ứng dụng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập chương 4 tin học 11 để khơi gợi sự sáng tạo, yêu thích môn học và nâng cao hiệu quả dạy và học của học sinh. ứng dụng sơ đồ tư duy trong tiết ôn tập chương 4 tin học 11 để khơi gợi sự sáng tạo, yêu thích môn học và nâng cao hiệu quả dạy và học của học sinh
Trang 2PHẦN I MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học
Trong thực tế hiện nay, còn nhiều học sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinhchỉ học bài nào biết bài đó, cô lập nội dung của các bài học mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì vậy chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống Nhưng khi
sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập
Từ thực trạng trên, tôi hình thành ý tưởng vận dụng Sơ đồ tư duy vào tiết ôn tập
để có thể phát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như hiệu quả học tập Với lý
do trên tôi chọn đề tài: “Vận dụng Sơ đồ tư duy vào tiết ôn tập Chương 4: Kiểu dữ liệu
có cấu trúc”.
2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
Dạy học môn Tin học không những giúp HS nắm vững kiến thức để giải các bàitập, lập trình để tạo ra các chương trình giải bài toán liên quan mà còn vận dụng giảiquyết các vấn đề trong cuộc sống Tuy nhiên, lượng kiến thức rất nhiều, lại dễ nhầmlẫn giữa các kiểu dữ liệu nên tôi hướng dẫn HS xây dựng SĐTD sau khi học xong líthuyết một kiểu dữ liệu hoặc học xong một chương nhằm phát huy tính tích cực, tự lực
và hạn chế những sai lầm dễ mắc phải trong quá trình giải bài tập và lập trình
3 Đối tượng nghiên cứu
- Sơ đồ tư duy
- Hoạt động dạy và học Tin học 11 tại trường THPT
4 Giới hạn, phạm vi nghiên cứu
- Chương 4: Kiểu dữ liệu có cấu trúc thuộc chương trình Tin học 11 ở trườngTHPT
Trang 35 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các tài liệu về SĐTD, lý luận dạy học, tâm lý học, giáo dục học vàcác tài liệu có liên quan đến việc đổi mới phương pháp dạy học
- Nghiên cứu nội dung, chương trình sách giáo khoa Tin học lớp 11 THPTchương 4
5.2 Phương pháp điều tra thực tiễn
- Điều tra giáo viên và học sinh để tìm hiểu thực trạng của việc dạy và họcchương 4 nhằm rèn luyện và phát triển kỹ năng trong dạy học Tin học ở THPT
- Điều tra, thăm dò, đánh giá, tìm hiểu việc sử dụng SĐTD trong dạy học Tinhọc ở một số trường THPT
Trang 4PHẦN II NỘI DUNG
CHƯƠNG I.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG VIỆC ÔN TẬP KIẾN THỨC Ở TRƯỜNG THPT
1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1 Ôn tập kiến thức môn Tin học
Bộ môn Tin học đưa vào giảng dạy trong trường THPT góp phần trong việcchuẩn bị cho học sinh khả năng tìm kiếm, tiếp nhận, mở rộng tri thức và sáng tạo trongthời đại thông tin, kết nối và toàn cầu hóa; hỗ trợ đắc lực học sinh tự học và nghiêncứu; tạo cơ sở vững chắc cho việc ứng dụng công nghệ kỹ thuật số, phục vụ phát triểnnội dung kiến thức mới, tạo tiền đề để khai phá tri thức của các môn học khác
Ôn tập là một quá trình củng cố hệ thống hóa, tái hiện kiến thức đã học làm chokiến thức vững chắc và lâu bền hơn trong trí nhớ người học Từ đó, người học có thểvận dụng chúng vào giải bài tập hoặc ứng dụng vào thực tế đời sống Ôn tập không cónghĩa nhắc lại chi tiết tất cả các nội dung đã học mà cần phải nêu lên được tất cả cáckhái niệm, quy tắc cơ bản của hệ thống kiến thức trong một mối quan hệ hữu cơ giữachúng Ôn tập phải giúp người học dễ dàng tiếp thu và ghi nhớ kiến thức Trong quátrình này, cần có các thủ thuật nhớ Cách tốt nhất là ôn tập kiến thức dưới dạng bảnghoặc sơ đồ, đặc biệt là SĐTD
Trong các tiết bài tập, ôn tập chương của môn Tin học nếu GV hướng dẫn cho
HS xây dựng và sử dụng SĐTD một cách hợp lí và sáng tạo sẽ đưa HS từ thế thụ độngsang thế chủ động, tránh tình trạng “học vẹt” Cùng với hoạt động theo nhóm để hoànthành SĐTD sẽ tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các thành viên trên công cuộc chiếmlĩnh tri thức, ý kiến mỗi cá nhân sẽ được bộc lộ thông qua việc khẳng định hay bác bỏ,
từ đó tìm ra được phương pháp ghi nhớ nhanh, hình thành kĩ năng, kĩ xảo, tổng hợpkiến thức, tư duy giải bài tập, từ đó đưa cá nhân lên một trình độ mới Trong quá trìnhlàm việc nhóm, HS thoải mái thể hiện sự hiểu biết và dễ dàng tiếp nhận, sửa chữa saisót
Trang 51.2 Sơ đồ tư duy
1.2.1 Khái niệm sơ đồ tư duy
SĐTD được xem là công cụ trực quan tận dụng khả năng nhận thức của não bộ,đặc biệt là khả năng nhớ, học tập, sáng tạo và phân tích Nó là một quá trình liên quanđến việc kết hợp hình ảnh, màu sắc và sắp xếp không gian - thị giác Kỹ thuật này sẽlập một sơ đồ những suy nghĩ của chúng ta bằng cách sử dụng các từ khóa kích hoạtnão bộ để tạo ra những ý tưởng khác
SĐTD được vẽ bằng tay hoặc phần mềm, biểu thị được không gian, màu sắc, cómột cấu trúc cơ bản được phát triển rộng ra từ trung tâm, các đối tượng thì liên hệ vớinhau bằng các đường nối Với cách thức này, các thông tin được ghi nhớ và nhìn nhận
dễ dàng, nhanh chóng hơn
1.2.2 Ưu điểm của sơ đồ tư duy
So với các cách thức ghi chép truyền thống, thì phương pháp sơ đồ tư duy có nhữngđiểm vượt trội như sau:
− Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng
− Quan hệ hỗ tương giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận Ý càng quan trọng thì sẽnằm vị trí càng gần với ý chính
− Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tức bằng thị giác
− Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn
− Thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ chèn thêm vào sơ đồ
− Mỗi sơ đồ sẽ phân biệt nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ
− Các ý mới có thể được đặt vào đúng vị trí trên hình một cách dễ dàng, bấtchấp thứ tự của sự trình bày, tạo điều kiện cho việc thay đổi một cách nhanh chóng vàlinh hoạt cho việc ghi nhớ
− Có thể tận dụng hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính
1.2.3 Cấu trúc sơ đồ tư duy
SĐTD có cấu trúc gồm 4 yếu tố chính:
− Đường nét: dùng các đường kẻ (sử dụng đường cong là chính vì các đường
cong có tổ chức sẽ lôi cuốn và thu hút sự chú ý của mắt hơn rất nhiều) để nối cácnhánh chính tới hình ảnh và nối các nhánh với nhau, chúng ta sẽ hiểu và nhớ nhiều thứhơn rất nhiều do bộ não của chúng ta làm việc bằng sự liên tưởng
Trang 6− Từ ngữ: sử dụng một từ khoá trong mỗi dòng bởi vì mỗi từ khoá mang lại
cho SĐTD của chúng ta nhiều sức mạnh và khả năng linh hoạt cao Mỗi từ hay mỗihình ảnh đơn lẻ giống như một cấp số nhân, mang đến cho những sự liên tưởng và liênkết của nó diện mạo đặc biệt Khi chúng ta sử dụng những từ khoá riêng lẻ, mỗi từkhoá đều không bị ràng buộc, do vậy nó có khả năng khơi dậy các ý tưởng mới, cácsuy nghĩ mới
− Màu sắc: luôn sử dụng màu sắc bởi vì màu sắc cũng có kích thích não như
hình ảnh Màu sắc mang đến cho SĐTD những rung động cộng hưởng, mang lại sứcsống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo và nó cũng thật vui mắt
− Hình ảnh: do hình ảnh có giá trị tương đương cả nghìn từ và giúp chúng ta sử
dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh thú vị giúp chúng ta tập trung vào nhữngđiểm quan trọng và làm bộ não của chúng ta phấn chấn hơn
1.2.4 Cách đọc sơ đồ tư duy
Đọc SĐTD từ trong ra ngoài, tức là đi từ ý kiến chính (nơi chứa từ khóa và hìnhảnh then chốt) ra điểm chính rồi đến chi tiết phụ Cách đọc SĐTD theo cách tư duy mởrộng, ý tưởng được tỏa rộng như mạch máu
1.2.5 Cách xây dựng sơ đồ tư duy
+ Công cụ vẽ sơ đồ tư duy
SĐTD được vẽ bằng hai cách: Cách thứ nhất là vẽ bằng tay, cần có bút màu,tẩy, vẽ trên giấy, bảng Cách thứ hai là sử dụng phần mềm máy tính, hiện nay có rấtnhiều phần mềm hỗ trợ vẽ SĐTD như iMindMap, MindMapping, hay đơn giản cóthể vẽ bằng Microsoft office
+ Các bước vẽ sơ đồ tư duy
Bước 1: Xác định chủ đề trung tâm
Chủ đề trung tâm là vấn đề chính đang quan tâm tới
Quy tắc vẽ chủ đề trung tâm:
− Cần xác định từ khóa trung tâm, đây có thể là tên của một bài, một chủ đề haymột nội dung kiến thức cần khai thác
− Có thể tự do sử dụng hình ảnh, màu sắc để làm nổi bật chủ đề
− Cần vẽ chủ đề ở trung tâm để từ đó phát triển ra các nhánh khác
− Không nên đóng khung hoặc che chắn mất hình vẽ chủ đề
Trang 7− Có thể bổ sung từ ngữ vào hình vẽ nếu chủ đề không rõ ràng.
Bước 2: Vẽ các nhánh chính (tiêu đề phụ)
Nội dung các tiêu đề phụ là các nội dung kiến thức cơ bản của một bài học hoặcmột đơn vị kiến thức nào đó liên quan đến bài học, nó góp phần làm sáng tỏ nội dungcủa tiêu đề trung tâm
Quy tắc vẽ tiêu đề phụ:
− Tiêu đề phụ nên viết bằng chữ in hoa nằm trên nét vẽ dày để làm nổi bật
− Tiêu đề phụ nên được vẽ gắn liền với chủ đề trung tâm
− Tiêu đề phụ nên vẽ theo hướng chéo góc, để nhiều nhánh phụ khác có thểđược vẽ tỏa ra một cách dễ dàng
Bước 3: Vẽ các nhánh thứ cấp
Đây là các nhánh được vẽ ra từ nhánh chính, nó bổ sung ý cho nhánh chính Cóthể vẽ thêm báo nhiêu nhánh thứ cấp đều được, miễn không gian trên giấy vẽ chophép Tương tự như tiêu đề phụ, các chữ trên nhánh thứ cấp cũng là các từ khóa mangtính gợi nhớ, và có thể tăng phần sinh động với các hình ảnh
Quy tắc vẽ nhánh thứ cấp:
- Chỉ nên tận dụng từ khóa và hình ảnh
- Mỗi từ khóa, hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trên nhánh
- Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm
- Tất cả các nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên được vẽ cùng mộtmàu
Bước 4: Hoàn thiện SĐTD
Kiểm tra và chỉnh sửa các sai sót, thêm hình ảnh hoặc tô màu để tạo sự nổi bậtcho các ý quan trọng, bổ sung các liên kết cần thiết để hoàn thiện SĐTD
Nếu cần thiết có thể vẽ lại nhiều lần để ôn tập kiến thức Với mỗi lần vẽ, sẽ tối
ưu hóa, rút gọn hoặc bỏ bớt những từ khóa không cần thiết nhằm nâng cao chất lượngcủa SĐTD
2 THỰC TRẠNG SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG VIỆC ÔN TẬP KIẾN
THỨC Ở TRƯỜNG THPT
Qua thực tế giảng dạy tại trường THPT, đa số các tiết ôn tập vẫn theo cácphương pháp dạy học truyền thống Việc vận dụng SĐTD vào các tiết ôn tập còn ít
Trang 82.1 Thuận lợi – khó khăn
+ Thuận lợi
- HS đã được tiếp cận sơ đồ tư duy trong quá trình học tập một số môn học tạitrường
- HS năng động, sáng tạo, nhiều ý tưởng cho quá trình xây dựng SĐTD
- Môn tin học 11 kì II đước sắp xếp 2 tiết liền kề, thuận lợi cho việc hoạt độngnhóm có sử dụng SĐTD
Trang 9CHƯƠNG II.
HƯỚNG DẪN HỌC SINH HỆ THỐNG KIẾN THỨC VÀ GIẢI BÀI TẬP
CHƯƠNG “KIỂU DỮ LIỆU CÓ CẤU TRÚC” BẰNG CÁCH SỬ
DỤNG SĐTD
1 Xây dựng tiến trình hướng dẫn HS ôn tập kiến thức bằng SĐTD
1.1 Hướng dẫn và rèn luyện kĩ năng xây dựng SĐTD
Để HS xây dựng SĐTD một cách có hiệu quả, GV nên:
- Giới thiệu về công cụ SĐTD
- Nêu ý nghĩa, sự hữu ích của việc sử dụng SĐTD trong việc ôn tập môn Tinhọc
- Hướng dẫn HS các bước vẽ SĐTD và một số nguyên tắc cần tuân thủ khi tiếnhành
- Giới thiệu SĐTD mẫu để HS dễ hình dung
1.2 Yêu cầu chuẩn bị
Để tiến thành xây dựng SĐTD, cần yêu cầu HS chuẩn bị:
- Kiến thức cần ôn tập
- Bút màu
- Giấy trắng (nên sử dụng giấy Roky A1 để xây dựng SĐTD theo nhóm)
2 Hướng dẫn học sinh sử dụng SĐTD để ôn tập chương “kiểu dữ liệu có
cấu trúc”
Giáo án:
ÔN TẬP CHƯƠNG IV - KIỂU DỮ LIỆU CÓ CẤU TRÚC
I Mục tiêu, yêu cầu
1 Kiến thức: HS cần hiểu rõ:
- Khái niệm mảng một chiều, kiểu dữ liệu xâu
- Cách khai báo, truy cập phần tử của mảng một chiều
- Cách khai báo, truy cập phần tử của xâu
2 Kĩ năng
- Thực hiện được thao tác thường dùng khi làm việc với mảng một chiều
Trang 10- Sử dụng được một số thủ tục, hàm thông dụng về xâu
- Cài đặt được một số chương trình đơn giản có sử dụng mảng, xâu
- Ôn tập các nội dung kiến thức chương IV
- Bút màu, giấy (mỗi nhóm một tờ Roky A1)
IV Tiến trình dạy học
1 Ổn định tổ chức
GV kiểm tra sỉ số lớp, lí do vắng (nếu có)
2 Kiểm tra bài cũ
Lồng trong quá trình dạy học
3 Bài mới
Hoạt động 1 Xác định các kiến thức trọng tâm chương IV,
xác định chủ đề trung tâm.
- Chia lớp thành 4 nhóm, cho
các nhóm thảo luận đưa ra các
kiến thức trọng tâm cần nhớ của
chương IV
- Chia bảng làm 4 phần, mời đại
diện các nhóm trình bày trên
bảng
- Nhận xét, bổ sung, sửa chữa
bài của từng nhóm
- Các nhóm tiến hành thảo luận đưa ra kết quả.
- Đại diện các nhóm lên trình bày
- Theo dõi, tiếp thu
Trang 11- Yêu cầu các nhóm đưa ra từ
khóa chủ đề trung tâm - Chủ đề trung tâm là: “KIỂU DỮ LIỆU CÓ
- Kiểu dữ liệu xâu:
+ Khái niệm + Khai báo + Các thao tác xử lí xâu
- Các nhóm tiến hành
Hoạt động 4 Hoàn thiện và trình bày nội dung của SĐTD
- Yêu cầu các nhóm thảo luận vẽ
sơ lược các nhánh thứ cấp thứ 2,
thứ 3, vào SĐTD của bản
nháp
- Các nhóm tiến hành
Trang 12- Nhận xét, chỉnh sửa tại từng
nhóm
- Yêu cầu các nhóm trình bày
SĐTD hoàn chỉnh vào giấy
- Theo dõi, đưa ra nhận xét
- Theo dõi, ghi nhớ
Hoạt động 5 Vận dụng Bài tập vận dụng: Viết chương
trình nhập từ bàn phím xâu kí tự
S có độ dài không quá 100 Hãy
cho biết có bao nhiêu chữ số
xuất hiện trong xâu S Thông
báo kết quả ra màn hình (bài 10
- Yêu cầu đại diện một nhóm
- Theo dõi, phân tích đề bài
- Các công việc cần làm:
+ Khai báo xâu + Xác định độ dài của xâu + Duyệt lần lượt từng kí tự của xâu S nếu nó nằm trong đoạn từ '0' đến '9' thì ta tăng biến đếm lên 1
- Các nhóm tiến hành
Trang 13chạy chương trình trên máy.
- Nhấn mạnh lại các kiến thức trọng tâm của chương IV
- Giao bài tập về nhà: Chạy chương trình bài 5, 6, 7 trang 79 SGK
- Yêu cầu các nhóm về nhà hoàn chỉnh lại SĐTD để nộp lại cho GV
HS:
- Lên kế hoạch thảo luận, chỉnh sửa, hoàn chỉnh SĐTD để nộp GV chấm điểm
3 Điều kiện thực hiện giải pháp, biện pháp
Trong tiết ôn tập, hoạt động chính là quá trình làm việc nhóm của HS trong việcxây dựng SĐTD, GV đóng vai trò trọng tài, đưa ra hướng đi đúng đắn nhằm giúp quátrình hoạt động của HS có kết quả tốt
Để tiết học đạt hiểu quả cao, cần quán triệt một số yêu cầu sau:
+ HS phải chuẩn bị ở nhà những yêu cầu GV đưa ra tiết trước
Trang 14+ Tính tích cực hoạt động nhận thức, tư duy của HS phải được thể hiện ở mức
độ cao nhất GV không được làm thay những gì HS có thể làm được
+ GV đánh giá kết quả của HS công khai
4 Kết quả khảo nghiệm, giá trị khoa học của vấn đề cần nghiên cứu
Việc sử dụng SĐTD đã góp phần đáng kể vào việc phát triển khả năng hợp táctrong hoạt động nhóm Không khí lớp học sôi nổi hơn, HS luôn đặt mình vào trạng tháitích cực làm việc để cùng thảo luận các vấn đề do GV đưa ra qua các tài tập Các emhứng thú, tích cực và tập trung trong các hoạt động học tập ở trên lớp
HS tự do sáng tạo cách vẽ SĐTD theo phong cách riêng mang dấu án của nhómmình nên các em rất hứng thú
Đa số HS tích cực và tự giác giải các bài tập ở nhà SĐTD là phương pháp tốt
để HS tự ôn tập ở nhà có hiệu quả
Hoạt động thảo luận nhóm vẽ SĐTD của một số nhóm
Trang 15PHẦN III KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1 Kết luận
Từ những kết quả nghiên cứu ở trên, đối chiếu với mục tiêu và nhiệm vụ nghiêncứu, tôi nhận thấy đã đạt được những kết quả sau đây:
- Nghiên cứu hệ thống cơ sở lí luận việc sử dụng SĐTD để ôn tập tạo sự hứng
thú và khơi gợi niềm đam mê của học sinh khi dạy và học theo hướng phát triển năng
- Đối với GV: Thường xuyên sưu tầm, tìm tòi thêm các những điểm mới lạtrong xây dựng SĐTD phù hợp với môn học, bài học và mức độ học sinh để có tácdụng bồi dưỡng tư duy và khả năng lập trình cho HS thông qua các nguồn tài liệu khácnhau như sách, mạng internet… và qua trao đổi, chia sẻ với đồng nghiệp
Trang 16TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Hồ Sĩ Đàm – Hồ Cẩm Hà – Trần Đỗ Hùng – Nguyễn Đức Nghĩa – Nguyễn Thanh
Tung – Ngô Ánh Tuyết (2013), Tin học 11, sách giáo khoa, NXB Giáo dục
2 Hồ Sĩ Đàm – Hồ Cẩm Hà – Trần Đỗ Hùng – Nguyễn Đức Nghĩa – Nguyễn Thanh
Tung – Ngô Ánh Tuyết (2013), Tin học 11, sách giáo viên, NXB Giáo dục
3 Hồ Sĩ Đàm – Hồ Cẩm Hà – Trần Đỗ Hùng – Nguyễn Đức Nghĩa – Nguyễn Thanh
Tung – Ngô Ánh Tuyết (2013), Tin học 11, sách bài tập, NXB Giáo dục
4 Tony Buzan –“Sơ đồ tư duy”, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh
5 Tony Buzan –“Lập bản đồ tư duy – How to Mind Map”, NXB Lao Động