Tài liệu luận văn Tổ Chức Hoạt Động Ngoại Khóa Trong Dạy Học Lịch Sử Ở Trường Trung Học Phổ Thông Thanh Hà

Với cương vị là giáo viên dạy môn lịch sử tác giả mong muốn được tổ chức các hoạt động ngoại khóa của bộ môn để làm sâu sắc và phong phú kiến thức của học sinh khi tham gia giờ học nội k

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ TÂM

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THANH HÀ – HẢI DƯƠNG

(Nhân kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ TÂM

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THANH HÀ – HẢI DƯƠNG

(Nhân kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam)

LỜI CẢM ƠN

Tác giả cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô Khoa Sư phạm, cũng như các thầy cô dạy bộ môn của Trường Đại học Giáo dục/Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp tác giả trong suốt thời gian học tập cũng như trong quá trình nghiên cứu

Đặc biệt, để hoàn thành luận văn này tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

PGS TS Trịnh Đình Tùng - người đã tận tình giúp đỡ, động viên, hướng dẫn tác

giả hoàn thành luận văn này

Tác giả xin cảm ơn tập thể giáo viên và học sinh trường THPT Tứ Kỳ, THPT Gia Lộc, THPT Chí Linh, THPT Thanh Hà đã tạo điều kiện cho tác giả điều tra thực tế Đặc biệt, xin trân trọng cảm ơn sự ủng hộ, tạo mọi điều kiện của ban giám hiệu, tổ, nhóm chuyên môn cùng các em HS trường THPT Thanh Hà đã nhiệt tình giúp đỡ tác giả trong việc thực nghiệm sư phạm

Cảm ơn bạn bè, người thân đã giúp đỡ, động viên tác giả trong quá trình thực hiện luận văn này

Trong quá trình thực hiện đề tài, không tránh khỏi những thiếu sót, tác giả mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để luận văn hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng năm 2020

Tác giả

Nguyễn Thị Tâm

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 14

4 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 15

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 15

6 Giả thuyết khoa học 16

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 16

8 Đóng góp mới của đề tài 17

9 Cấu trúc của luận văn 17

CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓATRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 18

1.1 Cơ sở lý luận 18

1.1.1 Quan niệm về hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông 18

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử 19

1.1.3 Đặc điểm của kiến thức, các loại kiến thức lịch sử 21

1.1.4 Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa môn lịch sử 23

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của hoạt động ngoại khóa 29

1.2 Cơ sở thực tiễn 32

1.2.1 Thực tiễn công tác ngoại khóa môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay.32 1.2.2 Thực tiễn hoạt động ngoại khóa ở trường THPT Thanh Hà 39

Tiểu kết chương 1 47

CHƯƠNG 2: HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA NHÂN KỈ NIỆM 90 NĂM NGÀY THÀNH LẬP ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM Ở TRƯỜNG THPT THANH HÀ THỰC NGHIỆM

SƯ PHẠM 48

2.1 Khái quát chương trình, sách giáo khoa Lịch sử bậc THPT 48

2.1.1 Khái quát chương trình, sách giáo khoa 48

2.1.2 Mục tiêu 49

Về năng lực 49

2.2 Một số yêu cầu khi xác định các hình thức, biện pháp tổ chức ngoại khóa lịch sử nhân kỉ niệm 90 năm thành lập Đảng cộng sản Việt Nam 50

2.3 Các hình thức, biện pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa lịch sử nhân kỉ niệm 90 năm thành lập Đảng cộng sản Việt Nam 51

2.3.1 Các hình thức 51

2.3.2 Biện pháp 56

2.4 Thực nghiệm sư phạm 77

2.4.1 Mục đích thực nghiệm 77

2.4.2 Đối tượng thực nghiệm 77

2.4.3 Quy trình tổ chức Dạ hội lịch sử 77

2.4.4 Xử lý kết quả 85

Tiểu kết chương 2 89

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 90

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ Bảng

Bảng 1.1 Nhận thức của đội ngũ cán bộ QL, GV về nhiệm vụ của HĐNK 41Bảng 1.2 Nhận thức của học sinh về HĐNK 45Bảng 2.1 So sánh mức độ hứng thú của học sinh trước và sau thực nghiệm 86Bảng 2.2 So sánh mức độ thích các hoạt động trong dạ hội lịch sử 87

Biểu đồ

Biểu đồ 1.1 Nhận thức của GV về nhiệm vụ của hoạt động ngoại khóa 43Biểu đồ 2.2 So sánh mức độ thích các hoạt động trong dạ hội lịch sử 87

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, hội nhập và hợp tác khu vực, hợp tác quốc tế đã trở thành một trong những yếu tố quyết định sự phát triển của mọi quốc gia trên thế giới Toàn cầu hóa vừa tạo ra cơ hội đồng thời cũng tạo ra thách thức cho mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam Việt Nam cũng đã và đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới toàn diện nhằm thúc đẩy sự phát triển của đất nước Trong đó tiềm năng trí tuệ trở thành động lực chính đảm bảo sự phát triển xã hội, giáo dục - đào tạo được coi là nhân tố quyết định sự thành bại của mỗi quốc gia Văn kiện Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VII đã chỉ rõ giáo dục là

“Quốc sách hàng đầu” và khẳng định mục tiêu của giáo dục là: “Nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ lao động có trí thức, có tay nghề,

có năng lực thực hành tự chủ, năng động sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội”

Đảm nhiệm sứ mệnh cao cả đó, giáo dục - đào tạo không ngừng đổi mới toàn diện và đồng bộ Song song với đổi mới về nội dung, chương trình giảng dạy, việc đổi mới phương pháp dạy học trở thành một trong những vấn đề cấp thiết Lịch sử là môn học mang lại cho học sinh những kiến thức cơ bản cần thiết về lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc, góp phần hình thành thế giới quan khoa học ở người học Đặc biệt giáo dục truyền thống, đạo đức, tư tưởng chính trị lại là ưu thế nổi bật của bộ môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông Vậy làm thế nào để học sinh yêu thích, hứng thú trong học tập lịch sử?

Hoạt động ngoại khóa là các hoạt động nằm ngoài chương trình học chính khóa, mang tính chất tự nguyện Học sinh có thể tham gia hoạt động ngoại khóa ở lớp/trường hoặc ngoài xã hội với rất nhiều lựa chọn khác nhau: Thể thao, Văn hóa, Nghệ thuật, Tình nguyện, các câu lạc bộ/tổ chức… Hoạt động ngoại khóa đóng một vai trò quan trọng trong việc bổ sung các kĩ năng và kinh nghiệm sống cho học sinh Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy có thể xây dựng một chương trình giảng

dạy kết hợp học chính khóa và ngoại khóa hoặc tích hợp các nội dung trong chương trình môn học vào chương trình của các hoạt động ngoại khóa

Một trong những giải pháp giáo dục hiện đại giúp định hướng và phát huy tối đa năng lực người học là tổ chức các hoạt động ngoại khóa Đây là hình thức tổ chức dạy học có rất nhiều sự khác biệt so với phương pháp giảng dạy truyền thống Điểm khác, thay đổi nhất đó là vai trò của người học và người dạy đã thay đổi, sự thay đổi này đã biến quá trình học của học sinh từ thụ động sang chủ động, từ việc nghe giảng sang hoạt động tư duy, làm việc độc lập, làm việc theo nhóm và kích thích khả năng sáng tạo của học sinh Thực tế dạy học lịch sử trường THPT hiện nay cho thấy giờ học nội khóa còn nặng nề, chưa kích thích hứng thú và phát triển được năng lực học tập sáng tạo của học sinh Để đạt được mục tiêu giáo dục cần phải đa dạng hóa các hình thức tổ chức hoạt động học tập, trong đó có vai trò quan trọng của hoạt động ngoại khóa giúp các em đào sâu, mở rộng kiến thức, phát huy tính tích cực, sáng tạo mà trong giờ nội khóa do điều kiện thời gian, phương tiện dạy học hay do sức ép thi cử làm chưa tốt

Lịch sử Việt Nam lớp 12 từ 1919 đến nay (2000) trong chương trình chuẩn bậc THPT có nhiều sự kiện đánh dấu mốc chuyển biến quan trọng của đất nước Đặc biệt là sự kiện thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, đó là kết quả tất yếu của cuộc đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp, là sự khẳng định vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân Việt Nam và hệ tư tưởng Mác-Lênin đối với cách mạng Việt Nam Sự kiện Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời là sự chuẩn bị tất yếu đầu tiên có tính chất quyết định cho những bước phát triển nhảy vọt trong tiến trình lịch sử tiến hoá của dân tộc Việt Nam, được mở đầu bằng thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945

và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà Các sự kiện này đã được tìm hiểu trong giờ nội khóa, song do thời gian của một tiết học chỉ có thể tìm hiểu được những nét căn bản về các sự kiện lịch sử, điều này đã

dẫn đến việc HS không hiểu sâu sắc Cho nên, tăng cường tổ chức các hoạt động ngoại khóa là một trong những giải pháp giúp HS hiểu sâu sắc hơn về các sự kiện, nhân vật có đóng góp to lớn cho lịch sử dân tộc Năm 2020, cả nước có nhiều hoạt động thiết thực kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam nhằm nâng cao nhận thức, niềm tự hào về truyền thống đấu tranh vẻ vang của Đảng và nhân dân ta

Bản thân tác giả được giao nhiệm vụ là giáo viên bộ môn lịch sử và kiêm nhiệm thêm nhiệm vụ bí thư Đoàn trường THPT Thanh Hà Mỗi năm học tác giả thường tổ chức rất nhiều các hoạt động ngoại khóa cho học sinh, giúp học sinh được tham gia trải nghiệm, rèn luyện tính tập thể, làm việc tổ, đội nhóm

và đem lại hiệu quả rất cao Với cương vị là giáo viên dạy môn lịch sử tác giả mong muốn được tổ chức các hoạt động ngoại khóa của bộ môn để làm sâu sắc và phong phú kiến thức của học sinh khi tham gia giờ học nội khóa, góp phần gây hứng thú trong học tập lịch sử

Từ thực tế và nhận thức được tầm quan trọng của hoạt động ngoại khóa

về những lí do nếu trên tác giả chọn vấn đề: “Tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông Thanh Hà – Hải Dương (nhân kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam)”

làm đề tài luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục chuyên ngành phương pháp dạy học Lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Ngoại khóa là hình thức tổ chức dạy học có tác dụng tích cực trên cả ba mặt: giáo dưỡng, giáo dục và phát triển cho học sinh Trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng, hoạt động ngoại khóa là vấn đề quan trọng

và cần thiết nhằm đa dạng hóa các hình thức dạy học và tạo hứng thú trong học tập cho học sinh Vấn đề này đã được các nhà giáo dục học, giáo dục lịch

sử trong và ngoài nước nghiên cứu

2.1 Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Trong cuốn Giáo dục học của Cairôp (bản dịch của Khu học xá, NXB

Sự thật, HN 1960), khi đề cập tới các hình thức ngoại khóa, tác giả cho rằng

cần có kế hoạch về việc xây dựng các HĐNK kĩ càng Cairôp cho rằng

“Ngoại khóa để thu hút HS, làm cho họ hứng thú và đi đến kết luận rằng công tác ngoại khóa cần được suy nghĩ kĩ và tiến hành ở tất cả các lớp trong

hệ thống giáo dục mà không được mang tính chất thất thường”

Trong cuốn “Tư duy của học sinh” (Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1970), tác

giả M.N Sacdacop cho rằng: “Trong sự phát triển của tư duy tính ham hiểu biết giữ một vai trò vô cùng đặc biệt, nó là động lực thúc đẩy và đồng thời cũng là sự hiển thị trình độ của tư duy đang hình thành”

Theo học thuyết Páp Lốp về hoạt động thần kinh lạc quan thì “hiểu biết xuất hiện trên cơ sở của phản xạ tìm tòi vô điều kiện, sự phát triển về sau của tính ham hiểu biết là nhờ có việc học tập và giáo dục Tính ham hiểu biết trở thành cơ sở của việc hình thành những hứng thú nhận thức trong suốt cả thời

kỳ học tập”

Dựa trên học thuyết Mác - Lê Nin và hoạt động thần kinh cao cấp của I.Pavlop, nhà tâm lý học Xô Viết đã xem xét hứng thú của con người như là một trong những nhận thức phản ánh hiện thực khách quan Hứng thú được bộc lộ bằng thái độ lựa chọn các đối tượng hoạt động, bằng các khuynh hướng đặc biệt hướng tới các đối tượng

Trong cuốn “Tâm lý học cá nhân” (tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội,1971),

A.G Côvaliốp đã viết về hứng thú học tập Tác giả coi hứng thú là một thái độ đặc thù của một cá nhân đối với một đối tượng nào đó, trên cơ sở đó đề ra những phương pháp giáo dục tích cực

Tác giả A.A.Vaghin trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường

phổ thông” (NXB Giáo dục, Matxcơva, 1972, Tài liệu dịch) đã khẳng định

nội dung của hoạt động ngoại khóa rất phong phú, phân loại các hoạt động

này theo nguồn nhận thức: lời nói giáo viên, sử dụng các tài liệu thành văn và

đồ dung trực quan, đồng thời tác giả cũng đưa ra 15 hình thức hoạt động ngoại khóa trong đó nhấn mạnh đến hình thức đọc sách, tham gia công tác lịch sử địa phương, tham quan di tích

Trong lĩnh vực khoa học giáo dục, tác giả G.I.Sukina trong cuốn “Vấn

đề hứng thú trong khoa học giáo dục” (Tài liệu dịch- Tổ tư liệu trường CĐSP

Hà Nội, 1973) cũng đã đề cập đến vấn đề hình thành hứng thú nhận thức trong giảng dạy, từ đó tác giả xác định các cơ sở để phát triển hứng thú Tác giả cũng chỉ ra các yếu tố có tác dụng đến sự kích thích hình thành hứng thú nhận thức của học sinh trong quá trình học tập

Cũng bàn về hứng thú, cuốn “Từ hứng thú đến tài năng” (Nxb Phụ nữ,

1975) tác giả L.X.Xlôvâytrich, cho rằng hứng thú đó là sự phát triển nhân cách cũng như tài năng của học sinh Cuốn sách góp phần làm cho người đọc hiểu sâu sắc hơn và có cách đánh giá khái quát về hứng thú của học sinh trong quá trình nhận thức

Cuốn “Dạy học nêu vấn đề” (Nxb Giáo dục - 1977) tác giả I.Ia.Lecne đã

khẳng định tầm quan trọng của hứng thú đối với nhận thức Theo tác giả: “lòng ham hiểu biết, thậm chí nhu cầu hiểu biết là điều kiện cần thiết để học tập có kết quả, nhưng chưa đủ đối với dạy học nêu vấn đề Dạy học nêu vấn đề đòi hỏi phải có sự hứng thú với bản thân quá trình nhận thức, đối với quá trình tìm tòi độc lập và sáng tạo”

Cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường trung học” (N.G Đairi

chủ biên, NXB Giáo dục, Matxcơva, 1978, tài liệu dịch) các tác giả đã nêu ra

ý kiến thay từ “công tác ngoại khóa” bằng từ “hoạt động ngoài lớp” và đề xuất một số nội dung cơ bản của hoạt động ngoài lớp trong dạy học lịch sử

Vấn đề hứng thú cũng được I.F Kharlamop đề cập đến trong “Phát huy

tính tích cực trong học tập của học sinh như thế nào” (Nxb Giáo dục 1979) tác

giả khẳng định tầm quan trọng của hứng thú trong hoạt động dạy học, từ đó tác

giả nhấn mạnh sự cần thiết phải gây hứng thú cho học sinh để nâng cao hiệu quả học tập

Trong cuốn “Giáo dục học” tập 2 (Nxb Giáo dục, HN 1979), T A Ilina đã đề cập việc tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ học Ông cho

rằng, mục đích của các hoạt động này là bổ sung và làm sâu sắc hơn giáo dục

chính khoá, trước tiên, nó là “phương tiện để phát hiện đầy đủ năng lực học

sinh, làm thức tỉnh hứng thú và thiên hướng của các em đối với hoạt động nào đó và cũng là hình thức tổ chức giải trí cho các em, là cơ sở để quản lí việc thực tập về hành vi đạo đức để xây dựng kinh nghiệm của hành vi này”

Trong sách Giáo dục học, T.1 (NXB Giáo dục, HN 1983), tác giả

N.V.Savin đã đề cập nhiều vấn đề chung của giáo dục học từ phương pháp dạy học, hình thức kiểm tra đánh giá, vấn đề tự học cho HS Trong đó, về bài học, tác giả đưa ra quan điểm bên cạnh bài học trong giờ lên lớp còn có bài học ngoài giờ lên lớp, đó chính là HĐNK

Ngoài ra, còn có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học như AnaRôô (Mỹ), Saclotta BiuBle (Đức) nghiên cứu về vấn đề hứng thú Saclotta cho rằng: Vấn đề hứng thú là một hiện tượng đặc biệt đến nay vẫn chưa được xác định, phức hợp cấu tạo của nó nghiên cứu rất khó vì nguyên nhân hứng thú là đa dạng

Trong “Khuyến nghị” số 1283 (1996) của Nghị viện thuộc Hội đồng Châu Âu (nay là cộng đồng Châu Âu) về những vấn đề liên quan đến lịch sử

và việc học tập lịch sử ở Châu Âu khẳng định “Nội dung của các chương trình lịch sử phải rất mở rộng, phải bao gồm mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, vai trò của cá nhân trong lịch sử”

Trong cuốn Công nghệ hiện đại trong dạy học Lịch sử ở trường phổ

thông, Moskva, 2007 (Bản tiếng Nga: М.Т Студеникин (2007): овременные технологии преподавателя истории в школе, Библиотека

учителя истории, Москва), tác giả M.T Xtuđennhikin đã đề cập những nội

dung liên quan đến phương pháp dạy học lịch sử, bản chất của dạy học lịch

sử, Tác giả đã dành những nội dung quan trọng để bàn về các bài học lịch sử, các phương pháp lịch sử, các hình thức dạy học có liên quan đến HĐNK như dạy học trực quan, dạy học gắn liền với di tích, thực địa, bảo tàng, dạy học gắn liền với thực tế… từ đó khẳng định nhiệm vụ quan trọng trong dạy học đó

là cần phải tạo mối liên hệ chặt chẽ giữa dạy học trên lớp và hoạt động ngoài giờ lên lớp

Trong công trình Impact of Extracurricular Activities on Students (Tầm

quan trọng của HĐNK đối với sinh viên) của Wilson, Nikki L, trường Đại học Wisconsin-Stout, 2009 đã chỉ ra tầm quan trọng của HĐNK trong quá trình học tập, HĐNK sẽ giúp cho người học nâng cao trình độ học vấn, có sự

tự giác cao hơn, hình thành các kỹ năng như làm việc nhóm và lãnh đạo,

Trong cuốn Đa trí tuệ trong lớp học (Lê Quang Long dịch, NXB Giáo

dục ấn hành năm 2013) tác giả Thomas Armstrong đã đề cập rất nhiều đến các hoạt động dạy thuyết đa trí tuệ, trong đó có những hoạt động như đi tham quan, hoạt động trải nghiệm nhanh, chuyện kể, trò chơi… Thomas Armstrong dẫn lời của Rútxô để khẳng định vai trò của hoạt động dạy học trong thực

tiễn, trải nghiệm thực tiễn: “trẻ nhỏ không nên học qua lời mà phải qua trải

nghiệm, không nên qua sách mà qua cuốn sách trường đời” [50, tr.63]

Trong cuốn Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi, của Giselle

O.Martin – Kniep (Lê Văn Canh dịch, NXB Giáo dục, ấn hành năm 2013) đã trình bày về những vấn đề tích hợp liên môn, xây dựng chương trình, phương pháp đánh giá… Trong Chương 4 của cuốn này tác giả trình bày về Đánh giá

sát với thực tế cuộc sống Tác giả cho rằng: đánh giá sát với thực tiễn “là

phương tiện giúp HS tham gia vào những vấn đề và những thách thức đang hiện hữu và có thể hiện hữu trong cuộc sống” [18, tr.54]

Như vậy, mặc dù các tác giả nhìn nhận ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng đều có nhận định thống nhất rằng, nhu cầu hiểu biết là điều kiện cần

thiết để học sinh học tập có kết quả và muốn có kết quả tốt cần tạo hứng thú nhận thức cho các em bằng nhiều biện pháp sư phạm khác nhau, trong đó có hoạt động ngoại khóa

2.2 Các công trình nghiên cứu ở trong nước

Ở nước ta, các công trình nghiên cứu về hoạt động ngoại khóa tổ chức các cuộc thi tìm hiểu nhằm gây hứng thú nói chung, hứng thú học tập nói riêng chưa

có nhiều cho đến nay vấn đề này vẫn đang được tiếp tục làm sáng tỏ

Trong lĩnh vực khoa học giáo dục, chúng tác giả đã tiếp cận một số công trình sau:

Các nhà giáo dục học như Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Phạm Viết Vượng đều thống nhất rằng: Bên cạnh những hoạt động nội khóa được Bộ giáo dục quy định trong chương trình trên lớp, cần phải coi trọng các hoạt động ngoại khóa Đây là hình thức đưa học sinh vào thực tiễn cuộc sống, học sinh tự hoạt động, tìm hiểu các vấn đề, tăng thêm vốn sống thực tế, cũng như rèn luyện kỹ năng thực hành bộ môn

Trong công trình Giáo dục học”, (tập 1 và 2, NXB GD, Hà Nội, 1987)

của Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, HĐNK được coi là một trong những hình thức dạy học có khả năng tạo hứng thú cho HS, giúp các em mở rộng, nâng cao, khắc sâu kiến thức và rèn luyện các kỹ năng được tốt hơn

Trong các giáo trình: Giáo dục học đại cương (NXB ĐHQG HN, 1996);

Giáo dục học (NXB ĐHSP, HN 2008), Phạm Viết Vượng đã đề cập những

khía cạnh như: Những vấn đề chung của giáo dục học, lý luận dạy học, lý luận giáo dục và quản lý giáo dục trong nhà trường Trong đó, tác giả đã phân tích các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông, đặc biệt là các hình thức HĐNK, mỗi hình thức tác giả đều đưa ra những vấn đề cơ bản như: cách triển khai, vai trò, ý nghĩa của hình thức HĐNK đó

Trong công trình Những vấn đề cơ bản giáo dục hiện đại,

(NXB GD, HN 1998, tái bản các năm 2001, 2008), Thái Duy Tuyên đã khẳng

định “nguyên tắc giáo dục gắn liền với đời sống là nguyên tắc nổi bật, bao

trùm trong lịch sử giáo dục thế giới” [tr.82] Đây là một trong những nguyên

tắc giáo dục của Đảng ta, học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn và

là cơ sở để tác giả đề xuất những giải pháp đổi mới HĐNK

Trong giáo trình “Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm” (nxb

Giáo dục, 2008) tác giả Lê Văn Hồng chủ biên đã khẳng định: Người giáo viên giảng dạy trên lớp đồng thời phải biết thực hiện các nhiệm vụ khác nhau ngoài giờ học, trong đó có hoạt động ngoại khóa cho học sinh

Trong khoa học giáo dục Lịch sử các công trình nghiên cứu về công tác ngoại khóa trong dạy học lịch sử đều có những khẳng định vai trò và đóng góp của ngoại khóa đối với việc gây hứng thú học tập cho học sinh

Trong cuốn Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông

cấp 2-3 (NXB GD, HN 1961), tác giả Lê Khắc Nhãn, Hoàng Triều và Hoàng

Trọng Hanh đã trình bày khái quát nhất, hệ thống nhất về những vấn

đề trong dạy học lịch sử lúc bấy giờ như: Mục tiêu, nhiệm vụ bộ môn, các phương pháp giảng bài lịch sử, hình thành khái niệm lịch sử, giảng dạy bằng trực quan… ở chương VII, các tác giả đã đề cập nội dung ngoại khóa thực hành trong môn Lịch sử, như: Cơ sở lý luận của công tác ngoại khóa trong nhà trường, các hình thức ngoại khóa cơ bản, phương pháp tiến hành, vai trò,

vị trí của các hình thức HĐNK Cụ thể, các tác giả phân chia HĐNK thành

04 hình thức cơ bản đó là: Tham quan di tích lịch sử, bảo tàng; Vẽ bản đồ và tranh ảnh, mô hình lịch sử…; Đọc sách, xem phim, thuật chuyện, trao đổi về những đề tài lịch sử và sưu tầm, thu thập, ghi chép tài liệu lịch sử địa phương

Trong cuốn Bài giảng về phương pháp giảng dạy lịch sử (NXB GD, HN

1961) của Vụ sư phạm, Bộ Giáo dục - Đào tạo cũng đã giới thiệu những vấn

đề liên quan đến phương pháp giảng dạy lịch sử, trong đó có đề cập đến ngoại

khóa lịch sử

Trong công trình Phương pháp giảng dạy lịch sử gồm 2 tập (NXB GD,

HN 1966) của nhóm tác giả Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Hoàng Trọng Hanh,

Nguyễn Cao Lũy, Nguyễn Tiến Cường cũng trình bày một số vấn đề liên quan đến HĐNK được đề cập ở trong chương 11 Trong đó, đã nhấn mạnh tác dụng

của HĐNK trong nhiệm vụ giáo dục, giáo dưỡng HS “Hoạt động ngoại khóa có

tác dụng không thường xuyên bằng nội khóa, nhưng lại có nhiều thuận lợi hơn trong việc gắn nhà trường với đời sống, với các sinh hoạt xã hội”, tr.100 Các

tác giả cũng đã đưa ra các hình thức ngoại khóa gồm: Đọc sách, tham quan, nghe nói chuyện lịch sử, gặp gỡ nhân chứng, dạ hội lịch sử và hoạt động xã hội, phổ biến tri thức lịch sử và nghiên cứu lịch sử địa phương

Trong cuốn Công tác ngoại khóa môn Lịch sử ở trường phổ thông cấp

II và cấp III (NXB GD, HN 1968) của Phan Ngọc Liên đã trình bày một số vấn

đề lí luận về HĐNK đã được hệ thống lại, các hình thức của công tác ngoại khóa môn Lịch sử như đọc sách, kể chuyện, nói chuyện lịch sử, công tác công ích

xã hội, nghiên cứu, sưu tầm tư liệu, chỉnh lí biên soạn lịch sử địa phương,…

Trong các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” (NXB GD, HN 1992) do Phan Ngọc Liên chủ biên cũng khẳng định hoạt động ngoại khóa

đóng vai trò quan trọng “có tác động to lớn” đối với việc dạy học lịch sử ở

trường phổ thông Các tác giả đề ra các hình thức, cách thức tổ chức ngoại khóa để mang lại hiệu quả cao nhất

Cuốn sách “Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học lịch sử ở trường

THPT” (Nxb Đại học Quốc gia, 1999) của tác giả Kiều Thế Hưng đã nhấn

mạnh các hoạt động ngoại khóa nằm trong chương trình được quy định chứ không phải là việc làm tùy tiện Ngoại khóa không chỉ làm cho học sinh hiểu sâu sắc hơn các kiến thức đã học mà còn giúp vận dụng kiến thức thu được trong nhà trường vào cuộc sống Tuy nhiên, đây là công việc đòi hỏi lòng nhiệt tình và khả năng hoạt động sáng tạo của đông đảo giáo viên quan tâm đến vấn đề mang đặc trưng nghề nghiệp này

Trong cuốn “Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử” (NXB ĐHSP, HN 2011) của các tác giả Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng, Trần Viết

Thụ, Nguyễn Mạnh Hưởng, Đoàn Văn Hưng, Nguyễn Thị Thế Bình cho rằng

tổ chức công tác công ích xã hội trong dạy học lịch sử cho học sinh là một biện pháp thực hiện nhiệm vụ dạy học Tổ chức tốt công tác này sẽ góp phần củng cố làm sâu sắc tri thức lịch sử, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, phát huy năng lực nhận thức độc lập phát triển hứng thú và năng lực thực hành cho học sinh

Công trình Các con đường biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

ở trường phổ thông của tác giả Nguyễn Thị Côi (NXB ĐHSP, HN 2006, tái

bản bổ sung các năm 2008, 2009, 2011) đã khẳng định vai trò của HĐNK bộ môn Lịch sử ở trường THPT là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch

sử như làm phong phú, sâu sắc thêm kiến thức lịch sử, bổ sung thêm các vấn

đề lịch sử địa phương… Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra những hình thức dạy học ở bảo tàng, thực địa, tham quan… Đây là những gợi mở cho chúng tác giả trong quá trình nghiên cứu về những biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học

giả Nguyễn Mạnh Hưởng trong bài Công nghệ thông tin và truyền thông với

vấn đề đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông (Tạp chí Giáo dục, 2008, Số 185, tr.41-43) đã có những gợi mở trong việc áp dụng

công nghệ thông tin vào dạy học lịch sử nói chung và HĐNK nói riêng Tác

giả Phạm Thị Ái Vân, Trò chơi lịch sử và vai trò của chúng trong dạy học

lịch sử ở trường trung học phổ thông (Tạp chí Giáo dục, Số 254, tr.37-39,

2011) đã giới thiệu những hình thức tổ chức trò chơi lịch sử trong dạy học

lịch sử nói chung và trong HĐNK nói riêng Trong bài Hướng dẫn tổ chức dạ

hội Lịch sử ở trường phổ thông (qua ví dụ về chiến thắng Điện Biên Phủ - 1954) (Tạp chí Dạy & học ngày nay, Số 9, tr.44- 47, 2015) tác giả Nguyễn

Mạnh Hưởng đã có những hướng dẫn chi tiết về cách thức tổ chức dạ hội lịch

sử ở trường phổ thông,…

Như vậy, về vai trò của hoạt động ngoại khóa được các tác giả đưa ra một cách cụ thể, ngoài ra các quan niệm như dạy học nêu vấn đề, dạy học liên môn, dạy học lấy học sinh làm trung tâm cũng được nghiên cứu và trình bày trong nhiều công trình khoa học Tất cả những vấn đề trên đều nhằm chung một mục đích đó là đưa ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông, hình thành hứng thú học tập bộ môn cho các em Do đó, trong cuốn:

“Kinh nghiệm giảng dạy theo chủ đề gây hứng thú học tập lịch sử” đã nêu một

số kinh nghiệm gây hứng thú theo chủ đề trong dạy học lịch sử

Luận văn của Thạc sỹ Nguyễn Thanh Bình “Bước đầu tìm hiểu nguyên

nhân gây hứng thú học tập bộ môn tâm lý học của sinh viên khoa học tự nhiên Đại học sư phạm Hà Nội” tác giả Nguyễn Thanh Bình đã nghiên cứu về

nguyên nhân và biện pháp gây hứng thú học tập bộ môn Tâm lý cho sinh viên các ngành khoa học tự nhiên

Để tạo ra hứng thú có nhiều con đường và biện pháp khác nhau Trong

đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ “Một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy

học lịch sử ở các trường PTTH khu vực miền núi phía Bắc” do TS Đỗ Hồng

Thái chủ nhiệm đặt ra vấn đề dạy học lịch sử gắn liền với thực tiễn Theo tác giả “Kiến thức lịch sử được liên hệ với thực tiễn luôn tạo ra hứng thú học tập cho học sinh, nó còn là sự gợi ý để các em tìm tòi, khám phá nhiều hiện tượng trong đời sống thường ngày”

Với mong muốn tạo cho học sinh hứng thú học tập từ nhiều hướng khác nhau Trong tạp chí giáo dục số 258 Kỳ 2 tác giả Nguyễn Thị Thế Bình

đề cập đến “Tạo hứng thú tự học bộ môn Lịch sử cho học sinh” theo tác giả

hình thành và phát triển kỹ năng tự học cho học sinh đòi hỏi nhiều yếu tố trong đó xác định nhu cầu, động cơ, kích thích hứng thú học tập là yếu tố quan trọng đầu tiên có tính quyết định hiệu quả tự học của học sinh Theo đó, khi học sinh có nhu cầu, hứng thú, động cơ và tính tự giác trong học tập là cơ

sở cho việc hình thành kỹ năng tự học của các em, để khơi dậy ở học sinh nhu cầu, hứng thú và động cơ tự học đúng đắn giáo viên cần làm cho học sinh biết

tự động viên mình, làm cho tự mình cảm thấy cần thiết và bắt tay vào việc học, xác định tầm quan trọng của tự học và hứng thú học tập

Kỷ yếu hội thảo năm 2012 tác giả Phạm Đình Kha và Lương Hữu Nga

(Đà Nẵng) đề cập đến vấn đề “ Gây hứng thú học tập cho học sinh nhằm nâng

cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” Theo các tác

giả tình trạng “báo động đỏ” về chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông có nhiều nguyên nhân khác nhau và cũng đã có nhiều giải pháp nhưng

“gây hứng thú học tập cho học sinh là giải pháp hàng đầu vì mọi hoạt động, đặc biệt là hoạt động học tập, nếu không hứng thú thì hoạt động học tập sẽ thiếu tính tích cực, thiếu chủ động, sáng tạo để làm chủ quá trình khám phá, chiếm lĩnh tri thức Hoạt động với tinh thần sảng khoái, hứng thú chắc chắn kết quả sẽ đạt như mong muốn”

Cũng trong kỷ yếu Hội thảo năm 2012 các tác giả TS Trần Quốc Tuấn và

Thạc sỹ Nguyễn Văn Phúc nêu vấn đề “Định hướng nhiệm vụ nhận thức trong

dạy học lịch sử ở trường THPT nhằm kích thích hứng thú học tập cho học sinh,

tác giả cho rằng, trong học tập, hứng thú giúp cho người học chiếm lĩnh tri thức nhanh hơn, sâu sắc hơn, làm khơi dậy trong lòng người học mong muốn và khao khát nhận thức Từ đó, người học trở nên tích cực, độc lập và đầy sáng tạo trong hoạt động học tập của mình Trong đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử hiện

nay, hứng thú học tập là “chìa khóa vàng” cần thiết để học sinh vượt khỏi tính áp

đặt của cách học truyền thống, hướng đến cách học tích cực

Luận án “Tạo biểu tượng về hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh qua

dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT” (1919 - 1969) Nghiên cứu sinh Đặng

Văn Hồ đi sâu nghiên cứu việc tạo biểu tượng về hoạt động cách mạng của chủ tịch Hồ Chí Minh và đề ra các biện pháp sư phạm để tạo biểu tượng về Hồ Chí Minh, góp phần nâng cao hiệu quả bài học một cách toàn diện

Luận án “Đổi mới hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường

trung học phổ thông (vận dụng qua dạy học ở tỉnh Nghệ An)” của Phạm Tiến

Đông, bảo vệ tại Đại học sư phạm Hà Nội năm 2019 đã trình bày những vấn đề

cơ bản về HĐNK lịch sử ở trường trung học phổ thông, đề xuất một số đổi mới trong hình thức tổ chức HĐNK ở trường trung học phổ thông

Một số luận án, luận văn sau đại học và các khóa luận tốt nghiệp của các nghiên cứu sinh và sinh viên khoa lịch sử đã lấy công tác ngoại khóa làm

đề tài nghiên cứu Trong các đề tài này các tác giả đều nghiên cứu lý luận ngoại khóa, trên cơ sở đó đề xuất một số hình thức hoạt động ngoại khóa mang lại kết quả tương đối khả quan

Nhìn chung, trong các công trình nghiên cứu các tác giả mới đề cập đến một số hình thức nhất định và chỉ được thực hiện ở địa phương mà tác giả nghiên cứu Về cơ bản các hình thức ngoại khóa còn tiến hành một cách chung chung, chưa đưa ra những biện pháp, chủ đề cụ thể để tiến hành hoạt động ngoại khóa Do vậy, chưa trang bị cho giáo viên những biện pháp cụ thể

để tổ chức tốt hoạt động ngoại khóa Tuy nhiên những tài liệu này là nguồn tham khảo quan trọng giúp thực hiện luận văn này

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của của đề tài là hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông Thanh Hà tỉnh Hải Dương

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Về lí luận dạy học Lịch sử: Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu các hình thức

tổ chức hoạt động ngoại khóa trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

- Phạm vi điều tra, thực nghiệm: Tổ chức thực nghiệm tại trường THPT

Thanh Hà – Hải Dương

- Chương trình lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT đặc biệt là dịp

kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam (1930-2020)

4 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Đề đạt được mục đích trên của đề tài chúng tác giả cần giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu được cơ sở lí luận về tổ chức hoạt động ngoại khóa, khái niệm, nội dung, yêu cầu, ý nghĩa, mục tiêu và các hình thức tổ chức ngoại khóa

- Khai thác nội dung trong SGK lịch sử Việt Nam lớp 12 sự thành lập Đảng cộng sản Việt Nam

- Khảo sát thực trạng việc tổ chức hoạt động ngoại khóa trong học tập lịch

sử của học sinh ở trường THPT hiện nay

- Đề xuất các hình thức, biện pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 THPT về sự thành lập Đảng cộng sản Việt Nam

- Thực nghiệm sư phạm qua tổ chức hoạt động ngoại khóa về sự thành lập Đảng cộng sản Việt Nam

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận chung của luận văn là vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về công tác giáo dục, đổi

mới PPDH nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát triển các năng lực chung và chuyên biệt của HS

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Các phương pháp nghiên cứu lí luận:

Tác giả sẽ sử dụng các thao tác của tư duy như: phân tích, tổng hợp, đánh giá các thông tin để phục vụ cho việc nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài

- Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Điều tra thực tiễn về việc tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT qua phiếu điều tra, lấy ý kiến giáo viên, học sinh; quan sát, đề xuất các hình thức, phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa, đặc biệt là ngoại khóa về sự thành lập Đảng cộng sản Việt Nam

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính đúng đắn và khả thi của đề tài

6 Giả thuyết khoa học

Nếu thực hiện tốt hoạt động ngoại khóa kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam trong dạy học lịch sử phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường thì sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học

Làm phong phú thêm lí luận bộ môn Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông về tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử, góp phần nâng cao tính chủ động, hứng thú học tập của HS, tạo điều kiện thuận lợi cho GV nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Giúp bản thân tác giả nắm vững lí luận đổi mới PPDH, đặc biệt là việc tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT Kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu tham khảo bổ ích giúp giáo viên vận dụng vào quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT

- Việc thực hiện đề tài cũng là một hình thức trao đổi kiến thức chuyên môn, rèn luyện nghiệm vụ sư phạm với các đồng nghiệp để nâng cao chất lượng dạy học tại địa phương

8 Đóng góp mới của đề tài

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa cho HS

qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử ở trường THPT

- Cung cấp thêm một số kết quả số liệu điều tra, khảo sát về thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung

và về kỉ niệm 90 năm ngay thành lập Đảng cộng sản Việt Nam nói riêng

- Đề xuất một số phương pháp có tính khả thi để giúp GV lựa chọn được PPDH phù hợp để phát triển năng lực cho HS trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT

9 Cấu trúc của luận văn

Luận văn được cấu trúc gồm 2 chương:

Chương 1 Vấn đề tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT: Lý luận và thực tiễn

Chương 2 Hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa môn lịch sử nhân kỉ niệm 90 năm ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam ở trường THPT Thanh Hà Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓATRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT: LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Quan niệm về hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Theo từ điển tiếng Việt: “Ngoại khóa là môn học hoặc hoạt động giáo

dục ngoài giờ, ngoài chương trình chính thức và dùng để phân biệt với hình thức dạy học nội khóa.” [40,tr.53] Như vậy, có thể hiểu, giờ học ngoại khóa

hoàn toàn do giáo viên chủ động lên kế hoạch và lựa chọn thời gian, địa điểm

để tiến hành

Hoạt động ngoại khóa là những hoạt động được tổ chức ngoài giờ của các môn học ở trên lớp Hoạt động ngoại khóa gắn liền với yêu cầu, nội dung của các môn học đồng thời bổ sung, hỗ trợ cho giáo dục chính khóa Hoạt động ngoại khóa là sự tiếp nối giữa hoạt động dạy – học trên lớp Hoạt động ngoại khóa là cách thức gắn lý thuyết với thực tiễn, nhằm hình thành và phát triển nhân cách đạo đức, năng lực cho các em

Về khái niệm tổ chức, trong từ điển tiếng Việt thông dụng (2001) của Nguyễn Như Ý (chủ biên) tổ chức là tiến hành một công việc theo cách thức, trình tự nào; là tự sắp xếp, bố trí thành các bộ phận để cùng thực hiện một nhiệm vụ hoặc cùng một chức năng chung [51, tr.797] Theo đó, tổ chức là một trong những hoạt động cơ bản của con người nói chung, hoạt động dạy học nói riêng Theo từ điển tiếng Việt (2002) của Hoàng Phê (chủ biên) thì tổ chức là những gì cần thiết để tiến hành một hoạt động nào đó nhằm có hiệu quả tốt nhất [47, tr.1007] Như vậy, tổ chức hiểu theo nghĩa chung nhất chính

là sự tập hợp, sắp xếp một nhóm người cùng thực hiện một nhiệm vụ chung

để đạt được mục đích đề ra

Về khái niệm hoạt động, trong Từ điển Tiếng Việt (2002) do Hoàng

Phê (chủ biên) hoạt động là “tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội” [47, tr.452] Tổ chức hoạt động là quá trình hình thành những cấu trúc quan hệ giữa các thành viên, giữa các bộ phận trong một tổ chức, thực hiện phân công lao động khoa học, phối hợp, điều phối các nguồn lực, vật lực một cách thích hợp để thực hiện thành công các kế hoạch nhằm đạt được mục tiêu tổng thể của tổ chức

Khái niệm ngoại khóa, theo Từ điển Tiếng Việt (2002) của Hoàng Phê (chủ biên) ngoại khóa là “môn học hoặc hoạt động giáo dục ngoài giờ, ngoài chương trình chính thức”[40, tr.683]

Tổ chức hoạt động ngoại khóa trong từ điển Văn hóa giáo dục Việt Nam của Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo, Phạm Thị Thu Hà (2003) định nghĩa là “Dạng hoạt động của học sinh ngoài giờ lên lớp chính thức, ngoài phạm vi quy định của chương trình bộ môn Hoạt động này được gắn với những yêu cầu, nội dung của các môn học để có tác dụng bổ sung, hỗ trợ cho giáo dục chính khóa”

Từ khái niệm trên có thể hiểu tổ chức hoạt động ngoại khóa là một hình thức hoạt động nằm ngoài chương trình học chính khóa kết hợp dạy học với vui chơi nhằm gắn việc giảng dạy, học tập trong nhà trường với thực tế xã hội Đây là một trong những mảng giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông trong việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện học sinh

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử

Nhiệm vụ của hoạt động ngoại khóa mang tính chất tổng hợp, làm sâu sắc và phong phú kiến thức của học sinh và các mặt khác nhau của cuộc sống

xã hội, góp phần gây hứng thú trong học tập lịch sử

Điều quan trọng là hoạt động ngoại khóa giáo dục cho học sinh ý thức trách nhiệm, ý thức lao động và tinh thần tập thể Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục lịch sử cho rằng, hoạt động ngoại khóa có hai đặc điểm nổi bật: Tính chất

tự nguyện và sự phát triển nhận thức tích cực độc lập, năng khiếu của học

sinh trong lĩnh vực lịch sử Điều này góp phần định hướng nghề nghiệp cho các em sau này

Việc thực hiện chủ đề và nội dung hoạt động ngoại khóa rất linh hoạt,

đa dạng (tuy phải theo hướng chỉ đạo của chương trình và nhiệm vụ của năm học) nhằm gây hứng thú, phát huy tính tích cực của học sinh trong việc tiếp nhận, làm phong phú, sâu sắc tri thức lịch sử thu nhận trên lớp (bị hạn chế về giới hạn của chương trình và thời gian học tập)

Trong hoạt động ngoại khóa, những cá tính, phẩm chất ý thức, khuynh hướng của học sinh bộc lộ rõ rệt Ví dụ học sinh lớp dưới thích các trò chơi lịch sử, hát, diễn kịch lịch sử, học sinh trung học lại say mê với việc tìm tòi, nghiên cứu lịch sử, hoàn thành những công tác công ích Đặc biệt hoạt động ngoại khóa đã gắn việc học tập lịch sử của học sinh với đời sống, tạo cho các

em ý thức trách nhiệm trong hoạt động phục vụ, xã hội, như sưu tầm di tích lịch sử, Những công việc này giúp học sinh tiếp xúc với nhiều tài liệu hiện vật lịch sử, trang bị thêm các kiến thức về đời sống lao động và đấu tranh cách mạng, về sinh hoạt tinh thần Đây là điều kiện thuận lợi để giáo dục học sinh thế giới quan khoa học và đạo đức, tư tưởng chính trị

Về mục tiêu phát triển trong dạy học, hoạt động ngoại khóa có tác dụng lớn Các bài nội khóa là hình thức bắt buộc của việc học tập, tuân thủ nghiêm ngặt chương trình đã quy định về thời gian, nội dung còn hoạt động hoạt ngoại khóa có tính tự nguyện Học sinh có thể tự chọn và tham gia một cách hứng thú hợp với sở thích của mình Chính tính chất tự nguyện này đã phát huy năng lực nhận thức độc lập, làm nảy sinh và phát triển hứng thú của học sinh Do đó kết quả học tập các bộ môn khác có liên quan (Ngữ văn, địa lý, giáo dục công dân ) cũng tốt hơn

Hoạt động ngoại khóa còn giúp học sinh đem những kiến thức đã học, những kĩ năng đã được rèn luyện trong giờ nội khóa vận dụng vào công tác thực tế, như sưu tầm, biên soạn lịch sử địa phương, góp phần rèn luyện năng lực hành động

Cùng các môn học, các hoạt động giáo dục khác, hoạt động ngoại khóa môn lịch sử phát huy tác dụng trung tâm văn hóa, trung tâm khoa học – kĩ thuật của nhà trường đối với địa phương, tạo cơ sở để gắn liền nhà trường với đời sống xã hội

Do hoạt động ngoại khóa mang tính chất tự nguyện, nên nội dung và hình thức tiến hành cần lại cần phải linh hoạt theo hai hướng chính:

Thứ nhất, làm phong phú, sâu sắc kiến thức lịch sử mà học sinh đã thu

nhận trong các giờ nội khóa, nhất là những vấn đề cơ bản của khóa trình lịch

sử Những sự kiện tiêu biểu, trở thành những kiến thức cơ bản của khóa trình Cuộc đời, sự nghiệp các nhân vật lịch sử phản ánh sự phát triển của xã hội Những thành tựu lớn về văn hóa, khoa học, văn học, nghệ thuật, về lao động sản xuất

Thứ hai, những vấn đề về lịch sử địa phương, trong trường hợp tiến hành

bài học tại thực địa thì việc giảng dạy các bài nội khóa kết hợp với các hoạt động ngoại khóa Song cũng có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa dựa vào tài liệu lịch sử địa phương để làm phong phú bài lịch sử dân tộc, gợi dậy lòng

tự hào yêu quý quê hương Ví dụ, tổ chức cuộc gặp gỡ với các chiến sĩ cách mạng người địa phương đã tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp và chống

1.1.3 Đặc điểm của kiến thức, các loại kiến thức lịch sử

Khác với tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức lịch sử có những đặc trưng nổi bật sau:

Thứ nhất, lịch sử mang tính quá khứ Lịch sử là quá trình phát triển hợp

quy luật của xã hội loài người từ lúc con người và xã hội hình thành đến nay

Tất cả những sự kiện hiện tượng lịch sử được chúng ta nhắc đến đều là những câu chuyện đã xảy ra Bởi vậy mà người ta không thể trực tiếp quan sát được những điều đã xảy ra trong quá khứ mà chỉ nhận thức một cách gián tiếp thông qua các tài liệu lưu lại Vì vậy dạy học lịch sử có những khó khăn nhất định Học sinh không thể trực tiếp quan sát sự kiện lịch sử, mà chỉ có thể tri giác các loại tài liệu, thông qua các đồ dùng trực quan để hiểu biết về các sự kiện lịch sử Vì vậy trong học tập lịch sử học sinh được rèn luyện khả năng tưởng tượng, tái tạo lịch sử

Thứ hai, lịch sử mang tính không lặp lại Sự kiện lịch sử nhìn chung

mang tính không lặp lại về thời gian và không gian Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong thời gian và không gian nhất định Chính điều này buộc các giáo viên dạy học lịch sử, khi trình bày các sự kiện lịch sử, hiện tượng lịch sử buộc phải xem xét cụ thể không gian và thời gian sự kiện, hiện tượng để học sinh không bị nhầm lẫn các sự kiện

Thứ ba, lịch sử có tính cụ thể Lịch sử là khoa học nghiên cứu tiến trình

lịch sử cụ thể của các dân tộc khác nhau và quy luật của nó Lịch sử mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện địa lý – tự nhiên

và điều kiện kinh tế xã hội riêng quy định Hơn nữa các nước khác nhau, sống trên những cương vực khác nhau, tuy bị tác động của quy luật chung, trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng được nâng cao, đời sống văn hóa, tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc cũng có điểm khác nhau Vậy nên đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện hiện tượng lịch sử càng cụ thể bao nhiêu càng sinh động và hấp dẫn bấy nhiêu

Thứ tư, lịch sử mang tính hệ thống Sử học không chỉ có các sự kiện,

hiện tượng về kinh tế, xã hội mà còn cả nội dung của kiến trúc thượng tầng tình hình sản xuất và quan hệ sản xuất Những nội dung tri thức lịch sử đó lại có mối liên hệ chằng chịt, phức tạp, đòi người giáo viên phải luôn chú ý

đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sử cũng như mối quan hệ nội tại của chúng

Thứ năm, tính thống nhất giữa sử và luận Các sự kiện lịch sử chỉ được diễn

ra một lần duy nhất, không lặp lại thế nhưng những ghi chép về nó lại có rất nhiều Những quan điểm lịch sử trước khi có Chủ nghĩa Mác về cơ bản xuất phát từ lập trường bảo vệ lợi ích giai cấp bóc lột Khi có chủ nghĩa Mác ra đời, sử học mới bắt đầu trở thành một khoa học thật sự, chân chính Vì vậy, nghiên cứu và dạy học lịch sử cần dựa vào những nguyên lý của chủ nghĩa Mác, có như vậy những nhận định, kết luận rút ra mới đảm bảo tính khoa học, vận dụng có hiệu quả vào cuộc sống, tính giai cấp của giai cấp tư sản và tính khoa học của lịch sử hoàn toàn đồng nhất, giữa sử và luận có tính thống nhất cao độ

1.1.4 Các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa môn lịch sử

a Đọc sách

Là hình thức phổ biến có hiệu quả nhằm cung cấp thêm kiến thức cho học sinh trong giờ học nội khóa, song chủ yếu vẫn là hoạt động ngoại khóa Đọc sách cũng rèn luyện cho học sinh kĩ năng, thói quen hứng thú và phương pháp làm việc với sách Đọc sách là hình thức đơn giản, dễ làm nhưng có hiệu quả cao về nhiều mặt Tuy nhiên, khi triển khai đọc sách lưu ý tránh xu hướng học sinh thích đọc tiểu thuyết lịch sử hơn tài liệu lịch sử, hoặc học sinh hay bị thu hút vào những chi tiết li kì mà không chú ý đến những kiến thức khoa học Trước tiên giáo viên giúp đỡ học sinh lập danh mục sách cần đọc cho mỗi khóa trình, trong năm học Trong danh mục, nên có phần “tối đa” và phần “tối thiểu”, tức là những loại sách cần thiết phải đọc và loại sách đọc thêm nếu có thời gian

Tiếp đó để khơi dậy tính tích cực, hứng thú, sự hiếu kì và lòng ham hiểu biết cái mới của học sinh, giáo viên tóm tắt sơ lược nội dung một số cuốn sách Trong cách giới thiệu, đặc biệt có hiệu quả là dẫn ra một vài chi tiết, những đoạn nhỏ hấp dẫn để kích thích học sinh tiếp tục tìm tòi

Có hai hình thức đọc sách đưa lại hiệu quả tốt: Cá nhân tự đọc, đọc chung ở lớp, ở tổ Cá nhân tự đọc là hình thức phổ biến, thuận lợi, quan trọng nhất trong hình thức đọc sách ngoại khóa Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách tự đọc (Ghi chép, nêu vấn đề và tự giải quyết vấn đề) Đọc chung ở lớp những quyển sách hiếm, những đoạn hay để gây hứng thú và bổ sung, củng

cố kiến thức Thường trên lớp chỉ giới thiệu nội dung sách, thảo luận và tranh luận những vấn đề có liên quan

Giáo viên có thể tổ chức, gặp gỡ tác giả sách, những nhà nghiên cứu để học trình bày về cảm nghĩ quá trình biên soạn của mình, giới thiệu những vấn

đề hay, lí thú trong nội dung cuốn sách Trong buổi gặp gỡ, học sinh có thể phát biểu ý kiến nêu thắc mắc, trao đổi Đây là hình thức có tác dụng giáo dục

và gây hứng thú đọc sách cho học sinh, song khó tổ chức Hình thức phổ biến nhất là học sinh tự tổ chức các buổi sinh hoạt với sự giúp đỡ, chỉ đạo của giáo viên Ở đây các em trình bày những hiểu biết của mình về tác giả, về sách, phát biểu cảm nghĩ, kể lại nội dung tóm tắt hoặc trích đọc, dẫn ra những đoạn hay, những ý đẹp trong sách

Đọc sách không phải để giải trí mà cần biết ghi chép lại: Tên sách, tác giả, thời gian đọc; Nội dung chủ yếu của sách theo từng phần, từng chương, ghi chép những câu nói thú vị; Những vấn đề rút ra sau khi đọc sách như bài học, điều thích thú nhất, những thắc mắc cần giải quyết, ý định sử dụng những kiến thức đã được thu nhận sau khi đọc Cách ghi chép như vậy là bước chuẩn bị cho việc kể chuyện, nói chuyện hay trao đổi, thảo luận về sách Điều quan trọng là phải xây dựng cho học sinh nề nếp thói quen tránh tùy tiện đọc sách ở nhà mà phải có chủ đích, có hiệu quả

b Kể chuyện

Kể chuyện là hình thức ngoại khóa hấp dẫn, dễ làm và có tác dụng giáo dục cao Có nhiều cách như kể lại nội dung một cuốn sách hay đã đọc, một câu chuyện được tìm hiểu qua tài liệu, hay của chính người tham gia, chứng

kiến sự kiện thuật lại Nội dung câu chuyện phải liên quan đến các sự kiện cơ bản trong bài học, chính xác, chân thực tránh những tình tiết li kì không có giá trị khoa học, không phù hợp với yêu cầu học tập

Kể chuyện khác với thông báo Thông báo chỉ cung cấp cho người nghe một thông tin nhất định, ngắn gọn khô khan, còn kể chuyện bao giờ cũng có chủ đề và tình tiết Nội dung kể chuyện không chỉ có khối lượng sự kiện, tri thức được cung cấp, mà còn bao gồm cả việc phân tích, nêu lên bản chất của sự vật, hiện tượng Thông thường một câu chuyện kể thường có những yếu tố như: Giới thiệu vấn đề, tình huống được đặt ra, diễn biến sự kiện, sự phát triển của tình tiết đến cao độ, câu chuyện kết thúc Một câu chuyện được bố cục như vậy mang kịch tính cao, dẫn dắt người nghe qua các

sự kiện, làm cho họ ngày càng hứng thú Sự húng thú của người nghe không phải chỉ vì được cung cấp các sự kiện chi tiết hay, hấp dẫn mà còn vì nội dung giáo dục của câu chuyện

Hình thức kể chuyện lịch sử đem lại tác dụng lớn nhất là khi kể chuyện của các chiến sĩ cách mạng lão thành, tiêu biểu, những anh hùng hay những người thân của các anh hùng, chiến sĩ Gặp gỡ, tiếp xúc với những nhân chứng lịch sử, những người đã từng chứng kiến, tham dự các sự kiện có tác dụng giáo dục rất lớn đối với học sinh Bằng phương pháp nêu gương những người thực, việc thực chúng ta sẽ để lại trong trái tim học sinh ấn tượng sâu sắc, gợi dậy cảm xúc lịch sử Việc này có thể tổ chức khi điều kiện thuận lợi, song tốt nhất là vào dịp các ngày lễ, kỉ niệm lịch sử

c Nói chuyện lịch sử

Nói chuyện lịch sử có nội dung cao hơn kể chuyện lịch sử Kể chuyện chủ yếu là từ cụ thể nâng cao lên trình độ tư duy khái quát, ngược lại nói chuyện lịch sử chủ yếu là tư duy khái quát, được minh họa, dẫn chứng bằng các sự kiện cụ thể theo một chủ đề nào đấy

Nói chuyện lịch sử phải có chủ đề rõ ràng, chủ đề phải phù hợp với nội dung chương trình nội khóa, với nhiệm vụ chính trị trước mắt Vì vậy nói chuyện lịch sử không thể tổ chức thường xuyên và ở bất cứ nơi nào như kể chuyện lịch sử Nó thường được tổ chức nhân ngày kỉ niệm lịch sử một sự kiện quan trọng, một danh nhân, lãnh tụ cách mạng , những đợt sinh hoạt chính trị bồi dưỡng về văn hóa, nghiên cứu lịch sử địa phương Người nói chuyện phải là người am hiểu sâu sắc những vấn đề trình bày Do đó người nói chuyện thường là giáo viên, cán bộ nghiên cứu, cán bộ giảng dạy ở các trường đại học, cán bộ làm công tác tuyên huấn

Nói chuyện lịch sử thường được tổ chức vào các dịp kỉ niệm các ngày

lễ lớn của dân tộc như: kỉ niệm ngày thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (3 - 2), ngày Quốc tế phụ nữ (8 - 3), ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản

Hồ Chí Minh (26 - 3), ngày giải phóng miền Nam (30 - 4), ngày Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh (2 - 9), ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam, và tổ chức vào thứ hai trong tiết chào cờ trước HS toàn trường

Đề buổi nói chuyện lịch sử đạt được hiệu quả cao, chúng tác giả xin đưa ra một số lưu ý như sau:

Thứ nhất, phải xác định rõ mục tiêu và lên kế hoạch cụ thể (dự kiến tổ

chức vào thời gian nào, mời ai nói chuyện lịch sử, có thể kết hợp với HĐNK hoặc phong trào nào, thành phần tham dự, )

Thứ hai, lên kịch bản cho buổi nói chuyện lịch sử (chương trình được

thực hiện như thế nào cho trang nghiêm mà hiệu quả, các tiết mục xen kẽ như văn nghệ, phát động cuộc thi chào mừng, )

Thứ ba, cần có sự sắp xếp trước với người nói chuyện chủ đề sự thành

lập Đảng cộng sản Việt Nam trước khi tổ chức ít nhất nửa tháng, để họ có sự chủ động, chuẩn bị nội dung (dù khách mời là giáo viên bộ môn, hoặc nhà nghiên cứu, nhân chứng đã từng tham gia chiến trường) Nội dung nói chuyện

lịch sử phải căn cứ vào đối tượng HS, tránh rườm rà, thiếu trọng tâm và xa rời mục tiêu giáo dục trong dịp kỉ niệm

Thứ tư, tham khảo các hình thức, biện pháp tổ chức HĐNK theo chủ đề

để tăng tính hiệu quả của buổi nói chuyện dưới cờ

d Trao đổi, thảo luận

Trao đổi, thảo luận là hình thức ngoại khóa nhằm giúp học sinh bày tỏ

ý kiến của mình để củng cố kiến thức khoa học, lòng tin sau khi đọc một quyển sách, nghe kể chuyện, nói chuyện lịch sử, hoặc suy nghĩ về một vấn đề nào đấy Có nhiều cách tiến hành trao đổi thảo luận Trước hết có thể trao đổi thảo luận trong phạm vi lớp Đối với học sinh trung học phổ thông, khi tổ chức trao đổi thảo luận vừa để ghi nhớ nội dung một vấn đề vừa là khơi dậy những suy nghĩ độc lập của các em Chủ đề nêu ra phải là những vấn đề cơ bản có tính chất tổng hợp, khái quát, những vấn đề mà nhiều người quan tâm,

có liên quan đến cuộc sống hiện tại

Trong quá trình trao đổi, giáo viên cần động viên học sinh đề xuất và giải quyết vấn đề theo suy nghĩ độc lập của mình, đồng thời cũng khiêm tốn học tập và tôn trọng ý kiến của các bạn Giáo viên theo dõi, kịp thời bổ sung những thiếu sót, uốn nắn các lệch lạc Khi kết thúc thảo luận có nhận xét, đánh giá, rút kinh nghiệm Có những hình thức trao đổi thảo luận với nội dung phong phú hơn, như tổ chức các “hộp thư” trao đổi trên báo tường

e Dạ hội lịch sử

Dạ hội lịch sử là hoạt động ngoại khóa có tính chất tổng hợp, thu hút tất

cả các học sinh trong lớp, trong trường tham dự Lực lượng tham gia dạ hội lịch sử thường có hai nhóm, dạ hội lịch sử có tác dụng củng cố, làm sâu sắc, phong phú thêm nhiều tri thức khoa học và nghệ thuật, gợi ý những xúc cảm làm cơ sở để giáo dục tình cảm bồi dưỡng óc thẩm mĩ, gây hứng thú học tập

bộ môn Việc sử dụng tư liệu lịch sử, những bài nói chuyện lịch sử, những tiết mục văn nghệ không chỉ làm phong phú kiến thức, mà còn rèn luyện

năng lực độc lập làm việc, bồi dưỡng năng khiếu biểu diễn và cảm thụ nghệ thuật cho học sinh

Chủ đề dạ hội lịch sử rất phong phú Chủ đề lịch sử địa phương cũng là một nội dung khá hấp dẫn trong dạ hội lịch sử; Các vấn đề về cuộc sống hiện nay trên thế giới và trong nước, như đấu tranh hòa bình thế giới, thành tựu phát triển khoa học, kĩ thuật

Tạo bức tranh lịch sử, gợi dậy không khí “lịch sử” là yêu cầu quan trọng của dạ hội Do đó, bên cạnh các tiết mục văn nghệ, cần phải tổ chức triển lãm, trang trí nhằm gây hứng thú cho người dự, làm sao cho họ cảm thấy mình đang sống, hay tham gia, chứng kiến các sự kiện xảy ra Triển lãm gồm tranh, ảnh, sách báo, được trưng bày ở một góc hội trường, trên đường vào hội trường, hoặc hai bên sân khấu

Ý nghĩa giáo dục của buổi dạ hội sẽ tăng lên nếu trong buổi dạ hội có

sự tham dự của những “nhân chứng” của sự kiện, anh hùng, chiến sĩ cách mạng, những người thân trong gia đình nhân vật lịch sử Tổ chức tốt các buổi

dạ hội không chỉ có tác dụng đối với học sinh trong trường, mà còn có ảnh hưởng lớn đối với nhân dân địa phương Nó là một biện pháp có hiệu quả gắn nhà trường với xã hội

g Tham quan lịch sử

Tham quan lịch sử có một vị trí quan trọng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Những dấu vết của quá khứ, những vật trưng bày trong bảo tàng không chỉ cụ thể hóa kiến thức của học sinh mà còn để lại một ấn tượng mạnh mẽ nâng cao hứng thú học tập và rèn luyện khả năng quan sát, phân tích của các em Có hai loại tham quan chủ yếu: Những cuộc tham quan phục vụ trực tiếp nội dung bài học nội khóa, có thể là bài giảng trong bảo tàng, hoặc trên thực địa; Những cuộc tham quan có tính chất một hoạt động ngoại khóa

Sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối vì hai loại tham quan này thường được tiến hành xen nhau Bài dạy thực địa cũng có phần tham quan

Các cuộc tham quan ngoại khóa đều nhằm mục đích củng cố, bổ sung kiến thức đã học Tham quan lịch sử có thể tiến hành ở nhà bảo tàng, ở nơi xảy ra

sự kiện lịch sử, tại một di tích lịch sử, một cuộc hành quân lần theo dấu vết người xưa Các hình thức này có ý nghĩa khác nhau Hình thức này được tiến hành trước khi nghiên cứu một chương, một phần của chương trình lịch sử Việc tham quan cần kết hợp việc giảng dạy bài mới sẽ phải tuân thủ theo nguyên tắc, phương pháp của bài giảng tại thực địa hay bài giảng ở bảo tàng Khi tiến hành tham quan để tổng kết, củng cố nâng cao kiến thức đã học, cần chú ý phát huy năng lực tư duy của các em học sinh Công việc này được thực hiện sau khi nghiên cứu một chương hay một phần chương trình

Tổ chức tốt quá trình thăm quan cần khắc phục việc làm có tính chất hình thức, chỉ xem lướt qua mà không chú ý quan sát, tìm hiểu những điều cân thiết Mỗi buổi thăm quan có kế hoạch, nội dung, chủ đề nhất định Vì vậy, sau khi xem khái quát về nhà bảo tàng hay nơi diễn ra sự kiện lịch sử, cần tập trung vào một số vấn đề theo yêu cầu bài học Sau khi kết thúc tham quan nên tổ chức cho học sinh thảo luận những vấn đề có liên quan đến nội dung bài học hoặc mục đích đã đề ra Có thể kết hợp với nội dung của Đoàn thanh niên trong việc tổ chức cắm trại, hành quân để giới thiệu, tìm hiểu một

số kiến thức lịch sử cần thiết Ngoài tổ chức thăm quan lịch sử, nhân các buổi tham quan nhà máy, nông trường, công trường , giáo viên nên tổ chức cho học sinh xem phòng truyền thống, nghe nói chuyện về đời sống, cuộc đấu tranh của nhân dân ta trước cách mạng và ngày nay

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của hoạt động ngoại khóa

Là một hình thức tổ chức dạy học lịch sử hỗ trợ cho các hoạt động nội khóa để thực hiện mục tiêu dạy học bộ môn ở nhà trường phổ thông, hoạt động ngoại khóa củng cố, bổ sung và làm sâu sắc hơn kiến thức cho học sinh, đồng thời góp phần tạo hứng thú học tập, phát triển tư duy và rèn luyện

kĩ năng thực hành

Cùng với các bộ môn xã hội khác hoạt động ngoại khóa lịch sử phát huy tác dụng là trung tâm văn hóa của nhà trường đối với địa phương, tạo cơ

sở gắn liền giữa nhà trường với đời sống xã hội Đây chính là hình thức “xã hội hóa sự nghiệp giáo dục” theo Luật giáo dục quy định “mọi tổ chức gia đình và công dân đều có trách nhiệm chăm lo cho sự nghiệp giáo dục, xây dựng phong trào học tập và môi trường thực hiện mục tiêu giáo dục”[39, tr.17] Tổ chức hoạt động ngoại khóa có vai trò, ý nghĩa sâu sắc đối với giáo viên và học sinh

* Đối với giáo viên:

Thứ nhất, tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử giúp giáo

viên từng bước nâng cao trình độ, kiến thức chuyên môn của mình đặc biệt là nguồn tri thức về chủ đề mà mình trực tiếp tham gia

Hoạt động ngoại khóa với nhiều hình thức đa dạng, phong phú: đọc sách, kể chuyện, nói chuyện lịch sử, thăm quan bảo tàng, di tích lịch sử, dạ hội lịch sử vừa là công cụ, đồng thời là phương tiện chứa đựng, truyền tải thông tin của giáo viên đến cho học sinh Để tổ chức các hình thức ngoại khóa trên được hiệu quả, giáo viên phải có sự tìm tòi, nghiên cứu nguồn kiến thức, xác định mục đích, nội dung, phương pháp của buổi ngoại khóa Quá trình chuẩn bị đó sẽ giúp cho chuyên môn của giáo viên thêm vững vàng và phong phú hơn

Thứ hai, tổ chức hoạt động ngoại khóa cũng giúp cho giáo viên bổ sung

nâng cao kĩ thuật tổ chức trong dạy học Trong tổ chức hoạt động ngoại khóa, các bước tiến hành và việc xác định phương pháp, thời gian là vấn đề cốt lõi của buổi ngoại khóa Buổi hoạt động ngoại khóa có thu hút được sự tham gia đông đảo học sinh hay không, kết quả có thành công hay không phần lớn là nhờ vào kĩ thuật tổ chức hoạt động ngoại khóa của giáo viên Trên cơ sở tìm hiểu lí luận về tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học, rồi trực tiếp lập

kế hoạch chi tiết cho buổi ngoại khóa sẽ giúp giáo viên có kinh nghiệm và

trình độ trong lĩnh vực tổ chức dạy học nói chung và tổ chức hoạt động ngoại khóa nói riêng

Thứ ba, tổ chức hoạt động ngoại khóa hiệu quả không chỉ góp phần

quan trọng vào đổi mới phương pháp của thầy – trò, nâng cao chất lượng dạy học, mà còn chống lại việc “dạy chay”, giúp học sinh yêu thích và hứng thú với môn Lịch sử hơn theo nguyên lý “học đi đôi với hành”

* Đối với học sinh:

Ngoại khóa lịch sử là một hình thức tổ chức dạy học có tác dụng trong việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện học sinh: “làm phong phú kiến thức, giáo dục tình cảm, đạo đức, phẩm chất của học sinh, giáo dục tinh thần tập thể, ý thức cộng đồng trách nhiệm, yêu thích lao động, rèn tính kỉ luật và tinh thần tương thân, tương ái” [26, tr.274]

Về bồi dưỡng kiến thức: Việc tổ chức hoạt động ngoại khóa góp phần

vào việc củng cố, bồi dưỡng và làm sâu sắc tri thức cho học sinh Song do thời gian của một giờ học có hạn, do phân phối của chương trình giáo viên không thể giúp học sinh hiểu sâu sắc, toàn diện về các sự kiện Hoạt động ngoại khóa là một hình thức dạy học, giúp học sinh học tập hiệu quả hơn Tham gia các buổi hoạt động ngoại khóa học sinh được củng cố, bổ sung thêm kiến thức về những nội dung, chủ đề học tập trên lớp, đồng thời nâng cao nhận thức sâu sắc về lịch sử trong mối quan hệ của chúng, từ đó giúp học sinh vận dụng những hiểu biết của mình vào thực tiễn cuộc sống

Về phát triển kĩ năng: Tổ chức hoạt động ngoại khóa góp phần vào việc

phát triển ở học sinh nhiều kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống Nếu bài học nội khóa đòi hỏi học sinh phải tuân thủ những gì mà chương trình đã quy định về thời gian, nội dung thì hoạt động ngoại khóa lại mang tính chất tự nguyện Trong giờ hoạt động ngoại khóa theo chủ đề đã lựa chọn các em được thỏa thích thể hiện suy nghĩ, sở trường, hứng thú của mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên Chính từ sự tự nguyện này sẽ phát huy được tối đa các năng lực được biểu hiện bằng những kĩ năng

cụ thể của học sinh để giải quyết những vấn đề ngoại khóa mà các em tham gia Đặc biệt thông qua hoạt động ngoại khóa các kĩ năng tư duy nhận xét, đánh giá, thực hành vận dụng được phát huy tối đa, những kĩ năng này sẽ giúp phát triển năng lực nhận thức độc lập của các em Dưới sự hướng dẫn của giáo viên thông qua việc tổ chức hoạt động ngoại khóa, học sinh được rèn luyện tính kiên trì, nhẫn nại, trách nhiệm trong học tập và các kĩ năng như: tri giác tài liệu, quan sát tư liệu hình ảnh, phát triển khả năng nhận thức và năng khiếu cho học sinh như: đóng kịch, kể chuyện, vẽ, làm báo tường, tranh cổ động Việc tham gia tùy theo năng lực, sở trường sẽ giúp cho học sinh có hứng thú tham gia học tập, đồng thời còn phát triển các năng lực hoạt động nhận thức độc lập của các em

Về giáo dục: Hoạt động ngoại khóa gắn việc học tập lịch sử của học

sinh với đời sống xã hội, tạo cho các em ý thức trách nhiệm đối với xã hội hiện tại và sau này Thông qua việc tham gia các hoạt động như sưu tầm tư liệu, tài liệu về các sự kiện học sinh sẽ có điều kiện tiếp xúc với các nguồn

sử liệu khác nhau, đây cũng là quá trình giúp cho học sinh thế giới quan khoa học và đạo đức, tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức Ngoài ra, thông qua việc tìm hiểu sâu sắc những con người và những việc làm của họ trong quá khứ sẽ giúp học sinh có tính tự giác, tinh thần kỉ luật và đặc biệt là trách nhiệm với bản thân, gia đình và đất nước Như vậy, có thể nói hoạt động ngoại khóa có tác dụng rất lớn đối với học sinh

Vai trò, ý nghĩa của hoạt động ngoại khóa đặt ra cho giáo viên, học sinh phải nhận thức đúng để tiến hành có hiệu quả, thu hút sự tham gia của các em vào hoạt động này

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực tiễn công tác ngoại khóa môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay

Bộ môn lịch sử ở trường THPT có vai trò quan trọng trong việc cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, khách quan, có hệ thống

về lịch sử xã hội loài người (lịch sử dân tộc Việt Nam) từ khi xuất hiện

đến nay, góp phần bồi dưỡng lòng yêu nước, yêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, tinh thần đoàn kết dân tộc với hội nhập quốc tế, ý thức góp phần xây dựng và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa, niềm tự hào, niềm tin tưởng vào sự lãnh đạo đúng đắn, sáng suốt của Đảng Cộng sản Việt Nam và thắng lợi của công cuộc đổi mới đất nước, rèn những kĩ năng cần thiết, những thao tư duy cơ bản

Những năm gần đây, bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông đã có nhiều thay đổi tích cực về nội dung, phương pháp dạy học Phần lớn giáo viên hiện nay ở các trường đã nhận thức được việc cần phải đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử theo hướng tích cực lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập

Tuy nhiên, thực trạng dạy và học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn nhiều bất cập dẫn đến chất lượng dạy và học lịch sử chưa cao Việc thay đổi từ quan niệm “người thầy làm trung tâm” sang “học trò

là trung tâm” chưa đem lại kết quả cao Đa số học sinh đều cảm thấy học lịch sử khó nhớ và mau quên, các em thường nhầm lẫn về thời gian xảy là

sự kiện, về địa danh, tên cuộc khởi nghĩa, nhân vật lịch sử Và đặc biệt,

đa số học sinh không hiểu được bản chất của các sự kiện lịch sử, không giải thích được ý nghĩa của các sự kiện lịch sử, vai trò công lao của nhân vật lịch sử, Bên cạnh đó, việc ôn tập, củng cố kiến thức cũng chưa được quan tâm chú ý của giáo viên, học sinh không được hướng dẫn phương pháp tự học, tự nghiên cứu tìm hiểu và ôn tập kiến thức Kiến thức lịch sử chưa có tính liên hệ thực tiễn, kiến thức hàn lâm, nặng nề

Từ thực trạng trên đã đặt ra một yêu cầu bức thiết cho môn Lịch sử nói riêng và các môn học khác ở trường phổ thông nói chung phải có những biện pháp đổi mới nhằm phát huy những thế mạnh bộ môn và khắc phục những hạn chế để chất lượng giáo dục được nâng cao