- Lý Bạch (701-762) quê ở Cam Túc nhưng sinh ra ở Tứ Xuyên ,thuở nhỏ ông thường lên núi Nga Mi và núi Thanh Thành đọc sách ,ngắm trăng .Những ấn tượng và kỷ niệm đẹp đẽ của quê hươn[r]
Trang 1Bài 10
Tiết 37
Tuần :10
Văn bản: CẢM NGHĨ TRONG ĐÊM THANH TĨNH(TĨNH DẠ TỨ)
- LÝ
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức
- Tình yêu quê hương đượ thể hiện một cách chân thành, sâu sắc của Lí Bạch
- Nghệ thuật đối và vai trị của câu kết trong bài thơ.
- Hình ảnh ánh trăng – vầng trăng tác động tới tâm tình của nhà thơ
2 Kĩ năng
- Đọc – hiểu bài thơ cổ thể hiện qua bản dịch tiếng Việt
- Nhận biết được nghệ thuật đối trong bài thơ
- Bước đầu tập so sánh bản dịch thơ và bản phiên âm chữ Hán, phân tích tác phẩm
3 Thái độ: Giáo dục HS biết yêu quê hương
II NỘI DUNG HỌC TẬP
- Cảm nhận được đề tài vọng nguyệt hồi hương ( Trơng trăng nhớ quê ) được thể hiện giản
dị, nhẹ nhàng
mà sâu lắng, thấm thía trong bài thơ cổ thể của Lí Bạch.
- Thấy được tác dụng của nghệ thuật đối và vai trị của câu cuối trong thể thơ tứ tuyệt III CHUẨN BỊ
- Giáo viên : Sách tham khảo
- Học sinh : Chuẩn bị bài,SGK, VBT, Vghi
IV TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
1.Ổn định tổ chức và kiểm diện : Kiểm diện HS(1 phút)
2 Kiểm tra miệng : Kiểm tra sự chuẩn bị của HS(3 phút)
3 Tiến trình bài học (34 phút)
Hoạt động 1: Giới thiệu bài mới(1 phút)
Lời vào bài :“Vọng nguyệt hồi hương“ (trơng trăng nhớ
quê) là một chủ đề phổ biến trong thơ cổ khơng chỉ ở VN
mà cả ở Trung Quốc Vầng trăng trịn tượng trưng cho sự
đồn tụ cho nên ở xa quê ,trăng càng sáng ,càng trịn lại
càng nhớ quê.Tình cảnh trơng trăng của Lý Bạch sẽ được
tìm hiểu qua bài thơ “Tĩnh dạ tứ "
Hoạt động 2: Tác giả - tác phẩm (10 phút)
- Chúng ta đã được làm quen với nhà thơ Lí Bạch qua bài
thơ Xa ngắm thác núi Lư Vậy em hãy nhắc lại 1 vài nét về
tác giả Lí Bạch?
? Thuở nhỏ, Lí Bạch thường làm gì ? Và khi nào ơng xa quê
hương
I Tác giả- tác phẩm
1 Tác giả
- Lí Bạch (701 – 762), quê Cam
Túc, nhưng sinh ra ở Tứ Xuyên
Trang 2- Thuở nhỏ Lí Bạch thường lên đỉnh núi Nga Mi ở quê nhà
ngắm trăng Đến năm 25 tuổi, Lí Bạch xa quê và xa mãi mãi.
? Điều đĩ đã ảnh hưởng gì đến ơng khi ở nơi đất khách quê
người
- Ở nơi đất khách quê người, cứ mỗi lần nhìn thấy trăng là
nhà thơ lại nhớ đến quê nhà.
GV giảng thêm về tác giả :
- Lý Bạch (701-762) quê ở Cam Túc nhưng sinh ra ở Tứ
Xuyên ,thuở nhỏ ơng thường lên núi Nga Mi và núi Thanh
Thành đọc sách ,ngắm trăng Những ấn tượng và kỷ niệm
đẹp đẽ của quê hương ơng khơng thể nào quên Suốt cuộc đời
mấy mươi năm xa quê hình ảnh của quê hương nhất là những
đêm trăng sáng ,đối với ơng đầy nổi nhớ thương Tình cảm
sâu sắc đĩ, Lý Bạch đã diễn tả một cách tha thiết trong bài
thơ này.
- Ơng là một trong những nhà thơ lớn đời Đường.
- Tính tình phĩng khống, văn hay, thích rượu, đi nhiều,
thích làm thơ.
- Lý Bạch để lại hơn 1000 bài thơ với phong cách lãng mạn,
bay bổng, cảm xúc tràn đầy…
=> Một con người tài hoa và đầy cá tính.
? Vì sao Lí Bạch lại được mệnh danh là “Tiên thơ”
- Làm thơ rất nhanh và rất hay.
Gv: Lí Bạch thường viết về đề tài: chiến tranh, thiên nhiên,
tình yêu, tình bạn.
Gv hướng dẫn HS tìm hiểu tác phẩm.
? Bài thơ do ai dịch, sáng tác năm nào
- Bài thơ do Tương Như dịch, in trong thơ Đường -Tập II
(1987).
? Bài thơ sáng tác trong hồn cảnh như thế nào.
- Từ 25 tuổi, ơng đã xa quê nhà , sống tha phương, trong cơn
ly loạn Bởi vậy , cứ mỗi lần thấy trăng là ơng lại nhớ quê
nhà
Hoạt động 3: Đọc – tìm hiểu chung
- Treo bảng phụ hướng dẫn đọc nguyên tác, dịch nghĩa, dịch
thơ, đọc mẫu và yêu cầu học sinh đọc.
Hd đọc: Giọng chậm, buồn để thể hiện được tình cảm nhớ
quê của tác giả, nhịp 2/3
靜 夜 思 Tĩnh dạ tứ
床 前 看 月 光 Sàng tiền minh nguyệt quang,
疑 是 地 上 霜 Nghi thị địa thượng sương.
舉 頭 望 明 月 Cử đầu vọng minh nguyệt,
低 頭 思 故 鄉 Đê đầu tư cố hương.
- Ơng thường viết đề tài :chiến tranh, thiên nhiên, tình yêu, tình bạn.
2 Tác phẩm
- Hồn cảnh sáng tác: Bài thơ sáng tác khi tác giả sống tha hương trong cảnh li loạn.
II Đọc – tìm hiểu chung
1 Đọc văn bản
2 Giải thích từ
Trang 3GV hướng dẫn HS giải thích từ khĩ
- GV cho HS tìm hiểu chú thích SGk
THTV, GDKNS : Dựa vào kiến thức đã học về từ Hán Việt ,
hãy giải nghĩa các yếu tố HV sau :tứ ( ý tứ, cảm nghĩ) ,
tư(lo nghĩ, trầm buồn , nhớ) -> 2 từ này rất dễ nhầm lẫn, khi
sử dụng, chúng ta cần phải chú ý.
GV hướng dẫn HS tìm hiểu thể thơ
? Dựa vào số câu, số tiếng trong bản phiên âm và bản dịch
thơ, em hãy cho biết bài thơ được viết theo thể thơ nào? Bài
thơ có vần không? Vần ở đâu?
- Thơ ngũ ngơn tứ tuyệt cổ thể (cổ thể : một thể thơ trong đĩ
mỗi câu thường cĩ 5 hoặc 7 chữ, song khơng bị những quy
tắc chặt chẽ về niêm, luật , đối ràng buộc.) Cả bài chỉ cĩ 20
chữ nhưng đã tạo nên một bức tranh thủy mặc về cảnh mộng
đêm trăng gợi lên vẻ đẹp tâm hồn của thi nhân với bút pháp
lãng mạn thần tình.
- Về vần thơ, lưu ý câu 1 – 3 khơng vần, chỉ cĩ câu 2 – vần
với câu 4 ở tiếng cuối (vần chân – bằng : ương).
- Nhịp thơ phổ biến :2/3
THVB: ? Ta đã gặp thể thơ ngũ ngôn tứ tuyệt này ở bài
thơ nào mà chúng ta đã học ?
- Phò giá về kinh - Trần Quang Khải
Gv giảng :
+ Bài Phò giá về kinh của Trần Quang Khải là thể thơ ngũ
ngôn tứ tuyệt Đường luật.
+ Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh là thể thơ ngũ ngôn tứ
tuyệt cổ thể Cổ thể là thể thơ xuất hiện trước đời Đường,
không gò bó về niêm luật như thơ Đường, không cần có đối
và không hạn định số câu.
Câu hỏi thảo luận: Văn bản “ Cảm nghĩ trong đêm thanh
tĩnh” là một văn bản thơ, cĩ người cho rằng : 2 câu đầu tả
cảnh, 2 câu sau tả tình Theo em cĩ thể chia rành mạch như
thế khơng ? tại sao
- Khơng thể phân chia như vậy vì :
+ 2 câu đầu tả cảnh ánh trăng sáng nhưng cịn tả người ngỡ
sương phủ trên mặt đất.
+ 2 câu cuối :tả tâm tư nhớ quê cịn tả vầng trăng sáng trên
bầu trời
? Vậy chúng ta cĩ thể phân chia bố cục bài này như thế
nào ? Nội dung từng phần
- Phần 1: 2 câu đầu -> Tả trăng và cảm nhận về trăng
- Phần 2 : 2 câu cuối -> Nhìn trăng mà bộc lộ tâm tình
? Phương thức biểu đạt.
- Biểu cảm qua miêu tả
khĩ:SGK/123,124
3 Thể thơ: ngũ ngôn tứ tuyệt cổ
thể.
4 Bố cục : 2 phần
5 Phương thức biểu đạt : Biểu
Trang 4* Bây giờ chúng ta đi tìm hiểu bài thơ theo bố cục 2 phần,
mỗi phần tương ứng 2 câu
Hoạt động 4 : Tìm hiểu văn bản(15 phút)
GV gọi Hs đọc 2 câu đầu ở bản phiên âm và bản dịch thơ.
Phiên âm : “Sàng tiền minh nguyệt quang ,
Nghi thị địa thượng sương ”
Dịch thơ: “Đầu giường ánh trăng rọi,
Ngỡ mặt đất phủ sương.”
? Chủ thể trữ tình trong 2 câu thơ đầu là ai ? Đang làm gì
- Chủ thể trữ tình là tác giả , đang ngắm trăng
? Ngắm trăng ở vị trí nào ? Ngắm trăng trong tư thế nào
- Ngắm trăng ở trên giường với tư thế nằm -> đặc biệt.
? Điều đĩ giúp em liên tưởng điều gì về tác giả
- Như vậy tác giả đang nằm trên giường mà không ngủ được
nên mới nhìn thấy ánh trăng xuyên qua cửa sổ Cũng có thể
tác giả đã ngủ rồi song tỉnh dậy mà không ngủ lại được
? Lúc bấy giờ tâm trạng tác giả như thế nào
- Tâm trạng : trằn trọc, thao thức , khơng ngủ được.
THẢO LUẬN:3 phút
? Nếu ta thay từ “giường” bằng từ “sân” hay từ “bàn”:
“Đầu sân ánh trăng rọi”
hoặc “Đầu bàn ánh trăng rọi”
thì câu thơ sẽ như thế nào?
Gợi ý:
? Khi thay từ như vậy, câu thơ cĩ miêu tả được vẻ đẹp của
ánh trăng khơng ? Người đọc sẽ tưởng tượng thi nhân đang
làm gì? Ở đâu? Và như vậy, câu thơ cĩ bộc lộ được cảm xúc
của thi nhân khơng
- Câu thơ vẫn miêu tả được vẻ đẹp của ánh trăng Người đọc
sẽ tưởng tượng thi nhân đang ngồi( cĩ thể là đọc sách , làm
thơ…)- >Câu thơ vẫn miêu tả được vẻ đẹp của ánh trăng
nhưng khơng bộc lộ được cảm xúc của tác giả.
=> cách sử dụng từ “ sàng” rất tinh tế nêu bật được tâm
trạng của nhà thơ : Trong một đêm trăng rất sáng ở chốn tha
hương , nhà thơ đã trắn trọc, thao thức khơng ngủ
? Cĩ một từ trực tiếp miêu tả tâm trạng của tác giả Đĩ là từ
nào
- “Nghi thị” ( Ngỡ là )
? Từ “ngỡ” cho thấy trạng thái của thi nhân lúc này như thế
nào
- Từ “ngỡ” cho thấy trạng thái của thi nhân đang mơ màng,
chập chờn muốn ngủ mà khơng ngủ được, đã tỉnh mà chưa
tỉnh hẳn.-> sự ngỡ ngàng , nghi ngờ khĩ phân biệt
? Chỉ một từ mà đã nĩi lên được tâm trạng của thi nhân
trong đêm khơng ngủ Qua đĩ, em thấy ngơn ngữ thơ như thế
cảm qua miêu tả
III Phân tích văn bản
1 Hai câu đầu
Trang 5
- Cơ đọng, súc tích Lời ít, ý nhiều
? Ngơn ngữ thơ cơ đọng, súc tích bởi hai câu thơ rất ngắn
gọn nhưng vừa tả cảnh, vừa bộc lộ tâm trạng của thi nhân
Đĩ là cảnh gì và tâm trạng gì
- Cảnh đẹp của một đêm trăng và tâm trạng thao thức của thi
nhân.
? Em hãy nêu cảm nhận về ánh trăng trong đêm thanh tĩnh.
- Cảm nhận về ánh trăng : Ngỡ như sương trên mặt đất ,
trăng sáng quá chuyển thành màu trắng giống như sương ->
Khoang khắc suy nghĩ của con người
Gv bình giảng: Ngay trong 2 câu đầu, ta đã thấy hoạt động
nhiều mặt cuả chủ đề trữ tình: Aùnh trăng dù đẹp đẽ giàn
giụa, vẫn chỉ là đối tượng nhận xét cảm nghĩ cuả chủ thể.
Cảnh chỉ là cái cớ để bộc lộ nỗi suy tư trong đêm Cả đất
trời và hồn người như quyện chặt vào nhau Chính lúc
không gian như lắng lại để chìm vào phút giây yên tĩnh, thì
cõi riêng cảm xúc, một mãnh hồn cô đơn lại khao khát mơ
về quê hương.
GV gọi Hs đọc 2 câu cuối ở bản phiên âm và bản dịch thơ.
Phiên âm: “ Cử đầu vọng minh nguyệt ,
Đê đầu tư cố hương”.
Dịch thơ : “Ngẩng đầu nhìn trăng sáng,
Cúi đầu nhớ cố hương.”
? Hai câu sau khơng thuần túy tả tình mà cịn tả cảnh Hãy
tìm chi tiết cụ thể ( từ nào trực tiếp tả tình, từ nào vừa tả
người vừa tả cảnh )
- Tư cố hương : Trực tiếp tả tình
- Cử đầu , đê đầu , vọng minh nguyệt : vừa tả người vừa tả
cảnh
? Hai câu cuối miêu tả hành động gì của thi nhân
- Ngẩng đầu và cúi đầu.
?Tại sao tác giả lại cĩ hành động ngẩng đầu lên
- Ngẩng đầu là hành động rất tự nhiên của tác giả để xác
định ánh sáng đầu giường là ánh trăng hay là sương trên
mặt đất : Ánh mắt của tác giả chuyển từ trong ra ngồi, từ
- Cảnh đẹp của một đêm trăng sáng , nhà thơ thao thức, khơng ngủ được
- Cảm nhận về ánh trăng : Ngỡ như sương trên mặt đất.-> Khoảng khắc suy nghĩ của con người
2 Hai câu cuối
Trang 6mặt đất lờn bầu trời ; từ chỗ chỉ thấy ỏnh trăng đầu giường
đến chỗ thấy cả vầng trăng Và khi thấy vầng trăng cũng cụ
đơn lạnh lẽo như mỡnh lập tức lại cỳi đầu
?Thế cũn hành động cỳi đầu của tỏc giả núi lờn điều gỡ
- Ngẩng đầu thấy ỏnh trăng, tỏc giả hoài niệm về vầng trăng
trờn đỉnh Nga Mi, tỏc giả cỳi đầu khụng phải để nhỡn một lần
nữa sương trờn mặt đất mà để suy ngẫm về quờ hương để
nhớ về quờ hương Nhà thơ cỳi đầu là hành động hướng nội,
cảm xỳc dồn nộn, nỗi nhớ quờ càng da diết.
? Từ đú , em rỳt ra kết luận về mối quan hệ giữa cảnh và
tỡnh trong bài thơ như thế nào.
- Tỡnh vừa là nhõn cũng vừa quả :nhớ quờ , thao thức khụng
ngủ ,nhỡn trăng Nhỡn trăng , lại càng nhớ quờ
GVTH:“Vầng trăng ai xẻ làm đụi?
Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường.”
(Truyện Kiều_Nguyễn Du)
? Tuy khụng phải là một bài thơ Đường luật, TDT cũng sử
dụng phộp đối.
THTV: Hai hành động cử đầu và đờ đầu, vọng minh nguyệt
và tư cố hương như thế nào với nhau ? Phộp đối cú tỏc dụng
như thế nào trong bài thơ ?
- Đối nhau : số lượng chữ hai vế bằng nhau, từ loại cỏc từ
trong hai vế tương ứng nhau, cấu tạo ngữ phỏp của hai cõu
giống nhau.
- Phộp đối thể hiện hai trạng thỏi khỏc nhau nhưng cú tỏc
dụng là làm nổi bật nỗi nhớ, tỡnh yờu quờ hương của nhà thơ
trong một đờm thao thức ngắm trăng sỏng chiếu vào đầu
giường.
?Trong đờm thanh tĩnh, tất cả mọi vật đều chỡm trong tĩnh
lặng, chỉ cú thi nhõn là “động”, là “khụng tĩnh lặng” Và để
diễn tả cỏi “khụng tĩnh lặng” của thi nhõn, hai cõu cuối sử
dụng rất nhiều động từ Đú là những động từ nào
- “Ngẩng”, “nhỡn”, “cỳi” và “nhớ”.
- “Ngẩng” và “nhỡn” là hành động hướng ra ngoại cảnh để
ngắm trăng
- “Cỳi” và “nhớ” là hành động hướng vào nội tõm để nhớ về
cố hương
? Qua đú, em hóy túm lược nghệ thuật và nội dung của hai
cõu thơ cuối
- Hai cõu thơ sử dụng phộp đối, nhiều động từ đó diễn tả nỗi
nhớ quờ da diết và thường trực trong lũng tỏc giả.
Hoạt động 5: Hửụựng daón tổng kết (3 phỳt)
?Cách sử dụng từ ngữ của tác giả có gì đáng chú ý?
- Ngôn ngữ giản dị, tự nhiên, tinh luyện.
? Tỏc giả sử dụng biện phỏp nghệ thuật nào là chủ yếu.
- Phép đối
- “Ngẩng” và “nhỡn” là hành động hướng ra ngoại cảnh để ngắm trăng
- “Cỳi” và “nhớ” là hành động hướng vào nội tõm để nhớ về cố hương
- >Hai cõu thơ sử dụng phộp đối, nhiều động từ : diễn tả nỗi nhớ quờ da diết, thường trực trong lũng tỏc giả.
III Tổng kết
1 Nghệ thuật
- Ngôn ngữ giản dị, tự nhiên,
tinh luyện
- Phép đối
- Miêu tả kết hợp với biểu cảm.
Trang 7? Bài thơ đợc biểu đạt bằng phơng thức nào?
- Miêu tả kết hợp với biểu cảm.
? Qua 2 bài thơ xa ngắm thác núi L và Cảm nghĩ trong đêm
thanh tĩnh, em hiểu thêm gì về tâm hồn và tài năng của Lí
Bạch?
- Lí Bạch:
+ Yêu thiên nhiên, gần gũi với thiên nhiên.
+ Nặng tình với quê hơng và yêu quê hơng tha thiết.
+ Có tài làm thơ, thơ hay, ngắn gọn, cô đúc, lời ít, ý nhiều.
? Nêu tóm tắt những nét chính về nội dung
- Cảnh trăng sáng trong đêm thanh tĩnh gợi tình yêu quê da
diết
? Dựa vào năm động từ: “Nghi” (ngỡ là), “cử” (ngẩng),
“vọng” (ngắm), “đờ” (cỳi) và “tư” (nhớ) để chỉ ra sự thống
nhất, liền mạch của suy tư, cảm xỳc trong bài thơ.
* Sơ đồ húa mạch cảm xỳc của thi nhõn:
Nghi (thị sương) → cử (đầu) → vọng (minh nguyệt) → đờ
(đầu) → tư (cố hương)
GV cho HS đọc ghi nhớ SGK/124
Hoạt động 5: Hướng dẫn luyện tập
Nhận xột về hai cõu thơ dịch bài “ Tĩnh dạ tứ”:
“Đờm thu trăng sỏng như sương,
Lớ Bạch ngắm cảnh nhớ thương quờ nhà.”
- >Hai cõu thơ dịch nờu tương đối đủ ý, tỡnh cảm của bài thơ
-> Điểm khỏc:
- Trong bài “Tĩnh dạ tứ”, Lớ Bạch khụng dựng phộp so
sỏnh “Sương” chỉ xuất hiện trong cảm nghĩ của nhà thơ.
- Bài thơ ẩn chủ ngữ, khụng núi rừ là Lớ Bạch.
- Năm động từ trong bài “Tĩnh dạ tứ” chỉ cũn ba Ngoài
ra bài thơ “Tĩnh dạ tứ” cũn cho ta biết tỏc giả ngắm cảnh
như thế nào?
GV hướng dẫn HS: Thửỷ dũch “ Túnh daù tửự” theo theồ thơ luùc
baựt:
ẹaàu giửụứng traờng saựng chan hoứa,
Traờng lan maởt ủaỏt ngụừ laứ sửụng ủeõm.
Ngaồng ủaàu traờng toaỷ eõm ủeàm,
Cuựi ủaàu da dieỏt nhụự mieàn queõ xửa.
Trửụực giửụứng ngaộm aựnh traờng soi,
Ngụừ laứ maởt ủaỏt sửụng rụi nheù nhaứng.
Ngaồng ủaàu thaỏy aựnh traờng vaứng,
Cuựi ủaàu thửụng nhụự voõ vaứn coỏ hửụng.
Cõu hỏi thảo luận nhúm : Qua hai bài thơ: “Vọng Lư Sơn
bộc bố” và “Tĩnh dạ tứ”, em cảm nhận gỡ về tõm hồn của
Thi tiờn Lớ Bạch?
- Lớ Bạch là người cú tớnh cỏch mạnh mẽ, phúng khoỏng
2 Nội dung : Cảnh trăng sáng
trong đêm thanh tĩnh gợi tình yêu quê da diết
* Ghi nhớ: Sgk/124
IV Luyện tập
Trang 8trước vẻ đẹp hùng vĩ của thiên nhiên và cũng là người rất đa
cảm, nặng tình đối với quê hương.
4 Tổng kết(Củng cố , rút gọn kiến thức)(3 phút)
- Qua bài thơ ta hiểu thêm điều gì về hồn thơ Lý Bạch
A.Buồn xa xứ B.Nhớ quê C.Yêu thiên nhiên D.Cô đơn
- Nhan đề của bài thơ là Tĩnh dạ tứ (Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh), vậy cảm nghĩ mà tác giả muốn thể hiện trong bài thơ là cảm nghĩ gì ?
+ Tình cảm nhớ quê hương da diết,ngẩn đầu ngắm ngoại cảnh,cúi đầu hướng vào lòng mình
5 Hướng dẫn học tập( Hướng dẫn HS tự học ở nhà(4 phút)
* Đối với bài học ở tiết học này
- Về nhà học bài, học thuộc ghi nhớ , học thuộc thơ
- Sưu tầm thêm một số bài thơ về Lí Bạch.
* Đối với bài học ở tiết học tiếp theo
- Chuẩn bị “Ngẫu nhiên nhân viết buổi mới về quê”
+ Đọc văn bản, tìm hiểu tác giả - tác phẩm
+ Phân tích văn bản dựa vào câu hỏi SGK
V PHỤ LỤC : Tư liệu