Với việc rèn luyện kĩ năng tiếp cận và khai thác nội dung, nghệ thuật của văn bản trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở sẽ phát huy tính tích cực chủ động trong học tập, bồi dưỡng c[r]
Trang 1MỤC LỤC
Chương 3 Những giải pháp để dạy học tốt phần văn bản trong
chương trình Ngữ văn 9 ở trường THCS
6
1 Cần tìm hiểu kĩ chú thích sách giáo khoa để nắm những nét
khái quát về cuộc đời tác giả
6
2 Nắm chắc hoàn cảnh ra đời của từng văn bản 7
3 Đọc kĩ tác phẩm để nắm chắc nội dung (Nhân vật, sự việc
chính)
8
4 Xác định đúng đề tài, thể loại của tác phẩm 8
5 Khai thác triệt để nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm 10 Chương 4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 12
NHỮNG GIẢI PHÁP ĐỂ DẠY HỌC TỐT PHẦN VĂN BẢN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 9 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
1 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Trang 2Môn Ngữ văn trong chương trình Trung học cơ sở gồm 3 phân môn: Văn bản, Tiếng Việt và Tập làm văn, mỗi phân môn có vai trò, vị trí, chức năng riêng nhưng phân môn phần Văn bản chiếm tỉ lệ cao nhất Riêng ở phần Ngữ văn 9, số tiết dành cho phần văn bản là: 63 tiết/ 175 tiết/ năm
Cấu trúc chung của chương trình ngữ văn ở trường Trung học cơ sở
đi từ Văn bản đến Tiếng Việt và vận dụng vào thực hành viết (nói) trong Tập làm văn Nghĩa là từ việc đọc hiểu văn bản đến cảm nhận, đánh giá suy nghĩ về giá trị tư tưởng tình cảm và nghệ thuật đặc sắc của các văn bản tương đối chuẩn mực, kết hợp cùng vốn từ vựng, cú pháp trong Tiếng Việt
sẽ giúp học sinh biết vận dụng những kiến thức đã học để nói (viết) thành thạo Mục tiêu cuối cùng của môn học không chỉ bồi dưỡng cung cấp những kiến thức về xã hội, về tư tưởng tình cảm mà các em cần phải có kĩ năng viết (nói) thành thạo trong tương lai
Như chúng ta đã biết, các văn bản được trích dẫn trong chương trình Trung học cơ sở nói chung và chương trình Ngữ văn 9 nói riêng đã được
Bộ giáo dục và Đào tạo tuyển chọn phù hợp với đặc điểm lứa tuổi nhằm giáo dục đạo đức, bồi đắp tâm hồn cho học sinh Mỗi văn bản đều mang trong mình một giá trị nhân văn nhất định Nó có thể là một bức tranh toàn cảnh về thiên nhiên, về con người , xã hội đầy màu sắc mà người học ngày hôm nay cần phải tìm tòi, khám phá Thông qua những văn bản đó, mỗi chúng ta sẽ bồi đắp nên một tâm hồn rộng lớn giúp học sinh hướng đến cái Chân, Thiện, Mĩ và ngày càng hoàn thiện nhân cách của mình
Nhưng hiện nay học sinh rất ít chú trọng đến việc học tập ở bộ môn này Bởi vì nhiều phụ huynh và học sinh cho rằng: bộ môn này ít quan trọng hơn so với các môn học tự nhiên và ít được vận dụng vào việc tính toán trong cuộc sống Hơn thế nữa, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ thông tin nếu cần thông tin gì thì lên mạng tìm kiếm Một phần
là do giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn ít đầu tư công sức và đổi mới
Trang 3phương pháp dạy học làm cho học sinh không có hứng thú với các tác phẩm văn học trong nhà trường phổ thông
Từ thực tiễn trên, chúng tôi rất boăn khoăn, lo lắng làm thế nào để chất lượng dạy học môn Ngữ văn nói chung và phần văn bản nói riêng đạt được kết quả tốt, góp phần bồi dưỡng thêm tình yêu văn chương và nền văn hóa lâu đời của dân tộc đến với tất cả các em học sinh Trên cơ sở đó, tôi chọn đề tài: “Những giải pháp để dạy tốt phần văn bản trong chương trình ngữ văn 9 ở trường Trung học cơ sở”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Đưa ra những giải pháp dạy học hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học phần văn bản ở môn ngữ văn 9 trường THCS Nguyễn Công Trứ
1.3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu
Học sinh khối 9 ở trường THCS Nguyễn Công Trứ, huyện Đăk Song, tỉnh Đăk Nông năm học 2017 - 2018
1.4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu cơ sở lí luận về phương pháp dạy học
Nghiên cứu về đặc điểm tâm sinh lí của học sinh THCS
Phân tích thực trạng dạy học phân môn văn bản ở học sinh THCS
Đề xuất những giải pháp cần thực hiện để nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn 9 (chủ yếu phần Văn bản) ở trường THCS
1.5 Phương pháp nghiên cứu
1.5.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận
Sưu tầm tài liệu: sách, báo, tạp chí, tài liệu mạng có liên quan đến công tác dạy học và thực trạng học sinh ở các trường trung học phổ thông
Tiến hành đọc, phân tích tổng hợp, hệ thống hóa tư liệu thu được làm
cơ sở để đề xuất những giải pháp cần thiết trong quá trình dạy học
1.5.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Trang 4Tiến hành phỏng vấn giáo viên và học sinh để thu thập thông tin cần thiết phục vụ cho việc phân tích, đánh giá đúng, khách quan thực trạng vấn
đề nghiên cứu
Sử dụng phương pháp nêu vấn đề, phương pháp gợi mở làm cơ sở để
đề xuất những giải pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục
1.6 Phạm vi nghiên cứu
- Thời gian: Từ tháng 9/ 2017 đến tháng 5/ 2018
- Đối tượng tác động: Giáo viên và học sinh khối 9 trường THCS Nguyễn Công Trứ, huyện Đăk Song, tỉnh Đăk Nông
- Lớp chưa thực nghiệm: Lớp 9B trường THCS Nguyễn Công Trứ, huyện Đăk Song, tỉnh Đăk Nông, năm học 2017 - 2018
- Lớp thực nghiệm: Lớp 9A trường THCS Nguyễn Công Trứ, huyện Đăk Song, tỉnh Đăk Nông, năm học 2017 - 2018
2 NỘI DUNG
Chương 1 Cơ sở lí luận
Văn học là một bộ môn nghệ thuật sáng tạo ngôn từ bằng hình tượng
Có thể coi mỗi một tác phẩm văn học là một viên ngọc trong cuộc sống Nó bay bổng tạo nên những khúc nhạc làm cho cuộc sống đời thường thêm chất thơ Vậy làm thế nào cho học sinh mình cảm nhận được chất thơ của cuộc sống đời thường để rồi từ đó các em nói ra, viết ra những điều mà các
em đã học, đã cảm nhận trong cuộc sống xung quanh thường ngày, tự các
em tạo nên những tác phẩm nghệ thuật “ bé con” giá trị” ? Tôi nghĩ đó là một việc làm mà mọi thầy cô giáo đang tìm cách đi nhẹ nhàng nhất và có hiệu quả nhất cho riêng mình
Phần văn bản trong chương trình Trung học cơ sở được cấu trúc giống nhau ở các khối lớp 6, 7, 8, 9 Ngay ở phần mở đầu các em sẽ được làm quen với các văn bản nhật dụng rồi đến truyện, thơ Tuy nhiên việc khai thác tìm hiểu nội dung của các văn bản là một quá trình diễn ra tương đối phức tạp Nó đòi hỏi người dạy, người học phải nỗ lực cố gắng tìm tòi,
Trang 5suy ngẫm, so sánh đối chiếu để hiểu được nội dung, điều mà tác giả muốn
gửi gắm vào trong những “đứa con tinh thần của mình” như thế nào? Bằng cách nào? Đòi hỏi người dạy phải “lao tâm khổ tứ” để tìm tòi những
phương pháp dạy học mới sao cho phù hợp với từng đối tượng người học nhằm nâng cao hiệu qủa cảm thụ các tác phẩm văn chương
Chương 2 Cở sở thực tiễn
Trong những năm gần đây, với sự phát triễn của khoa học công nghệ, đặc biệt là những trò chơi Game trên mạng ngày càng thu hút đông đảo giới trẻ mà phần đa là học sinh Các em thích chơi những trò chơi hành động mà sao nhãng việc học tập chuẩn bị hành trang cho tương lai sau này Đời sống tâm hồn vì vậy cũng khô cằn hơn Những pha hành động trong Game hấp dẫn hơn nhiều những “dòng chữ vô cảm” trong các tác phẩm văn chương Các em chỉ thích xem hình ảnh chứ không thích đọc sách Đó là cái khó cho cả người dạy và người học khi tiếp cận và khai thác nội dung, nghệ thuật của văn bản trong chương trình Ngữ văn
Qua thực tiễn dạy học ở Trường Trung học cơ sở Nguyễn Công Trứ trong những năm gần đây và những kết quả đạt được ở môn Ngữ văn, chúng tôi nhận thấy rằng:
Học sinh rất ngại đọc văn bản (nhất là các văn bản truyện) bởi nó dài
và chưa có hứng thú đam mê đọc sách Các em thường đọc lướt qua những chi tiết, sự việc quan trọng nên thường chưa nắm chắc nội dung của văn bản Các em thường xem nhẹ đến những chú thích trong sách giáo khoa nên gặp khó khăn khi xác định chủ đề của tác phẩm (Đoạn trích), chưa hiểu được ý đồ của người nghệ sĩ gửi gắm qua “những đứa con tinh thần” của mình Các em ít chú ý đến những biến cố xảy ra trong cuộc đời tác giả có ảnh hưởng trực tiếp đến sự nghiệp sáng tác Do vậy khi khai thác nội dung
và nghệ thuật của một văn bản các em gặp không ít khó khăn… Từ đó dẫn đến kết quả học tập bộ môn Ngữ văn (chủ yếu phần văn bản) chưa cao
Trang 6Chương 3 Những giải pháp để dạy học tốt phần văn bản trong chương trình Ngữ văn 9 ở trường THCS
Từ thực tiễn dạy học bộ môn Ngữ văn ở trường THCS Nguyễn Công Trứ, chúng tôi xin đề xuất một số giải pháp dạy học để nâng cao chất lượng
bộ môn như sau:
1 Cần tìm hiểu kĩ chú thích sách giáo khoa để nắm những nét
khái quát về cuộc đời tác giả
Theo cấu trúc chung của sách giáo khoa ở mỗi văn bản đều có mục chú thích để người dạy- người học tham khảo làm tư liệu phục vụ cho quá trình khai thác tác phẩm văn học Đây là phần giúp người học có những hiểu biết bước đầu về tác giả và tác phẩm
Khi đọc và tìm hiểu chú thích, chúng ta cần chú ý những biến cố xảy
ra có tác động to lớn và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sáng tác Chẳng
hạn, khi cho học sinh tìm hiểu về Truyện Kiều - Nguyễn Du (Ngữ văn 9, Tập 1, tiết 26, tuần 6) chúng ta cần lưu ý chi tiết: Triều đại Lê Chiêu Thống
sụp đổ bỏ chạy sang Trung Quốc, Nguyễn Du cùng gia đình chạy theo không kịp; thời gian Thi nhân sống ở Tiên Điền, Nghi Xuân Nhà thơ có dịp hiểu biết quần chúng nhân dân, sống gần gũi với nhân dân hơn đây là
thời kì “mười năm gió bụi” mà thi nhân đã trải qua Có thể nói “Thiên tài
lỗi lạc của Nguyễn Du, những ưu điểm và nhược điểm của hồn thơ bất diệt ấy đã ấp ủ và nảy nở chủ yếu trong những năm tháng vui buồn lẫn lộn nay Đó là nguyên nhân hướng ngòi bút của Nguyễn Du vào hiện thực” (Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII đến hết thế kỉ XIX - Nguyễn
Lộc) Chính vì thế mà Truyện Kiều được xem là một bức tranh toàn diện về
chế độ xã hội cũ Nó mang giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắc
Hay khi dạy học về nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, chúng ta cần chú
trọng đến những sự kiện xảy ra với cuộc đời thi nhân như: “Bị mù vì khóc
thương mẹ, bị bội hôn và hoàn cảnh lịch sử đất nước khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kì, cuộc sống của những năm tháng chạy giặc” chính
Trang 7những biến cố ấy đã tác động không nhỏ đến quá trình sáng tác của ông Bởi vậy, trong tác phẩm “Lục Vân Tiên” chúng ta sẽ bắt gặp những chi tiết
có thực trong cuộc đời tác giả Những hoài bão, khát vọng, ước mơ Nguyễn Đình Chiểu chưa thực hiện được thì nhân vật Lục Vân Tiên (Trong tác phẩm cùng tên) thay ông thực hiện
Nắm được những điều ấy, học sinh sẽ cảm nhận được tấm lòng mà các thi nhân muốn gửi gắm trong thi phẩm của mình thông qua lăng kính chủ quan bằng các chi tiết, hình ảnh sống động trong tác phẩm
2 Nắm chắc hoàn cảnh ra đời của từng văn bản
Đây là bước vô cùng quan trọng để khám phá văn bản một cách tự nhiên nhất Bởi lẽ, mỗi tác phẩm văn học có một hoàn cảnh ra đời riêng, không trùng lặp, không giống nhau Do đó, mỗi tác phẩm sẽ mang màu sắc, hơi thở của từng thời kì mà tác giả đang sống
Cùng nằm trong dòng văn học Trung đại nhưng tác phẩm của
Nguyễn Du và Nguyễn Đình Chiểu do khác nhau về hoàn cảnh ra đời nên
nội dung phản ánh của nó cũng khác nhau Nếu Truyện Kiều (Nguyễn Du)
là một bức tranh xã hội thu nhỏ với đầy rẫy những bất công mục nát, sự suy đồi của chế độ phong kiến đương thời Tất cả xã hội ấy đều được thu nhỏ
và tái hiện lại thông qua cuộc đời nhân vật Thúy Kiều Còn Lục Vân Tiên
(Nguyễn Đình Chiểu) lại thể hiện quan niệm về người anh hùng vì dân trừ
bạo thông qua nhân vật Lục Vân Tiên
Hay cùng xuất hiện trong dòng văn học kháng chiến chống Mĩ,
nhưng tác phẩm “Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ” (Nguyễn
Khoa Điềm) viết về người mẹ dân tộc Tà Ôi tham gia vào công cuộc kháng
chiến chống Mĩ cứu nước Còn “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” (Phạm
Tiến Duật) lại chọn hình ảnh những thanh niên xung phong trên tuyến
đường Trường Sơn – đại diện cho thế hệ trẻ Việt Nam anh hùng, quả cảm trong “cuộc kháng chiến thần thánh” của dân tộc
Trang 8Như vậy, mỗi tác phẩm văn chương có một hoàn cảnh ra đời khác nhau Do đó, khi chúng ta nắm chắc hoàn cảnh ra đời của từng tác phẩm sẽ giúp cho quá trình dạy học thuận lợi hơn trong việc khai thác chủ đề, khám phá nội dung và nghệ thuật mà tác giả gửi gắm vào trong tác phẩm nó là cơ
sở cho bước dạy học tiếp theo
3 Đọc kĩ tác phẩm để nắm chắc nội dung (Nhân vật, sự việc
chính)
Đây là một việc làm cần thiết nhưng ít được học sinh chú trọng Bởi
lẽ, học sinh rất ngại đọc những văn bản dài, thường không đủ kiên nhẫn để
đọc hết tác phẩm Chẳng hạn, khi dạy học văn bản “Hoàng Lê nhất thống
chí - Hồi thứ mười bốn của Ngô Gia Văn phái” (Ngữ văn 9, tập 1, Tuần 5
tiết 23, 24) rất ít giáo viên và học sinh đọc hết tác phẩm này (Tác phẩm gồm 17 hồi) Một phần là do tư liệu của nhà trường không đủ, một phần là
do việc đầu tư cho tiết dạy chưa đúng mức nên hiệu quả chưa cao Nếu bước này không được đầu tư đúng mức thì học sinh khó mà tìm ra được những chi tiết, sự việc chính và các tình huống truyện, khi phân tích truyện hoặc mạch cảm xúc trong văn bản thơ
Do vậy, chúng ta cần chú trọng ở bước này để học sinh có được những cảm nhận bước đầu về văn bản, tạo tâm thế tiếp nhận văn bản một cách triệt để Từ đó sẽ phát huy được vai trò tích cực của học sinh theo
đúng phương pháp dạy học hiện nay “lấy học sinh làm trung tâm”.
4 Xác định đúng đề tài, thể loại của tác phẩm
Mỗi tác phẩm văn học thể hiện một đề tài nhất định và được trình bày bằng một thể loại riêng phù hợp với ý đồ của tác giả nhằm gửi gắm một thông điệp nào đó trong cuộc sống đến với độc giả Do vậy trong quá trình dạy và học phần văn bản cần cho học sinh xác định đúng đề tài, thể loại Trong chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở, có rất nhiều tác giả khai thác, khám phá cùng một đề tài nhưng cách thể hiện lại khác nhau Vì vậy người dạy cần phải hướng dẫn cụ thể để cho người học tự khám phá và cảm
Trang 9nhận được cái hay, cái đẹp của từng khía cạnh mà tác giả muốn đề cập trong tác phẩm của mình
Cùng viết về người chiến sĩ cách mạng nhưng mỗi nhà thơ lại có
cách khai thác và thể hiện riêng Nếu Tố Hữu viết tác phẩm “Khi con tu
hú” ( Ngữ văn 8 tập 2, tuần 22, tiết 81) thể hiện được cái khát khao tự do,
cái bức bí của người tù cách mạng thì Chính Hữu “Đồng chí” (Ngữ văn 9
tập 1, tuần 10 tiết 46) lại thể hiện thành công vẻ đẹp lãng mạn của người
chiến sĩ cách mạng khoác lên mình màu xanh áo lính Họ đến từ mọi miền của Tổ quốc nhưng lại cùng chung lí tưởng và chí hướng Hay tinh thần
quả cảm, cái ngang tàng, sự hóm hỉnh, tươi mới ở Phạm Tiến Duật “Bài
thơ về tiểu đội xe không kính” (Ngữ văn 9 tập 1, tuần 10 tiết 47, 48)
Để thể hiện đề tài của mình, mỗi tác giả đều phải sử dụng một kết cấu riêng phù hợp với đặc trưng thể loại nhằm đem lại hiệu quả cao khi diễn đạt Do đó người dạy - người học cần xác định chính xác thể loại đó là
gì? (Truyện, tiểu thuyết, thơ, hò vè ) để có cách tiếp cận văn bản phù hợp
nhất
Ví dụ: Khi tìm hiểu tiểu thuyết chương hồi “Hoàng Lê nhất thống
chí - Ngô Gia Văn Phái” cần để cho người học cảm nhận được sự lôi cuốn,
hấp dẫn bởi kết cấu riêng về thể loại Bởi lẽ trước khi kết thúc một hồi có một mâu thuẫn mới được đưa ra tạo đà cho câu chuyện phát triển tiếp theo
và được giải quyết ở hồi sau Chính điều đó tạo sự lôi cuốn, gây ra sự tò
mò, tạo nên hứng thú muốn đọc tiếp để biết được cách giải quyết của tác
giả ra sao? Hay khi tìm hiểu về thể loại thơ Trung đại (Ngữ văn 7 tập 1), từ việc xác định đúng thể loại (Thơ thất ngôn tứ tuyệt, thất ngôn bát cú đường luật hay thơ lục bát ) người dạy và người học sẽ có cách tiếp cận phù
hợp với đặc trưng riêng ở thể loại
Như vậy, việc xác định đúng đề tài, đúng thể loại sẽ góp phần tạo nên hiệu quả khi tiếp cận, khai thác nội dung và nghệ thuật của văn bản, làm cho học sinh hứng thú hơn khi học các tác phẩm văn chương
Trang 105 Khai thác triệt để nội dung và nghệ thuật trong tác phẩm
Mỗi tác phẩm văn học đều chứa đựng một nội dung nhất định, điều
đó được tác giả thể hiện thông qua các hình ảnh, chi tiết trong tác phẩm Để chuyển tải được nội dung thì mỗi nhà văn phải sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật khác nhau để mang lại hiệu quả diễn đạt cao nhất Một tác phẩm văn học có nhiều sự việc, chi tiết lớn nhưng cũng có những chi tiết, sự việc tưởng chừng rất nhỏ nhưng ý đồ nghệ thuật của nó rất to lớn Có những điều tưởng chừng phi lí mà lại rất có lí Như hữu Thỉnh diễn tả sắc trời từ
mùa hạ chuyển sanh mùa thu “Có đám mây mùa hạ, Vắt nửa mình sang
thu” (Sang thu) Đọc lên chúng ta cứ ngỡ là vô lí nhưng đó là cách diễn đạt
hợp lí và gợi cảm, tạo nên sự mới mẻ trong tác phẩm văn chương Chính điều đó đã gây không ít khó khăn khi khai thác nội dung và nghệ thuật cho giáo viên và học sinh
Do vậy, muốn khai thác triệt để nội dung văn bản, cần phải trả lời những câu hỏi sau: Văn bản đề cập vấn đề gì? Vấn đề đó được tác giả thể hiện qua những chi tiết, hình ảnh và sự việc nào? Tác giả gửi gắm điều gì trong tác phẩm của mình? Tác giả xây dựng tác phẩm của mình bằng các thủ pháp nghệ thuật nào? Chúng ta học hỏi được điều gì qua tác phẩm? Từ
đó liên hệ vào thực tế cuộc sống để thẩm định lại giá trị tác phẩm văn chương Nếu cần thiết trong quá trình khai thác nội dung và nghệ thuật cần phải có sự so sánh đối chiếu với các tác phẩm cùng thời kì để thấy được cái hay, cái độc đáo riêng biệt của mỗi tác phẩm và tác giả
Muốn trả lời những vấn đề đã nêu ra, bản thân người dạy và người học cần thực hiện tốt các nội dung đã nêu ở trên, chú trọng mục đọc kĩ văn bản, đặc biệt người học khi nắm chắc văn bản sẽ có rất nhiều thuận lợi trong quá trình khai thác nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Nếu đọc kĩ
tác phẩm (đọc lại nhiều lần) thì học sinh sẽ có những hiểu biết bước đầu về văn bản thông qua việc soạn bài ở nhà (Trả lời câu hỏi phần đọc - hiểu văn