, các bộ phận và các hợp phần, nguyên liệu đóng gói và các nguyên vật liệu khác từ nhà cung cấp nội địa, điều đó đồng nghĩa với việc phải phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ trong nước

Tuy nhiên, tỉ lệ nội địa hoá 100% không phải là tối ưu Ngay cả trong trường hợp công nghiệp sản xuất ô tô Thái Lan với tổng lượng FDI lớn nhất Đông Nam Á,

tỷ lệ phụ tùng nhập khẩu là 30%, tỉ lệ phụ tùng sản xuất trong nước là 70% Đối với phụ tùng sản xuất trong nước 45% do các công ty FDI cung cấp và 25% do các công ty nội địa sản xuất Một tỉ lệ nội địa hoá hợp lý sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí từ đó tăng khả năng cạnh tranh

Dưới đây là một mô hình giả định về vai trò của công nghiệp phụ trợ trong việc tăng tỉ lệ nội địa hoá, tương ứng với nó là từng giai đoạn phát triển của công nghiệp hoá Tại giai đoạn 1, phần lớn đầu vào được nhập khẩu từ nước ngoài, trong nước không có các ngành công nghiệp phụ trợ Tại giai đoạn 2, khi việc lắp ráp nội địa đạt mức đủ lớn, các ngành công nghiệp phụ trợ sẽ phát triển, tuy nhiên tính cạnh tranh vẫn còn yếu, việc sản xuất vẫn phụ thuộc vào công nghệ và quản lý nước ngoài Tại giai đoạn 3, khả năng quản lý và công nghệ được nội địa hoá và sự lệ thuộc vào nước ngoài giảm đáng kể

Bắt đầu Sau một vài năm Sau nhiều năm

(Không cạnh tranh) (Cạnh tranh yếu) (Cạnh tranh)

Hình 1 4: Mô hình giả định về tăng tỷ lệ nội địa hoá

Nguồn: Hoàn thiện chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam – VDF

Nhập khẩu

SX nội vi

Nội địa FDI

FDI

Nội địa

SX nội vi

 Xuất phát từ yêu cầu và đặc điểm của ngành ô tô

Ngành ô tô với đặc điểm là luôn yêu cầu sử dụng một khối lượng chi tiết và phụ tùng lớn, một chiếc xe ô tô có từ 20.000-30.000 chi tiết Ví dụ: để tạo ra một chiếc ô tô nhà sản xuất cần rất nhiều linh kiện như động cơ, hệ thống đèn, điện, ghế, kính, bánh và ruột xe, chi tiết nhựa nội ngoại thất … Có cả ngàn linh kiện và phụ tùng cần thiết để lắp ráp thành một chiếc ô tô Thông thường các nhà sản xuất không tự mình cung ứng tất cả các chi tiết đó, thay vào đó họ phải thuê gia công ở bên ngoài từ các nhà cung cấp địa phương những phần hay công đoạn không cần thiết Do đó để sản xuất ra một chiếc ô tô yêu cầu phải có tới hàng ngàn nhà cung cấp linh phụ kiện Các hãng ô tô, ngay tại chính hãng cũng chỉ sản xuất chiều sâu được 36-45% các chi tiết của một chiếc xe, phần còn lại là do các nhà sản xuất linh phụ kiện cung cấp

Một đặc điểm nữa của ngành ô tô cũng khiến cho các nhà sản xuất lắp ráp ô tô luôn phải tìm kiếm các nhà cung cấp linh phụ kiện ở bên ngoài đó là do vốn đầu tư trong ngành công nghiệp ô tô rất cao Đồng thời, ngành ô tô cũng là ngành cơ khí chính xác đòi hỏi độ an toàn, chất lượng, kỹ thuật cao Ví dụ: dây belt trong xe ô tô giá trị chỉ từ 3-6 USD, nhưng nếu bị hư thì làm hư nguyên cả máy ô tô (engine), … nên những nhà sản xuất ô tô có thương hiệu chỉ mua những linh kiện mà họ tin tưởng vào chất lượng để không ảnh hưởng đến thương hiệu của họ

Đặc biệt đối với ngành công nghiệp ô tô Việt Nam, đây là ngành luôn luôn được ưu đãi nhất trong số các ngành công nghiệp, tuy nhiên hơn 10 năm qua vẫn dẫm chân tại chỗ Nguyên nhân làm cho ngành công nghiệp ô tô Việt Nam không phát triển được và giá bán xe trong nước cao hơn nhiều so với xe trong khu vực là

do ngành công nghiệp sản xuất linh kiện phụ trợ cho ngành ô tô ở Việt Nam vẫn còn kém phát triển Do đó, để đảm bảo cho ngành công nghiệp ô tô Việt Nam có thể cạnh tranh được với các nước trong khu vực thì phát triển công nghiệp phụ trợ ngành ô tô là điều cần thiết phải làm

 Phát triển công nghiệp phụ trợ để thu hút vốn đầu tư

Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển công nghiệp Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài không những giúp chúng

ta giải quyết được vấn đề thiếu vốn đầu tư mà còn có tác dụng giải quyết việc làm,

mở rộng các mặt hàng trên thị trường … Bên cạnh đó, khi các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư vào Việt Nam sẽ thúc đẩy chuyển giao công nghệ, kỹ năng quản lý tiên tiến … cho Việt Nam Vì vậy, Nhà nước luôn có những biện pháp cần thiết để thu hút nguồn vốn này vào đầu tư tại Việt Nam để nâng cao hiệu quả hoạt động của nền kinh tế

Đối với các công ty nước ngoài đầu tư vào các ngành sản xuất các loại máy móc, tỷ lệ nội địa hoá càng cao càng có lợi Trên thực tế, phí tổn về linh kiện, bộ phận và các sản phẩm trung gian trong những sản phẩm thuộc các ngành sản xuất máy móc chiếm tới hơn 80% giá thành, lao động chỉ chiếm từ 5 đến 10%, do đó khả năng nội địa hoá có tính chất quyết định đến thành quả kinh doanh của doanh nghiệp Vì vậy, các doanh nghiệp FDI đầu tư vào Việt Nam luôn muốn tăng tỷ lệ nội địa hoá để giảm giá thành sản xuất Có thể thấy trong cấu thành của sản phẩm công nghiệp, tỷ lệ của chi phí về công nghiệp phụ trợ cao hơn nhiều so với chi phí lao động nên một nước dù có ưu thế về lao động nhưng công nghiệp phụ trợ không phát triển sẽ làm cho môi trường đầu tư kém hấp dẫn

Như vậy, giữa FDI và công nghiệp phụ trợ luôn có mối quan hệ tương hỗ với nhau Do đó, muốn thu hút được nguồn vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam thì hệ thống công nghiệp phụ trợ trong nước phải đi trước một bước, tạo nền tảng cơ sở hạ tầng để cung cấp các đầu vào cần thiết cho ngành công nghiệp lắp ráp

Tuy nhiên ở Việt Nam do công nghiệp phụ trợ vẫn còn non yếu và nhiều hạn chế nên các doanh nghiệp FDI rất khó tìm được nguồn cung cấp công nghiệp phụ trợ đáng tin cậy, điều đó đã hạn chế rất nhiều cơ hội thu hút đầu tư nước ngoài để phát triển nền kinh tế Nhất là đối với ngành công nghiệp sản xuất và lắp ráp ô tô thì phát triển công nghiệp phụ trợ là điều không thể thiếu để có thể thu hút được nguồn vốn FDI đầu tư vào lĩnh vực này

1.1.3.2 Những yếu tố cần thiết để phát triển công nghiệp phụ trợ ngành sản xuất ô tô

 Dung lượng thị trường đủ lớn

Như đã phân tích ở trên, công nghiệp phụ trợ là ngành thường đòi hỏi vốn đầu

tư lớn hơn so với công nghiệp lắp ráp Tỉ lệ vốn đầu tư trong công nghiệp phụ trợ chiếm tới gần 80%, nhất là trong các ngành công nghiệp phụ trợ như tạo khuôn mẫu, gia công kim loại, ép nhựa … thường đòi hỏi phải đầu tư nhiều máy móc đắt tiền – các thiết bị sản xuất không thể chia nhỏ thành nhiều phần và không đòi hỏi nhiều về công nhân Do vậy, các doanh nghiệp phụ trợ luôn phải nỗ lực giảm chi phí vốn đơn vị bằng cách tăng sản lượng đầu ra do chi phí vốn đơn vị sẽ tỉ lệ nghịch với sản lượng sản phẩm đầu ra, nghĩa là số lượng sản phẩm đầu ra càng lớn thì chi phí càng giảm (hiệu quả sản xuất theo qui mô) Sự gia tăng này chỉ có thể được đảm bảo bằng một lượng cầu lớn Đây chính là lý do mà các doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ luôn cần phải đảm bảo dung lượng thị trường đủ lớn Ta có thể thấy được điều này qua biểu đồ sau:

Biểu đồ 1.1 Giảm chi phí đơn vị trong công nghiệp phụ trợ

Nguồn: Xây dựng công nghiệp phụ trợ tại Việt Nam - VDF

Có thể nói dung lượng thị trường lớn đóng vai trò rất quan trọng đối với công nghiệp phụ trợ vì ngành này luôn đòi hỏi phải có lượng đặt hàng tối thiểu tương đối lớn thì mới có thể tham gia vào thị trường Do đó để các ngành công nghiệp phụ trợ

Chi phí đơn vị Sử dụng nhiều vốn

Sử dụng nhiều lao động

Sản lượng

có thể phát triển hiệu quả thì cần phải đảm bảo dung lượng thị trường đủ lớn hoặc thị trường sẽ phát triển, dung lượng thị trường sẽ lớn trong tương lai

Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công nghiệp phụ trợ ngành ô

tô do bất kì một chi tiết hay bộ phận nào được sản xuất cũng đều đòi hỏi một lượng vốn lớn Vì thế các doanh nghiệp khi đầu tư vào đây luôn xem xét rất kĩ trước khi đầu tư Để có thể thu hút được các nhà đầu tư vào ngành này thì nhất thiết phải tạo

ra được một thị trường tiêu thụ lớn

 Nguồn nhân lực có kỹ năng

Nguồn nhân lực có kỹ năng là yếu tố quyết định thứ hai tới sự phát triển của công nghiệp phụ trợ sau dung lượng thị trường Theo quan điểm của hầu hết các nhà đầu tư nước ngoài thì nguồn nhân lực còn quan trọng hơn nhiều máy móc hiện đại, một công nhân có trình độ cao vận hành máy móc cũ còn hiệu quả hơn công nhân không có trình độ vận hành máy mới Đối với Việt Nam thì nguồn nhân lực có

kỹ năng là nhân tố cần thiết để nước ta có thể “phá vỡ trần thuỷ tinh”, đưa nền kinh

tế có thể đuổi kịp và vượt lên mức mà Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc … đã đạt được Tuỳ theo quy trình sản xuất nguồn nhân lực chất lượng cao có thể được chia thành: kỹ sư dây chuyền sản xuất, kỹ sư khuôn mẫu giàu kinh nghiệm, công nhân lắp ráp trình độ cao

• Kỹ sư quản lý dây chuyền sản xuất: đây là những người lao động đa kỹ năng, có khả năng quản lý và cải tiến toàn bộ quy trình sản xuất của một nhà máy

• Kỹ sư khuôn mẫu giàu kinh nghiệm: là những người thiết kế, sản xuất và điều chỉnh những sản phẩm khuôn mẫu, tay nghề của họ đã đạt đến độ hoàn hảo và

có thể cảm nhận những khác biệt đến từng milimét đối với các sản phẩm

• Công nhân lắp ráp trình độ cao: là những người có thể tự mình lắp ráp hoàn chỉnh toàn bộ sản phẩm, do đó họ rất thông hiểu từng chi tiết trong mỗi sản phẩm và có thể gợi ý để cải thiện từng chi tiết trong sản phẩm đó

Có thể nói nguồn nhân lực chất lượng cao là tiền đề cho phương thức sản xuất tích hợp Trong quá trình sản xuất tích hợp, các linh kiện được thiết kế đặc trưng

cho từng sản phẩm và liên tục được cải tiến nhằm đạt đến chuẩn mực cao hơn Sản xuất công nghiệp phụ trợ là một khâu không thể thiếu trong quá trình này, vì thế mà nguồn nhân lực có kỹ năng cao là một yếu tố cần thiết để phát triển công nghiệp phụ trợ

 Xây dựng được những liên kết trong chuỗi giá trị của ngành ô tô

Trong xu thế đẩy mạnh toàn cầu hoá kinh tế và bước chuyển sang kinh tế tri thức của nền kinh tế toàn cầu, hiện người ta đặc biệt quan tâm đến 3 vấn đề mới:

- Thứ nhất đó là "Chuỗi giá trị toàn cầu" đang trở thành khuôn khổ xác

định khả năng tham gia vào phân công lao động quốc tế dựa trên lợi thế so sánh của từng nước và theo đó, mạng sản xuất toàn cầu và khu vực sẽ đặt ra yêu cầu các quốc gia phải định hướng lại các lựa chọn phát triển của mình về mặt cơ cấu và theo đó, động thái "phối hợp" trong sản xuất toàn cầu có khuynh hướng nổi trội diễn ra đồng thời với cạnh tranh quốc tế

- Thứ hai là khuynh hướng dịch vụ hoá nền kinh tế toàn cầu, nhất là dịch

vụ dựa trên công nghệ và tri thức cao, đang tác động đến tất cả các nhóm nước, kể

cả nhóm các nước kém phát triển đi sau Dĩ nhiên, dịch vụ tạo việc làm và dịch vụ phụ trợ phát triển công nghiệp là phù hợp và quan trọng nhất đối với các nước đang trong giai đoạn đầu của công nghiệp hoá

Thứ ba là khuynh hướng phát triển rút ngắn hiện đại, bắt đầu từ chu kỳ công

nghệ có xu hướng ngày càng ngắn dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học công nghệ mới đang đưa đến khả năng các nước đi sau phải có các đột phá trong phát triển theo cách mở rộng dịch vụ, thương mại và bùng nổ thu hút FDI, tham gia

"chuỗi giá trị" khu vực/toàn cầu, thực hiện phát triển bền vững để giảm thiểu các rủi

ro và tính dễ tổn thương do toàn cầu hoá mang lại

Do vậy, muốn ngành công nghiệp phụ trợ có thể phát triển được trong điều kiện hội nhập toàn cầu hiện nay thì cần thiết phải xây dựng được những liên kết trong chuỗi giá trị này và trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu