Tài liệu luận văn Phong Cách Đạo Diễn Phim Ký Sự Truyền Hình Của Trần Tuấn Hiệp

Trong số các đạo diễn đó, Trần Tuấn Hiệp là một trong những đạo diễn phim tài liệu ký sự truyền hình cũng đã tạo dược phong cách riêng.. Nghiên cứu về phong cách đạo diễn phim ký sự truy

Hà Nội - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG VĂN TRÍ

PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH

CỦA TRẦN TUẤN HIỆP (QUA KÝ SỰ BIÊN PHÒNG,

KÝ SỰ BIỂN ĐẢO, KÝ SỰ MÙA THU VÀNG)

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành:

Lí luận, lịch sử điện ảnh, truyền hình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG VĂN TRÍ

PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH

CỦA TRẦN TUẤN HIỆP (QUA KÝ SỰ BIÊN PHÒNG,

KÝ SỰ BIỂN ĐẢO, KÝ SỰ MÙA THU VÀNG)

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Vũ Ngọc Thanh

Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học, dựa trên kết quả khảo sát thực tế Các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng

Tác giả luận văn

Trương Văn Trí

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới giáo viên hướng dẫn khoa học - PGS.TS Vũ Ngọc Thanh đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo thuộc Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đặc biệt là các thầy, cô giáo trong Bộ môn Nghệ thuật học đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong thời gian học tập tại trường

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã nhiệt tình động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 5

Chương 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH VÀ PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN 11

1.1 Khái lược về phim ký sự truyền hình 11

1.1.1 Đặc điểm phim ký sự truyền hình 11

1.1.2 Thể loại phim ký sự truyền hình 15

1.1.3 Nguyên tắc làm phim ký sự truyền hình 16

1.2 Phim tài liệu, ký sự truyền hình về biển đảo, biên phòng 18

1.2.1 Phản ảnh sâu sắc các vấn đề liên quan đến biển đảo 8

1.2.2 Thể hiện được sự quan tâm của dư luận về vấn đề biển đảo và chủ quyền biển đảo 19

1.2.3 Tuyên truyền về bảo vệ chủ quyền biển đảo, biên phòng 20

1.2.4 Cung cấp cho công chúng một khối lượng lớn các kiến thức và dữ liệu lịch sử, các giá trị pháp lý về biển đảo, chủ quyền biển đảo 20

1.3 Phong cách đạo diễn 20

1.3.1 Khái lược chung 20

1.3.2 Khái lược phong cách đạo diễn Trần Tuấn Hiệp 21

Tiểu kết chương 1 23

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN TRẦN TUẤN HIỆP TRONG PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH 24

2.1 Quan niệm về phim tài liệu, ký sự truyền hình và về phong cách đạo diễn của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp 29

2.1.1 Quan niệm của Trần Tuấn Hiệp về phim tài liệu, ký sự truyền hình 24

2.1.2 Quan niệm của Trần Tuấn Hiệp về phong cách đạo diễn 25

2.2 Phong cách kể chuyện 26

2.2.1 Tính chuyện trong phim ký sự truyền hình 26

2.2.2 Phong cách phỏng vấn: Thường dùng cách trò chuyện thay cho phỏng vấn 28 2.2.3 Phong cách phản ánh hiện thực hay cái đích của tất cả các bộ phim: con người 32 2.3 Phong cách sáng tạo 36

2.3.1 Đảm nhiệm hầu hết các vai trò sáng tạo trong đoàn phim 36

2.3.2 Đạo diễn là người dẫn chuyện 38

2.3.3 Sử dụng duy nhất một người chuyên đọc lời bình 42

2.3.4 Làm phim ký sự giống như thực hiện tùy bút, bút ký trong văn học 43

2.3.5 Kịch bản của tất cả các bộ phim đều được hình thành ngay ở nơi quay, trước mỗi cuộc trò chuyện, gặp gỡ 55

2.3.6 Tạo dấu ấn riêng cho thể loại ký sự truyền hình và tạo sự khác biệt giữa cách làm phim tài liệu ký sự truyền hình truyền thống so với hiện tại56 2.4 Phong cách trữ tình 57

2.4.1 Phong cách tự nhiên đầy xúc cảm 57

2.4.2 Phong cách duy tình và duy mỹ 60

Tiểu kết chương 2 60

Chương 3: MỘT SỐ KINH NGHIỆM VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ PHONG CÁCH ĐẠO DIỄNTRẦN TUẤN HIỆP 61

3.1 Một số kinh nghiệm từ các bộ phim ký sự truyền hình của Trần Tuấn Hiệp 61

3.1.1 Một số nguyên nhân thành công 61

3.1.2 Một số kinh nghiệm và một số hạn chế 63

3.2 Một số vấn đề đặt ra trong làm phim ký sự truyền hình của Việt Nam 65

3.2.1 Những điều mà phim tài liệu - ký sự truyền hình của

Việt Nam đang thiếu 65

3.2.2 Vấn đề sử dụng hình ảnh, tư liệu nước ngoài 66

3.2.3 Vấn đề tìm kiếm đề tài 67

3.2.4 Những khó khăn và vướng mắc khi thực hiện một bộ phim tài liệu ký sự truyền hình hiện nay 67

Tiểu kết chương 3 68

KẾT LUẬN 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74

PHIM MỤC 77

PHỤ LỤC 79

TS : Tiến sĩ XHCN : Xã hội chủ nghĩa

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, phim tài liệu truyền hình nói chung và ký sự

truyền hình nói riêng tại Việt Nam đã có những bước phát triển và tạo dược những thành công nhất định Nhiều nhà làm phim như Phạm Khắc, Trần Tuấn Hiệp đã có những tác phẩm tài liệu ký sự truyền hình tạo dư luận tốt, được người xem đón nhận

Trong số các đạo diễn đó, Trần Tuấn Hiệp là một trong những đạo diễn phim tài liệu ký sự truyền hình cũng đã tạo dược phong cách riêng Trong các bộ phim của mình, ông tạo nên sự khác biệt khiến người xem luôn bất ngờ bởi những cách

xử lý mang tính đột phá cùng cách làm phim tạo được sức hấp dẫn nhờ dấu ấn riêng

Nghiên cứu về phong cách đạo diễn phim ký sự truyền hình của Trần Tuấn Hiệp trong một số phim tiêu biểu của ông sẽ góp phần tổng kết bước đầu về quá trình làm phim ký sự truyền hình của Trần Tuấn Hiệp, đóng góp vào kho tàng lý luận về phim tài liệu ký sự truyền hình nói riêng và nâng cao chất lượng nghệ thuật của phim ký sự truyền hình Việt Nam nói chung Chính vì vậy học viên nhận thấy rằng đây là một đề tài thiết thực, mới mẻ, mang tính lý luận và có tính thực tiễn

Cùng với tâm đắc về đề tài, với hiểu biết nhất định và căn cứ vào các tư liệu tham khảo về đạo diễn Trần Tuấn Hiệp và phong cách đạo diễn của ông, nên học viên chọn đề tài: Phong cách đạo diễn phim ký sự truyền hình của Trần Tuấn Hiệp

(qua Ký sự biên phòng, Ký sự biển đảo, Ký sự mùa thu vàng) làm luận văn tốt

nghiệp cao học của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong thời gian qua, đã có một số công trình, cuốn sách, bài viết trên báo, tạp chí về đạo diễn điện ảnh, phong cách đạo diễn, phim truyện điện ảnh, phim tài liệu điện ảnh, phim tài liệutruyền hình, phim ký sự truyền hình nói chung và về các phim, cách làm phim của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

2.1 Về đạo diễn điện ảnh, phong cách đạo diễn, phim truyện điện ảnh, phim tài liệu điện ảnh, phim tài liệutruyền hình, phim ký sự truyền hình:

-Kristin Thompson, David Bordwell (2007), Lịch sử điện ảnh, giáo trình

chuyên ngành điện ảnh, tập,2, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội

-David Bordwell, Kristin Thompson (2013), Nghệ thuật điện ảnh, giáo trình

chuyên ngành điện ảnh, Nhã Nam-Nxb Thế giới

-Nhiều tác giả, Đạo diễn điện ảnh thế giới (1995), Viện Nghệ thuật và lưu

trữ điện ảnh

-Richard L Bare (Đặng Minh liên dịch) (2017), Nghệ thuật đạo diễn phim

truyện, Nxb Hội Nhà văn, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM

-Trần Thanh Hiệp (2017), Phim tài liệu, giáo trình hệ đại học, Nxb Hội Nhà

văn, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội

-Hoàng Hà (2013), Bài học làm phim từ Mark Jonathan Harris, Tạp chí

Điện ảnh Việt Nam cuối tháng, số 11

2.2 Về nghiên cứu phim, viết về phim:

-Warren Buckland (2011), Nghiên cứu phim, Nhã Nam - Nxb Tri thức

-Vũ Ngọc Thanh (2014), Điện ảnh học-lý luận và thực tiễn, Nxb Chính trị

quốc gia - Sự Thật

-Lê Hồng Lâm (2018), 101 bộ phim Việt Nam hay nhất, Nhã Nam - Nxb Thế

giới

2.3 Về đạo diễn Trần Tuấn Hiệp:

-Hoàng Tuấn, Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp: Làm ký sự kiểu “tùy phim”,

-Lê Minh Quốc, Ơ hay, nghe cũng được đấy chứ?, antgct.cand.com.vn,

-Khái niệm đạo diễn, phim tài liệu, phim ký sự truyền hình

-Phong cách đạo diễn, phim tài liệu, phim ký sự truyền hình, nghiên cứu phim, hướng dẫn viết về phim

-Quan điểm của các đạo diễn Việt Nam và thế giới về phong cách, quan điểm, truyền tải kinh nghiệm cá nhân trong quá trình thực hành nghề nghiệp, về phim tác giả, khán giả điện ảnh-truyền hình

-Quan điểm về cách làm phim tài liệu, ký sự truyền hình, king nghiệm, trải nghiệm làm phim, chuyện hậu trường làm phim của một số đạo diễn Việt Nam

và đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

Tuy vậy, chưa có công trình nào nghiên cứu về phong cách đạo diễn của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp mang tính hệ thống và chuyên sâu, cũng như chưa có công trình nào khảo sát, nghiên cứu các đặc điểm trong phong cách đạo diễn của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp trong các bộ phim tài liệu ký sự truyền hình cụ thể, nhất là những tác phẩm mà đạo diễn Trần Tuấn Hiệp đã đạt giải cao tại các kỳ Liên hoan phim quốc gia, Cánh Diều vàng của Việt Nam

Qua kết quả nghiên cứu, người viết lĩnh hội cho bản thân những kinh

nghiệm bổ ích từ phong cách làm phim của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp cũng như một số đạo diễn Việt Nam khác

4 Đối tượng nghiên cứu

Các đặc điểm trong phong cách đạo diễn của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

Phong cách đạo diễn được thể hiện qua 3 bộ phim Ký sự biên phòng, Ký sự

biển đảo, Ký sự mùa thu vàng

5 Phạm vi nghiên cứu

- 3 bộ phim Ký sự biên phòng (25 tập), Ký sự biển đảo (30 tập), Ký sự mùa

thu vàng(18 tập) trong Ký sự những nẻo đường của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

- Các phim khác trong Ký sự những nẻo đường của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp:

Ký sự Đăk Lăk (12 tập) nói về không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên; Sài Gòn du ký (20 tập) đề cập, phản ánh đời sống văn hóa nghệ thuật, chân dung

những gương mặt văn nghệ sĩ tiêu biểu trên đất Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí

Minh; Được sống và kể lại (5 tập)

- Một số phim tài liệu truyền hình, ký sự truyền hình của các đạo diễn Việt Nam và thế giới để so sánh

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khái lược về phim ký sự truyền hình, về phong cách và phong cách đạo diễn, từ đó dùng là cơ sở lý thuyết để khảo sát 3 phim ký sự truyền hình của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

Những ảnh hưởng tạo nên phong cách và quan niệm làm phim ký sự truyền hình của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

Xây dựng một hệ thống các đặc điểm tạo nên phong cách đạo diễn Trần Tuấn Hiệp; khảo sát và phân tích các đặc điểm đó

Nghiên cứu cách làm phim thông qua khảo sát và phân tích phong cách đạo

diễn qua 3 bộ phim Ký sự biên phòng, Ký sự biển đảo, Ký sự mùa thu vàng của đạo

diễn Trần Tuấn Hiệp

Kiến giải nguyên nhân thành công và một số hạn chế trong làm phim ký sự truyền hình của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

7 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tài liệu: sách, tạp chí, báo cáo khoa học, luận văn liên quan đến

đề tài

Nghiên cứu phim: Xem các phim trong phim mục, ghi chép về các vấn đề cần nghiên cứu, kiến giải của các phim

Viết về phim: Áp dụng các phương pháp trong phân tích phim

Phỏng vấn chuyên gia: Phỏng vấn đạo diễn Trần Tuấn Hiệp và một số nhà làm phim, nhà nghiên cứu lý luận phê bình điện ảnh-truyền hình

Áp dụng các phương pháp: Khái quát, tổng hợp; liên hệ, so sánh; diễn giải, quy nạp

8 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Góp phần khái quát về phim ký sự truyền hình, về phong cách và phong cách đạo diễn, những ảnh hưởng tạo nên phong cách và quan niệm làm phim ký sự truyền hình

Tổng kết bước đầu về một nhà làm phim theo cách thức nghiên cứu về chân dung tác giả, mối quan hệ tác giả-tác phẩm

Qua đó góp phần nâng cao chất lượng nghệ thuật của phim tài liệu truyền hình, phim ký sự truyền hình Việt Nam nói chung, công tác đạo diễn phim ký sự truyền hình nói riêng, nhằm đáp ứng nhu cầu thưởng thức ngày càng cao của đông đảo quần chúng khán giả

Luận văn sau khi hoàn thành tốt, hy vọng sẽ trở thành tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm, những người làm phim, yêu thích phim tài liệu và có thể đóng góp cho công tác đào tạo, giảng dạy và nghiên cứu khoa học

9 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phim mục và phụ lục, nội dung của luận văn nhằm hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu được kết cấu thành 3 chương

Chương 1: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHIM KÝ SỰ TRUYỀN

HÌNH VÀ PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN TRẦN TUẤN HIỆP

TRONG PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH

Chương 3: MỘT SỐ KINH NGHIỆM, VẤN ĐÊ ĐẶT RA TỪ PHONG

CÁCH ĐẠO DIỄN TRẦN TUẤN HIỆP

Chương 1:

MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH

VÀ PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN

1.1 Khái lược về phim ký sự truyền hình

1.1.1 Đặc điểm phim ký sự truyền hình

Những năm gần đây, sau thành công của bộ phim dài tập Mê Kông ký sự do

nhóm làm phim của Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện, trên sóng của các đài truyền hình trong cả nước liên tục xuất hiện các tác phẩm thuộc thể loại

ký sự truyền hình, có thể kể các phim tiêu biểu: Ký sự những nẻo đường, Ký sự Biên phòng, Ký sự biển đảo, Ký sự biển đảo quê hương, Ký sự Mùa thu vàng, Ký

sự nước Lào, Ký sự Hỏa xa,… Đó là những phim có độ dài trên 50 tập, vài chục

tập; hoặc là những phim có độ dài vừa phải, khoảng vài tập, có khi chỉ là một phim với dung lượng vừa phải Trên sóng của VTV1, VTV2, VTV3 và nhiều đài truyền hình các địa phương, tỉnh, thành,thời gian gần đây cũng thường xuất hiện những đoạn phim ngắn giới thiệu về một khúc sông, một vùng đất, một khu rừng… rất ngắn gọn, cô đọng, nhưng cũng rất trữ tình, làm cho người xem truyền hình thư thái, giãn bớt sự căng thẳng bởi các thông tin dồn dập được cung cấp bởi các bản tin, các chương trình thời sự chính luận

Chẳng hạn, có thể kể phim Ký sự biên phòng (đạo diễn Trần Tuấn Hiệp) là bộ

phim tài liệu - ký sự truyền hình dài 25 tập, được trình chiếu định kỳ 2 kỳ/tháng trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam (từ ngày 13-7-2008 đến 28-6-

2009), do Bộ tư lệnh Bộ đội Biên phòng, Báo Biên phòng và Ban Văn nghệ - Đài

Truyền hình Việt Nam phối hợp sản xuất

Hoặc có thể kể các phim ký sự truyền hình Việt Nam khác như: Bên dòng Xà

No, (Tập 1: Thủy lộ huyết mạch); Chuyện kể đất phương Nam: Dấu ấn Tri Tôn

(Tập 1: Chuyện về ngọn đồi hai triệu đô); Chuyện những dòng sông (Tập 1: Xuôi

dòng Cái Bè);Chuyện kể đất phương Nam - Đi tìm nhứt xứ Ba Xuyên(Tập 1:

Thương cảng Bãi Xàu);Trên vùng ranh mặn (Tập 1: Ranh mặn trên dòng Mỹ

Tho);Vùng biên mùa nước về (Tập 1: Con nước sớm đầu nguồn)…

Phim ký sự truyền hình là một thể loại của phim tài liệu truyền hình nói

riêng và phim dài tập truyền hình nói chung

Đa phần các phim ký sự truyền hình cũng là những phim tài liệu sáng tạo, tức

là những phim cần/ thường/ phải có hình ảnh sinh động, tác động mạnh và biết cách sử dụng hình ảnh để kể chuyện

Nếu các phim tài liệu, phim tài liệu truyền hình, phim ký sự truyền hìnhđều

là những thể loại của báo hình thì hai tiêu chí quan trọng nhất cần có là sự thật

và hiện thực mang tính thời sự, mang hơi thở thời cuộc Người làm phim có thể

kể lại câu chuyện hay đưa ra những tìm tòi, phát hiện mới, thậm chí là đưa được

ý kiến cá nhân mình trên cương vị một nhà báo - công dân thì vẫn nên đặt hai tiêu chí đó lên hàng ưu tiên

Với những thế mạnh riêng về đặc trưng của một thể loại báo chí phản ảnh đa dạng, có chiều sâu, có khả năng phân tích, lý giải, xâu chuỗi các sự kiện, vấn đề phim tài liệu truyền hình đã và đang có vài trò đáng kể trong việc phản ảnh nhiều

vấn đề của xã hội.Phim ký sự truyền hình có các đặc điểm sau:

Có đặc điểm, yếu tố báo chí, văn học về mặt thể tài (ký, ký sự, phỏng vấn, ghi chép )

Có đặc điểm chung của ngôn ngữ điện ảnh và ngôn ngữ truyền hình (âm

thanh, ánh sáng, nhân vật, bối cảnh, dàn dựng, dựng phim )

Có đoàn phim tương tự như đoàn phim điện ảnh (với các thành phần như tác giả kịch bản, đạo diễn, quay phim, âm nhạc, nhân viên kỹ thuật, nhân viên hậu

kỳ, dựng phim)

Trong các thành phần, đạo diễn có vai trò chính, là linh hồn của bộ phim (tác phẩm)

Có đặc điểm sử dụng máy quay và được thực hiện bởi một tập thể sáng tác

Có đặc điểm đa phần phim ký sự truyền hình được quay bằng kỹ thuật số

Phim ký sự thực chất là một thể loại của phim tài liệu Đối với phim tài liệu thì yếu tố chân thực bao giờ cũng phải được đặt lên hàng đầu

Theo Đại Từ điển tiếng Việt xuất bản năm 2005, “Ký sự là loại ký ghi lại

những diễn biến của cuộc sống xã hội, không hoặc rất ít xen vào những bình luận chủ quan của người viết Ký sự là một thể loaị thuộc ký báo chí, trong đó các nhân vật sự kiện được khái quát điển hình thông qua sáng tạo của nhà báo, mang đến cho người đọc sự suy ngẫm và hướng tới tình cảm cao đẹp” [16, tr 342]

Theo giáo trình Cơ sở lý luận Báo chí Truyền hình của nhà báo Dương Xuân

Sơn, “Ký sự phản ánh con người sự kiện thông qua các thủ pháp nghệ thuật, sức mạnh của nó cũng là ở chi tiết Việc chọn nhân vật, sự kiện điển hình thông qua chi tiết có thật làm cho tác phẩm có sức truyền cảm mạnh mẽ” [10, tr 132]

Trong ký sự, bố cục tuân theo logic của tình cảm, của sự sáng tạo mà không tuân theo quy luật của tư duy thực tế Tôn trọng tuyệt đối tính chân thật của sự kiện, không hư cấu không dàn dựng Hình ảnh trong phim ký sự là hình ảnh có thực như đang diễn ra trước mắt khán giả Đôi khi tác giả có thể tái hiện hiện thực bằng cách sử dụng các nhân vật, nhân chứng để hồi tưởng hoặc kể lại

Phim ký sự truyền hình phản ánh hiện thực thông qua vai trò cái tôi trần thuật (đây là yếu tố cực kỳ quan trọng) giúp cho tác giả có điều kiện phản ánh hiện thực sinh động và sâu sắc Cái tôi trong phim ký sự truyền hình là cái tôi tác giả

Phim ký sự truyền hình có kết cấu linh hoạt, giàu chất văn học Ký sự đan xen nhiều mảng của hiện thực với những màu sắc, âm thanh, hoàn cảnh sinh động điển hình

Trên thực tế, ít người gọi đúng tên thể loại ký sự truyền hình và thường hay

bị gọi chung là phóng sự hoặc phim tài liệu, có lẽ vì giữa chúng có khá nhiều điểm tương đồng về thủ pháp sáng tạo, về qui trình sáng tác thông thường Tuy nhiên ngay cả trong những điểm chung thông thường này cũng vẫn tồn tại sự khác biệt

Nhìn chung, có thể xem xét những khác biệt giữa phóng sự truyền hình và ký sự

truyền hình thể hiện trên các phương diện sau:

Tác giả: Trong phóng sự truyền hình, tác giả có vai trò kể lại sự kiện, sự

việc; trong ký sự truyền hình, tác giả không dừng lại ở kể mà còn suy ngẫm về sự

kiện, sự việc

Chi tiết: Trong phóng sự truyền hình, chi tiết là bộ phận của sự kiện, nó làm

cho khán giả hiểu về sự kiện; nhưng trong ký sự truyền hình, chi tiết hướng tới

việc trở thành hình tượng có sức tác động vào khán giả (việc chi tiết có trở thành

hình tượng hay không còn phụ thuộc vào khả năng tìm tòi lựa chọn và sử dụng chi tiết trong tác phẩm, nhưng việc tạo ra khả năng này của chi tiết trong ký sự đã làm cho tầm quan trọng của ký sự tăng lên)

Bố cục: Trong phóng sự truyền hình, bố cục tuân theo qui trình một cách

lần lượt, các sự kiện, các vấn đề được trình bày theo trình tự nhất định; trong ký sự

truyền hình, bố cục tuân theo dòng suy nghĩ, sự liên tưởng và cảm xúc của tác giả

Trọng tâm: Trong phóng sự truyền hình, trọng tâm là sự việc, sự kiện với các

chi tiết bản chất; trong ký sự truyền hình, các nhân vật với đời sống tinh thần ở

dạng điển hình khác nhau là trọng tâm

Thông tin: Trong phóng sự truyền hình, thông tin luôn hướng tới bản chất sự

kiện, sự việc, cùng với nó là thông tin về bản chất sự kiện, sự việc; trong ký sự

truyền hình, thông tin tới việc làm toát ra từ sự kiện, sự việc đó các mối liên quan

với sự kiện khác, hoặc một chủ đề khác mang tính nhân văn sâu sắc

Ngôn ngữ: Trong phóng sự truyền hình, thường sử dụng ngôn ngữ tường thuật

cộng với sự phân tích để làm rõ sự kiện Sự khác biệt ở chỗ tuy vẫn mang trong

mình ngôn ngữ tường thuật, phân tích nhưng trong ký sự truyền hình còn sử dụng

ngôn ngữ hình tượng, ẩn dụ hướng tới phản ánh nội tâm nhân vật

Xem xét sự khác biệt giữa ký sự và phim tài liệu có thể thấy mấy vấn đề sau:

đa số phim Tài liệu có thể gọi là ký sự Phim Ký sự có thể có thời lượng vài phút, nhưng cũng có thể có độ dài ngang phim tài liệu

1.1.2 Thể loại phim ký sự truyền hình

Phim ký sự truyền hình không chỉ tồn tại dưới dạng đơn giản là kết hợp các yếu tố báo chí - điện ảnh - truyền hình - tài liệu mà nó có nhiều dạng thức khác nhau, khá phức tạp Có thể kể ra vài dạng thức dưới đây cùng các đặc điểm của chúng:

*Thể loại ký sự mang phong cách phóng sự: Là dạng ký sự dựa trên cơ sở một

hoặc những sự kiện xảy ra mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, các chất liệu để hình thành

ký sự bao gồm cả chất liệu của phóng sự Dạng ký sự này mang tính chất thời sự nhưng không sa vào các chức năng thông tin thời sự, mặc dù có sử dụng chất liệu

của phóng sự Tuy vậy, điều nên tránh là không nên lặp lại các chức năng của

phóng sự mà không có sự nâng cao bằng liên tưởng, ẩn dụ, bình luận…

*Thể loại ký sự chuyên đề (về một vấn đề): Nguy cơ lớn nhất của dạng ký sự

này là sa vào thông tin, đó là sự kéo dài một cách vụng về của phóng sự, kể lể dài

dòng về sự kiện Một ký sự thành công là phải nhờ vào sự liên tưởng, suy ngẫm

sâu xa Muốn như vậy phải tìm được cấu tứ cho phim

*Thể loại ký sự montage: Nền tảng của dạng ký sự này là tư liệu (có dựng

phim), có thể càng lâu thì càng tốt

*Thể loại ký sự truyền hình hành trình:

Ví dụ: Phim ký sự truyền hình dài tập Ký sự mùa thu vàng giúp khán giả cùng

khám phá nước Nga qua hành trình du kí qua xứ sở bạch dương xinh đẹp

*Thể loại ký sự truyền hình khám phá (discovery):

Ví dụ: Ký sự khám phá Việt Nam: Khám phá hang động Phong Nha - Kẻ

Trong đó, những con người được phản ánh luôn có đời sống nội tâm phong phú, số phận cuộc đời tiêu biểu, tính cách rõ ràng, có vai trò, ảnh hưởng nhất định trong đời sống xã hội

Phim ký sự chân dung có những cảnh để khắc họa nhân vật: hình ảnh ghi lại nhân vật sống, hoạt động, ghi lại những kỷ vật Có thể tạo ra bối cảnh: nhân vật tự nói, hoặc kể lại về mình hoặc nói về những vấn đề khác mà qua đó bộc lộ được phẩm chất của mình, vấn đề ở đây là sử dụng nghệ thuật của phỏng vấn chân dung Những thông tin khác: tư liệu, ảnh lịch sử…có thể làm mở ra các ý tưởng, vấn đề, gắn nhân vật với một hoàn cảnh thật, hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ Có thể là các cảnh quay hiện tại, nhưng không nhất thiết là phải quay về nhân vật mà có thể là về làng xóm, thành phố, các đồ vật

*Thể loại ký sự du lịch: Hiện nay một số phim du lịch thường nghiêng về phía

khoa giáo, giới thiệu địa danh, khảo cứu di tích lịch sử, truyền thống văn hóa, đặc điểm sinh hoạt cộng đồng Nếu đằng sau hình và tư duy của nhà khảo cứu, đưa ra các thông tin thu thập được, các số liệu, xem xét các chi tiết, các liên tưởng, cung cấp cho người xem thông tin bổ ích, giúp ích về tri thức cho người xem

1.1.3 Nguyên tắc làm phim ký sự truyền hình

*Tìm hiểu, điều nghiên cặn kẽ đối tượng, coi trọng chủ thể sáng tạo

Những năm đầu thế kỷ 21, giới làm phim phóng sự tài liệu ở nước ta đã tìm

ra một phương pháp làm phim mới, được gọi tên theo tên ông thày người Pháp - Varan Hạt nhân của phương pháp Varan là để bộ phim tuân thủ theo logic của đời sống, tuyệt nhiên không bóp nặn, khuôn đúc theo ý đồ chủ quan đã có sẵn từ trước Nhưng nhiều nhà làm phim trẻ đã hiểu và vận dụng sai phương pháp này Họ

tưởng như cứ gặp gì ghi nấy, không cần lựa chọn, chọn lọc gì hết; vừa quay vừa ghi tiếng đồng bộ và như vậy phim sẽ khách quan, tránh sự sắp xếp bày đặt Họ quên mất rằng để phim tự nhiên, không khuôn bó, gò ép chính là lại cần tới sự tìm hiểu, điều nghiên cặn kẽ; sự chọn lọc chu đáo, kỹ càng

Andrei Tarkovsky, một đạo diễn nổi tiếng của Nga - Xô Viết và thế giới đã

có một câu nói nổi tiếng như sau: “Càng phát huy cao độ nhất cái chủ thể càng tiếp nhận một cách đầy đủ, bản chất nhất cái khách thể” Với công việc sáng tạo văn chương nghệ thuật, mọi lầm lạc, sai trái đều sinh ra khi người ta hạ thấp, xem nhẹ các chủ thể; mong đếm số những cánh tay giơ lên để xác lập cái hay, cái giở của một cuốn sách, một bộ phim

*Làm phim thể loại phim tài liệu chân dung

Nhìn lại sự hình thành của thể loại phim tài liệu chân dung trên thế giới và Việt Nam, phim tài liệu có hai cách làm chính Cách thứ nhất là ghi chép chân thực tài liệu sống động, phản ánh tức thì, hoặc là sử dụng các tài liệu đã từng ghi lại, không kể thời gian, sau đó sử dung nghệ thuật dựng phim để xâu chuỗi hình ảnh và

ý tưởng Ở Pháp còn có cách làm phim tài liệu trực tiếp mang tên Hiệp hội Varan theo lối thu âm ghi hình đồng bộ, trực tiếp tạo hiệu quả khơi gợi những cảm xúc thực sự trong lòng khán giả, giúp họ khám phá, vun đắp tình cảm đối với nhân vật

và câu chuyện của nhân vật đang diễn ra

Còn cách thứ hai là làm phim theo kiểu bố trí, sắp xếp lại sự kiện thời sự, dựng lại hiện trường sát với thực tế Nhờ bối cảnh được dựng lại một cách trung thực nên xem phim khán giả không thấy gượng ép, khiên cưỡng mà ngược lại Ở đây, mục đích quan trọng nhất của phim tài liệu là tính chân thực mà nó bộc lộ chứ không chỉ đơn giản là truyền tải thông tin…

*Nguyên tắc phỏng vấn

Phỏng vấn nhân vật có vai trò quan trọng, là phần không thể thiếu trong phim

ký sự truyền hình mà còn mang dấu ấn phong cách nhà đạo diễn phim Kỹ thuật phỏng vấn là một trong những kỹ năng thường bị bỏ qua nhiều nhất trong việc làm phim tài liệu Tuy nhiên, nếu khi phỏng vấn đã mang dấu ấn của một phong cách thì phỏng vấn không chỉ mang lại hiệu quả to lớn mà còn không thể tính hết những giá trị mang tính tìm tòi, sáng tạo mà phỏng vấn mang tới cho khán giả màn ảnh nhỏ và cho chính các nhà làm phim ký sự truyền hình

Thường thì về mặt lý thuyết, người ta xác định rằng cần phải quan tâm tới chủ đề phim hơn cả, sau đó cầm máy quay (hoặc chọn một quay phim)

phù hợp với công việc làm phim, trò chuyện, hoặc trao đổi với nhau một chút trong khi biên tập, sau đó chào từ biệt thế là đã có thể có được một bộ phim như mong muốn Sự thật, để hiệu quả thì công việc phỏng vấn phức tạp hơn nhiều

Để phỏng vấn tốt và nhất là để phỏng vấn tốt cho một phim tài liệu ký sự truyền hình, nó đỏi hỏi một kỹ năng rất tỉ mỉ và khó tính và một phong cách riêng

Do một cuộc phỏng vấn có thể làm hỏng cả một bộ phim hoặc đem đến sự thành công cho bộ phim đó, cho nên về vai trò, phỏng vấn chính là tiền đề tạo ra xương sống cho câu chuyện của phim ký sự truyền hình Theo hệ quả đó, phỏng vấn có thể làm đậm đặc, rõ ràng hơn và ngược lại, cũng có thể làm mờ nhạt phong cách nhà đạo diễn phim

1.2 Phim tài liệu, ký sự truyền hình về biển đảo, biên phòng

1.2.1 Phản ảnh sâu sắc các vấn đề liên quan đến biển đảo

Từ những vấn đề liên quan đến đời sống của ngư dân trên biển, cuộc sống đánh bắt hải sản trên các ngư trường, về cuộc sống của người lính giữ biển hay thậm chí là số phận của từng con người với những công việc nhỏ bé, thầm lặng nhưng vô cùng ý nghĩa là “người gác đèn trên biển đông” Và “theo khảo sát của

cá nhân tác giả trong thời gian hai năm 2013 - 2014 có gần 30 bộ phim tài liệu về biển đảo được phát sóng liên tục trên sóng VTV1, trong đó có nhiều phim 3, 4 tập, thậm chí 8 đến 10 tập, (đó là còn chưa kể còn nhiều bộ phim tài liệu về biển đảo được phát sóng trên các kênh VTV2, VTV4, VTV5…) Đây là một con số không

hề nhỏ bởi trong thực tế, để có số lượng phát sóng được như vậy trên giờ vàng của sóng truyền hình quốc gia là cả sự nỗ lực và ưu tiên lớn trong nhiệm vụ tuyên truyền“ [22, 16/3/2013]

Hai tác phẩm phim ký sự truyền hình Ký sự biên phòng và Ký sự biển đảo (VTV1, đạo diễn Trần Tuấn Hiệp, do Báo Biên phòng phối hợp với Ban Văn nghệ

- Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức sản xuất), dài 70 tập, sau khi lên sóng đã

mang đến cho khán giả cả nước những câu chuyện hấp dẫn, nêu bật được hình tượng người chiến sĩ biên phòng cũng như vẻ đẹp của non nước biênphòng, thế mạnh, tiềm năng của biển đảo quê hương và hàm chứa tính nhân văn sâu sắc Sau nhiều năm phát sóng, hai bộ phim ký sự truyền hình này vẫn giữ nguyên vẹn được sức nóng, tính thời sự của ngày đầu, vẫn chạm đến được trái tim của khán giả

Phim ký sự truyền hình Ký sự Biên phòng (VTV1, đạo diễn Trần Tuấn Hiệp)

đã phản ánh một cách sinh động, phong phú, sâu sắc về đời sống vật chất, tinh thần cũng như những bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc ở khu vực biên giới; cuộc sống lao động, chiến đấu, công tác, đời sống văn hóa và hậu phương gia đình của người lính biên phòng… Bộ phim thu hút được sự theo dõi của đông đảo công chúng, đạt hiệu quả tuyên truyền cao, khơi dậy tình cảm, trách nhiệm của toàn xã hội hướng về biên cương Tổ quốc

1.2.2 Thể hiện được sự quan tâm của dư luận về vấn đề biển đảo và chủ quyền biển đảo

Bên cạnh các phim tài liệu phản ảnh nội dung về chủ quyền biển đảo, về tiềm năng và thế mạnh trên biển, về những cuộc mưu sinh của ngư dân… thì một thành công lớn của phim tài liệu về biển đảo thời gian qua chính là việc thu hút và thể hiện được sự quan tâm của dư luận trong nước và quốc tế về vấn đề biển đảo

và chủ quyền biển đảo Vì vậy,„„đây còn là những thông tin đối ngoại giá trị với người nước ngoài ở Việt Nam, người Việt Nam ở nước ngoài và cả người nước

ngoài ở tất cả các nước trên thế giới Rất nhiều phim như Lịch sử và lựa chọn, Biển

động (đạo diễn Nguyễn Hoàng Lâm), Biển Đông dậy sóng (đạo diễn Lê Phong

Lan), Biển của người Việt (đạo diễn Đào Thanh Tùng), Bạch Đằng - vang mãi

khúc tráng ca (đạo diễn Hồng Cẩm)… đã thực sự để lại dấu ấn trong lòng công

chúng xem truyền hình” [22, 16/3/2013]

1.2.3 Tuyên truyền về bảo vệ chủ quyền biển đảo, biên phòng

Các phim tài liệu sử thi, ký sự truyền hình Những trang sử biên thùy được

công chiếu vào đúng dịp kỷ niệm 40 năm giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống

nhất đất nước nhằm khắc họa rõ nét những cống hiến của người chiến sĩ biên

phòng trong những năm tháng chiến tranh hay thời kỳ đất nước hòa bình, đồng thời biểu dương, ghi nhận sự đóng góp của đồng bào các dân tộc luôn sát cánh với Bộ đội Biên phòng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ chủ quyền an ninh biên giới

Tổ quốc

Mỗi bộ phim tài liệu về biển đảo không chỉ mang ý nghĩa lớn trong việc

tuyên truyền về lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc mà hơn hết, nó còn tác động mạnh mẽ vào người xem, làm cho công chúng ý thức rõ ràng hơn về vấn đề bảo

vệ chủ quyền biển, đảo

1.2.4 Cung cấp các kiến thức và dữ liệu lịch sử, các giá trị pháp lý về chủ quyền biển đảo

Bằng nhiều cách lý giải và tái hiện khác nhau, nhiều bộ phim tài liệu về biển đảo đã thực sự có hiệu quả ăn sâu, cắm rễ trong suy nghĩ của người xem Hơn ai hết, với mỗi đạo diễn, mỗi đoàn làm phim, đấy chính là sự kết tinh của tài năng, tâm huyết và tình yêu biển đảo Mỗi thước phim là một câu chuyện, một tấm lòng,

là khát khao cống hiến và cũng là ý thức về chủ quyền biển đảo là thiêng liêng, có

ý nghĩa sinh tồn của cả một dân tộc

1.3 Phong cách đạo diễn

1.3.1 Khái lược chung

Khi xem xét phong cách đạo diễn ở đây một phần là để nghiên cứu tổng thể tác phẩm của họ và phần khác là để đặt chúng vào bối cảnh nền điện ảnh dân tộc cũng như xu thế, cá tính sáng tạo của các đạo diễn khác Tác phẩm của các đạo diễn đó khi mang phong cách riêng thường có ảnh hưởng rộng lớn đến các nhà làm phim khác Một phần vì các đạo diễn có phong cách riêng thường làm việc nghiêm túc, có thể họ khác biệt về cá tính và nhiều khi “khác người” (thậm chí đôi khi sự lập dị trong tính cách cũng góp phần tạo nên cá tính sáng tạo nói riêng và phong cách riêng nói chung), nhưng đa phần họ chia sẻ sự thừa nhận tác giả với khán giả

và các nhà phê bình Đúng như một đạo diễn đã nhận định “Người ta có thể làm

một bộ phim với cùng một sự thân thuộc trực tiếp và mang tính cá nhân mà một nhà văn cảm thấy khi viết” (dẫn theo F.Fellini - đạo diễn Italia) [13, tr.132]

Vì vậy, câu hỏi đặt ra đối với nền điện ảnh Việt Nam là phải làm sao để tạo

cơ sở và điều kiện cho những tài năng điện ảnh, chí ít là cho các đạo diễn có phong cách riêng, có “đất dụng võ” để tạo nên những tác phẩm nghệ thuật có giá trị

1.3.2 Khái lược phong cách đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

Phim ký sự truyền hình thường tuân theo một lý thuyết, nguyên tắc chung nhưng khi thực hiện thì mỗi người mỗi khác, do mỗi đạo diễn đều có phong cách riêng Chính điều đó đem lại thành công cho mỗi tác giả Với Trần Tuấn hiệp, quan niệm về dòng phim ký sự truyền hình, để tạo được phong cách riêng, khi bắt tay vào theo đuổi đã được anh chia sẻ: “Tôi làm phim ký sự giống như dạng tùy bút, hay bút ký trong văn học Mình đi dọc đường, quan sát cuộc sống, số phận con người rồi nói lên cảm nghĩ của mình Nhà văn dung ngòi bút nói lên xúc cảm thì tôi dùng máy quay tạo nên điều đó Tính tác giả trong phim ký sự là rất lớn Phim chính là con người đạo diễn Nhiều người nhìn chúng tôi quay ký sự rồi xem phim

cứ ngỡ như một đoàn đang đi chơi, gặp gì quay nấy Thực ra tất cả đều được tính toán rất kĩ càng, cẩn thận Nếu không thì không thành phim được đâu Phim ký sự thực chất là một thể loại của phim tài liệu Mà đã là phim tài liệu thì yếu tố chân thực bao giờ cũng phải được đặt lên hàng đầu Để tạo sự chân thực ấy, chúng tôi cố tình tạo ra sự thoải mái nhất, giống như một cuộc chơi vậy Tất nhiên còn một yếu

tố nữa vô cùng quan trọng đó là cảm xúc của người làm Vì nếu thiếu cảm xúc thì không bao giờ thành tác phẩm được Ví dụ như tôi làm về quán café tôi với bạn đang ngồi thì tôi sẽ khai thác vào cảm xúc tôi ngồi đây đợi bạn như thế nào, tôi gặp

bà chủ quán này ấn tượng ra sao chứ không đi vào lịch sử quán này, liệt kê có bao nhiêu bàn ghế, số lượng khách vào ra… Tôi thích kể câu chuyện quán có cái biển hiệu rất hay hoặc bằng chuyện có một ông khách suốt 40 năm sáng nào cũng ngồi đây Nói tóm lại khi ta làm một đề tài gì đó thì nó phải có gì đó khác thường, ẩn chứa một điều gì đấy mà người làm phim muốn nói” [24, 19/07/2012]

Khán giả truyền hình thường ưa thích phong cách Trần Tuấn Hiệp dẫn

chuyện qua Ký sự Sài Gòn, Ký sự biên phòng, Ký sự mùa thu vàng… nhưng anh

không là người Sài Gòn, không là người lính, việc anh lại bắt nhịp được và tạo nên cái hồn riêng biệt cho mỗi thước phim chính vì Trần Tuấn Hiệp quan niệm rằng chính vì mình không phải là người Sài Gòn, không phải là người lính, nên mới có được những cảm xúc mới, lạ để có thể thực hiện được những ký sự như vậy

Theo phong cách đó, không ít người nước ngoài chẳng biết mấy về Việt Nam, nhưng xem những gì họ quay về chúng ta, họ viết về đất nước mình, thì lại thấy rất sống động, rất thú vị Trần Tuấn Hiệp cho rằng, điều đó một phần do vì mình ở lâu quá, biết nhiều quá, nên thấy mọi thứ rất bình thường, vô tình đánh mất cảm xúc mới lạ, mà thiếu cảm xúc thì rất khó làm nghệ thuật

Mặt khác, ý tưởng xây dựng một kịch bản phim tài liệu đối với Trần Tuấn Hiệp

là vừa có sắp xếp trước vừa “tùy cơ ứng biến” Theo đó, nếu kịch bản phim truyện đòi hỏi phải rành mạch cụ thể, rõ ràng tới từng chi tiết, từng cảnh quay, thì làm phim tài liệu là một quá trình sáng tạo liên tục Trần Tuấn Hiệp thường làm một bộ phim tài liệu theo trình tự sau: Đầu tiên là một kịch bản ý tưởng Sau đó, ý tưởng được phát triển trong quá trình quay Dựa trên những gì đã quay được, mới bắt đầu làm kịch bản dựng và đây mới là kịch bản chi tiết Sau đó, quá trình sáng tạo còn được tiếp tục trên bàn dựng phim Vì thế, Trần Tuấn Hiệp cho rằng, nếu kịch bản phim tài liệu được xây dựng chi tiết ngay từ đầu sẽ khiến quá trình đi quay bị lệ thuộc vào những gì đã định sẵn Như vậy, bộ phim sẽ mất đi sức sống và sự chân thực

Tiểu kết chương 1

Trong chương này, học viên khái lược về đặc điểm, thể loại và nguyên tắc làm phim ký sự truyền hình

Khi nghiên cứu về phong cách đạo diễn Trần Tuấn Hiệp trong làm phim ký

sự truyền hình cho thấy những kết luận về phong cách của nhà làm phim này:

Sự kết hợp tương đối nhuần nhuyễn các yếu tố: Về bút pháp, thủ pháp, nguyên tắc, thể lọai và về ngôn ngữ lọai hình: Kết hợp báo chí truyền hình (báo hình) và phim tài liệu truyền hình

Về phong cách đạo diễn, đối với Trần Tuấn Hiệp, phim ký sự thực chất là một thể loại của phim tài liệu Đối với phim tài liệu thì yếu tố chân thực bao giờ cũng phải được đặt lên hàng đầu

Đối với Trần Tuấn Hiệp, kịch bản dành cho một bộ phim Phóng sự - Tài liệu chỉ là một cái cớ, một sự phác hoạch, một dự cảm chợt nẩy sinh, giống như một góc phương vị của một con đường cần đi, sẽ phải đi Sự việc, kể cả bản thân con người là sự đổi thay từng ngày từng giờ Sự phong phú, phức tạp, những diễn tiến, những biến động… nằm tất cả ở phía trước

Chương 2:

ĐẶC ĐIỂM PHONG CÁCH ĐẠO DIỄN TRẦN TUẤN HIỆP

TRONG PHIM KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH

2.1 Quan niệm về phim tài liệu, ký sự truyền hình và phong cách đạo diễn của đạo diễn Trần Tuấn Hiệp

2.1.1 Quan niệm của Trần Tuấn Hiệp về phim tài liệu, ký sự truyền hình

Quan niệm của Trần Tuấn Hiệp khi sang Campuchia thực hiện Ký sự biên

phòng của VTV, và Lê Minh Quốc là một trong các nhân vật trong phim: “Nếu

kịch bản phim truyện đòi hỏi phải rành mạch cụ thể, rõ ràng tới từng chi tiết, từng

cảnh quay, thì làm phim tài liệu là một quá trình sáng tạo liên tục Bọn tớ thường làm một bộ phim tài liệu như thế này: Đầu tiên là một kịch bản ý tưởng Sau đó, ý tưởng được phát triển trong quá trình quay Dựa trên những gì đã quay được, mới bắt đầu làm kịch bản dựng - đây mới là kịch bản chi tiết Chưa hết, quá trình sáng tạo còn được tiếp tục trên bàn dựng phim Nếu kịch bản phim tài liệu được xây dựng chi tiết ngay từ đầu sẽ khiến quá trình đi quay bị lệ thuộc vào những gì đã định sẵn Như vậy, bộ phim sẽ mất đi sức sống và sự chân thực”

Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp có các quan niệm:

Làm ký sự đôi khi giống như mình đang vẽ những bức ký họa Làm sao để người xem phải nhận ra được diện mạo của mỗi miền đất

Trong khi đến vùng đất mới, thì lại đầy ắp cảm xúc mới, thấy nhiều điều mới lạ

Từ những gương mặt người, cảnh sắc Và điều đặc biệt làm phim phải nói lên được

sự đặc trưng của mỗi miền đất

Phim Ký sự Biển đảo đề cập đến các vấn đề rộng lớn như biển cả Nhưng sự

chân thật luôn đặt lên hàng đầu, lối làm phim ký sự là tìm câu chuyện, vấn đề, nhân vật điển hình nhưng sống động trong thực tế cuộc sống

Phim ký sự thực chất là một thể loại của phim tài liệu Đối với phim tài liệu thì yếu tố chân thực bao giờ cũng phải được đặt lên hàng đầu Để tạo sự chân thực ấy, đạo diễn Trần Tuấn Hiệp cố gắng (có thể gọi là phong cách cố tình tạo ra

sự thoải mái nhất, giống như một cuộc chơi vậy)

Một trong những khác biệt về quan niệm làm phim, Trần Tuấn Hiệp đã

mang cặp mắt, cách cảm thụ và diễn đạt của nhà báo để làm phim phóng sự, tài liệu

Theo phong cách đạo diễn của Trần Tuấn Hiệp, yếu tố chân thực bao giờ cũng được nhà làm phim cố gắng đặt lên hàng đầu

2.1.2 Quan niệm của Trần Tuấn Hiệp về phong cách đạo diễn

Thứ nhất là phong cách thiên về cảm xúc Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp cho

rằng đạo diễn phải có cảm xúc nhưng luôn nhấn mạnh phim không duy tình Đạo

diễn Trần Tuấn Hiệp chia sẻ: “Mình phải xúc cảm với vùng đất đó, mới có câu chuyện gửi gắm Tôi có thể đi trên một con đường mà mọi người đã đi qua nhiều lần nhưng tôi vẫn có câu chuyện để kể vì mỗi người sẽ có một xúc cảm không giống nhau” [24, 19/07/2012]

Thứ hai là phong cách phim tác giả: Do quan niệm phim, người làm phim

phải có cảm xúc nên Trần Tuấn Hiệpluôn nhấn mạnh tính tác giả/phong cách tác giả trong các bộ phim đó

Thứ ba là phong cách duy mỹ - duy tình Theo đạo diễn Trần Tuấn Hiệp, vẻ

đẹp trong các phim ký sự truyền hìnhcần có là “vẻ đẹp không hoa hòe hoa sói”

Đó cũng là vẻ đẹp giản dị, dung dị, nói cách khác là vẻ đẹp “tự nhiên nhi nhiên” hay “hữu xạ tự nhiên hương”

Thứ tư là phong cách cầu toàn, “cẩn tắc vô áy náy” Nói cách khác là việc /

thói quen / phương pháp “chuẩn bị kỹ trước khi làm phim; biết tìm mạch

chuyện” Có thể nói rằng ở mỗi nơi mình đi qua, thì phải biết tìm ra được những câu chuyện Muốn làm điều đó thì phải chuẩn bị rất kỹ trước mỗi chuyến đi, xem vùng đất đó có câu chuyện gì hấp dẫn Và đôi khi, câu chuyện nó còn nằm trong việc anh có biết khơi gợi chuyện không

Thứ năm là phong cách phỏng vấn Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp cho rằng

“làm báo hay làm phim tài liệu thường không thể bỏ qua một khâu rất quan trọng

là phỏng vấn Tôi không thích dùng 2 từ “phỏng vấn” mà thường dùng cách trò chuyện Phỏng vấn có lẽ phù hợp với những chuyên đề thời sự như phỏng vấn đồng chí Bộ trưởng, phỏng vấn về chủ trương… chứ còn ký sự thì cần tìm một ngôn ngữ khác” [22, 16/3/2013]

Thứ sáu là phong cách kể chuyện Nói cách khác là cần kể câu chuyện về

các nhân vật bằng suy nghĩ chân thành

Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp từng chia sẻ: “Có lần tôi ngỏ ý trao đổi, chuyện trò với một vị quan chức Đồng chí ấy yêu cầu hệ thống câu hỏi Tôi trả lời: “Nói thật với anh là tôi cũng chưa biết hỏi anh cái gì cả” Đồng chí ấy ngạc nhiên Tôi

phải nói để đồng chí ấy hiểu là tôi phải gặp anh, trò chuyện với anh rồi mới biết nên hỏi anh điều gì Điều tôi muốn chạm tới các nhân vật là những suy nghĩ chân thành, rất con người, chứ không phải là những từ ngữ sáo mòn theo kiểu văn bản, theo kiểu “nói zậy mà không phải zậy” [24, 19/07/2012]

Thứ bảy là “phong cách làm phim như tạo sự thoải mái trong cuộc chơi” Để tạo

ra và phản ánh sự chân thực trong các tập phim, đạo diễn Trần Tuấn Hiệp cố gắng (có thể gọi là phong cách cố tình tạo ra sự thoải mái nhất, giống như một cuộc chơi vậy)

2.2 Phong cách kể chuyện

2.2.1 Tính chuyện trong phim ký sự truyền hình

Phong cách đạo diễn còn thể hiện qua tư duy về cách làm phim mới, giàu tưởng tượng và tính sáng tạo trong phong cách kể chuyện bằng hình ảnh Để có được kỹ năng sâu thì trước hết cần có kiến thức sâu rộng và sau đó là sự cọ xát với nhiều phim tài liệu

Có thể so sánh phim ký sự truyền hình của Trần Tuấn Hiệp với Ký sự hỏa xa

- Hành trình xuyên lục địa là một phim ký sự đường dài được thực hiện ở trong và

ngoài nước Phim do Hãng phim Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất và được phát sóng trên kênh HTV7

(Phim Ký sự hỏa xa.Địa điểm: Việt Nam, Trung Quốc, Nga, Châu Âu; Kỹ

thuật quay phim: Trần Đức Long; Biên tập: Nguyễn Việt Bình; Kịch

bản: Trần Đức Tuấn)

*Phim Ký sự hỏa xa là phim ký sự truyền hình gồm 5 phần

*Phim Mê kông ký sự

Xem Mê kông ký sự khán giả như được hòa nhập vào thiên nhiên hùng vĩ

nhiều cảnh đẹp tự nhiên, chùa chiền, danh lam thắng cảnh, hiểu biết thêm về địa lý,

sơ lược lịch sử, đời sống văn hóa từng quốc gia, từng vùng miền từ tín ngưỡng, nghệ thuật, tính cách con người, đến thói ẩm thực, biết được Cá Heo nước ngọt của

Mê kông như được cùng du lịch, cùng học hỏi nhiều điều mới lạ và hiểu biết về

dòng sông Mê kông đẹp và bí ẩn, trải dài năm quốc gia, dòng sông khi thì trãi rộng

êm đềm, lúc thì cuộn mình nhiều sóng dữ, nhưng lúc nào cũng đậm màu phù sa nuôi sống người dân sinh sống dọc lưu vực sông Có những nơi nguy hiểm đến nổi những người địa phương tháp tùng sợ hãi đồng thời hình ảnh dòng nước chảy xiết, trên thuyền đông chật ních người, vừa du khách vừa đoàn phim… Ai nấy nét mặt căng thẳng, đặc tả nước gặp gờ đá xoáy trào lên bắn nước tung tóe khi thuyền vừa lướt qua, với lời bình: “Trên dòng nước chảy xiết quá trể để quay lại, con nước lao đi như mũi tên, giận dữ cuồng nộ khi gặp những ngọn cây hay gờ đá, chỉ cần sơ suất một phút con thuyền có thể tan ra từng mảnh…” [19, 12/01/2012] Như vậy mới cảm thấy lo sợ như chính mình đang ở trên thuyền, thấy được những gian nan

mà đoàn phim vấp phải để đem đến cho khán giả những ký sự hay, những điều thú

vị

Nền văn hóa đa dạng có tương đồng và cũng nhiều dị biệt, tập tục riêng văn hóa đa dạng phong phú của nền văn minh Mê kông trồng lúa nước, nông sản và trái cây đa dạng, người dân quê cũng chân chất hiền lành giống dân mình Nhà làm phim cho khán giả biết điều đó qua lời bình: Có những vùng giàu có nhà của nguy nga, cũng có nơi còn nghèo khổ và chậm phát triển, người dân tắm suối lội mương, con nít ngẩn ngơ khi thấy một xe lớn chạy qua, dân nghèo vẫn chịu thương chịu khó đạp xe gần 500km đem hàng đến nơi cần để có giá cao hơn, mà đôi khi tiền lời lại tiêu mất qua đợt đi bán xa như thế…

Thật nhiều tình cảm, nhiều kiến thức và nhiều hiểu biết sinh động và lạ lẫm

kỳ thú tạo nên tình cảm gắn bó hơn với đất nước bạn, thêm tình yêu mến với dòng sông đã bồi đắp phù sa cho đất nước

Phim Mê kông ký sự, nếu vào thời điểm đó mà đoàn khai thác về môi

trường, thiên nhiên, chắc chắn bộ phim sẽ không có tiếng vang Đoàn đã rất tinh tế, tỉnh táo để chọn khía cạnh nhân văn- đó là văn hóa, con người trên dòng sông Thiên nhiên chỉ là bối cảnh Làm được điều này ngoài sự phối hợp nhịp nhàng, luôn đồng nhất trong quan điểm sáng tác giữa các thành phần trong đoàn làm phim

thì quan trọng nhất là vị trí hàng đầu là bản lĩnh của người cầm quân Ví dụ như NSND, đạo diễn Phạm Khắc, ngoài cảm thụ nghệ thuật tốt, nắm bắt rất kịp thời thì quan trọng là ông hiểu rõ thế mạnh của mỗi thành viên như quay phim Dư Kim Hoàng có nhiều sáng tạo, luôn khám phá, tạo hình giỏi, dựng phim ẩn chứa nhiều ý tưởng, ngôn ngữ điện ảnh, một nhà biên kịch kiêm viết lời bình Trần Đức Tuấn nhiều kinh nghiệm, am tường nhiều lĩnh vực, đặc biệt là văn hóa, lời bình chau chuốt, sinh động và luôn hấp dẫn…

2.2.2 Phong cách phỏng vấn: Thường dùng cách trò chuyện thay cho phỏng vấn

Đạo diễn Trần Tuấn Hiệp thường nhất quán trong phong cách tự nhiên đầy xúc cảm Tuy nhiên, quay ký sự rồi xem phim cứ ngỡ như một đoàn đang đi chơi, gặp gì quay nấy, nhưng thực ra tất cả đều được tính toán rất kĩ càng, cẩn thận

Có một yếu tố nữa vô cùng quan trọng đó là cảm xúc của người làm phim

Vì nếu thiếu cảm xúc thì không bao giờ hội đủ điều kiện để thành tác phẩm

được

BẢNG SO SÁNH

Phim Ký sự mùa thu vàng và Vượt qua bão tuyết

1 Tương đồng trong phong cách đạo diễn

*Đề tài, chủ đề, câu chuyện:

Với phim Vượt qua bão tuyết(đạo diễn Nguyễn Hoàng Long), phong cách

đạo diễn thể hiện qua mỗi tập là một câu chuyện, một chủ đề khác nhau ở mỗi quốc gia để khán giả phần nào hiểu hơn về cuộc sống, tâm tư tình cảm cũng như những điều tích cực của cộng đồng người Việt tại Đông Âu

Phim Vượt qua bão tuyết gồm 5 tập với 5 chủ đề khác nhau

Tập 1: Chuyện hôm qua ghi lại những câu chuyện về nỗ lực của cộng đồng

người Việt phải trải qua nhiều thay đổi về thể chế xã hội cũng như nền kinh tế nhưng họ vẫn nỗ lực không ngừng để thích nghi và hội nhập

Tập 2: Phút trải lòng đề cập đến quá trình hội nhập với xã hội sở tại ra sao

để trở thành công dân của những nước Đông Âu

Tập 3: Tự hào người Việt nói về những người Việt thế hệ thứ hai khẳng

định mình, là niềm tự hào của cộng đồng người Việt với những đóng góp không nhỏ cho đất nước sở tại bằng trí tuệ của mình

Tập 4: Nơi tình yêu bắt đầu là chuyện mối tình lãng mạn, đầy chất thơ của

chàng trai người Việt - Đặng Văn Sơn với cô gái người Slovakia tên Monika Vanova Vượt qua bao sóng gió về quy định trong hợp tác lao động, họ vẫn đến với nhau và sinh được cô con gái đầu lòng Romana

Tập 5 (kết thúc) với chủ đề Mái ấm quê hương ghi lại hình ảnh những ngôi

chùa Việt ở các nước Đông Âu Đây không chỉ là nơi những người Việt xa quê đến với đức Phật mà còn là địa chỉ để cộng đồng người Việt gắn kết với nhau bằng tình yêu thương, chia sẻ Đây cũng là nơi tâm hồn của những người Việt hướng về quê hương, về với giá trị truyền thống, giáo dục con cháu nhớ về cội nguồn

Với phimKý sự mùa thu vàng (đạo diễn Trần Tuấn Hiệp), phong cách đạo diễn thể hiện qua từng đoản khúc (các chương hồi kiểu văn học chương hồi) và

các mảng đối lập: về đời sống tinh thần, các cung bậc nội tâm, những trắc trở trong kết nối cá nhân với cá nhân, cộng đồng với cộng đồng, những vấn đề trong giữ gìn bản sắc văn hóa người Việt trong một quóc gia có nền văn hóa vĩ đại là nước Nga, những thân phận-số phận mang tính cá nhân nhiều hơn nơi đất khách quê người ; mảng đối lập: giữa vẻ đẹp của thiên nhiên Nga và vẻ đẹp của nỗi buồn trong các nhân vật phim

*Thể loại: kí sự truyền hình hành trình - khám phá - du lịch

*Hiện thực chung, bao gồm các nội dung phong phú:

Cuộc sống, việc học tập, công tác nơi xứ người

Công cuộc mưu sinh, sinh nhai, kinh doanh, tiểu thương

Muôn màu cuộc sống mang bản sắc Việt ở xứ người

Đời sống tình cảm, những quan tâm mang tính riêng tư

Đời sống tâm linh, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng

Đời sống sáng tạo văn học nghệ thuật, tình yêu nghệ thuật

Mối quan hệ với người bản xứ, với chính quyền sở tại

*Giá trị nội dung và nghệ thuật:

Series Ký sự mùa thu vàng và Vượt qua bão tuyết đềuthông qua các nhân

vật cụ thể, câu chuyện cụ thể để gợi mở nhiều vấn đề đặt ra trong cuộc sống mà người Việt Nam tại các nước này phải thay đổi để thích nghi, sự đấu tranh để giữ gìn bản sắc văn hoá Đồng thời, cả hai kí sự cũng tập trung vào những nét đặc trưng nhất của mỗi nước để phác họa được bức tranh về cộng đồng người Việt Nam tại châu Âu với gam màu tươi sáng Hai bộ phim đều là món quà ý nghĩa với không chỉ với khán giả trong nước và rất nhiều kiều bào Việt Nam ở nước ngoài

*Đều thể hiện mối quan hệ hữu nghị truyền thống:

Sự gắn kết, mối quan hệ truyền thống, tình cảm hữu nghị giữa Việt Nam và các nước Đông Âu (Trong đó có LB Nga và Liên Xô cũ) từ quá khứ đến hiện tại, tác động và ảnh hưởng tích cực tới mối quan hệ hiện tại và tương lai

*Tên phim: Vượt qua bão tuyết - tên phim mang thông điệp ở hai tầng

nghĩa, bao hàm cả nghĩa đen và nghĩa bóng

Những người Việt cũng phải vượt qua bao trận bão tuyết trong lòng để quyết định ở lại định cư ở quê hương thứ hai của mình

Tên phim Ký sự mùa thu vàng: Chọn một mùa trong nămnhư một đặc trưng,

bản sắc riêng ngầm ẩn về thiên nhiên, con người Nga đôn hậu, nhân ái; sự ngầm ản

về cuộc sống mưu sinh khó khăn,trắc trở đối lập với thiên nhiên tươi đẹp, man mác

buồn.; làm nhớ Mùa thu vàng của danh họa Levitan

Những người Việt tại LB Nga và các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ có

sự gắn kết giữa quá khứ - hiện tại - tương lai

dụng nhân vật dẫn chuyện, tạo sự gần gũi, không có khoảng cách giữa câu

chuyện phim và người dẫn chuyện, gữa nhân vật phim và khán giả

*Ý đồ nghệ thuật: Mỗi câu chuyện đi vào lòng người xem từ chính cảm xúc

mà mỗi nhân vật mang lại qua cách kể chuyện dung dị, gần gũi

*Dung lượng: Đều là phim kí sự truyền hình dài tập

2 Khác biệt

Nếu Ký sự mùa thu vàngchủ yếu quay ở LB Nga và một số nước cộng hòa

thuộc Liên Xô cũ thì đoàn làm phimVượt qua bão tuyết đã rong ruổi qua rất nhiều tỉnh, thành phố của 6 quốc gia: Séc, Slovakia, Đức, Ba Lan, Hunggari và Bungari

Nếu trong Vượt qua bão tuyết là sự khẳng định giá trị, bản sắc văn hóa Việt

với sự tồn tại và thích nghi thì trong là sự hướng tới tương lai và tìm về bản sắc

+Trong Vượt qua bão tuyết: Những người Việt nơi đất khách đã từng và

tiếp tục phải vượt qua khí hậu khắc nghiệt ở Đông Âu, đặc biệt là những trận bão tuyết để tồn tại và thích nghi nơi đất khách Họ cũng phải vượt qua những trận bão tuyết là những thay đổi về thể chế chính trị ở nước sở tại, là những khó khăn để tìm được việc làm, khẳng định được chỗ đứng và giữ

vững cuộc sống của mình nơi đất khách

+Trong Ký sự mùa thu vàng: Sự tìm về bản ngã, bản sắc, tính cách Việt

Cùngsử dụng nhân vật dẫn chuyện, nhưng nếu trong Vượt qua bão tuyết đạo

diễn, diễn viên Trọng Trinh đọc lời bình thì trong Ký sự mùa thu vàngNguyễn

Hữu Chiến Thắng đọc lời bình

Cùng hiện thực được phản ánh, nhưng nếu câu chuyện của Vượt qua bão

tuyết thiên về hiện tại thì câu chuyện của Ký sự mùa thu vàngcó gắn kết quá khứ,

hiện tại và tương lai Cùng một đối tương phản ánh, nhưng nếu Vượt qua bão

tuyết phản ánh căn bản là câu chuyện của cộng đồng người Việt thì Ký sự mùa

nghệ thuật - kiến trúc - du lịch các nước sở tại

2.2.3 Phong cách phản ánh hiện thực hay cái đích của tất cả các bộ phim: con người

Trong phim Ký sự biển đảo,với những câu chuyện đơn sơ, những tình hình

ảnh dung dị về người lính nhưng đã có sức nặng hơn vạn lời, gieo vào người xem

sự trân trọng với những gì thiêng liêng của hòa bình mang lại, thêm hiểu giá trị của cuộc sống hôm nay và thêm nghĩ về trách nhiệm của mình trước dân tộc, đất nước

Những thước phim ký sự truyền hình về biển đảo Việt Nam ấy đã phản ánh những giá trị sống về tinh thần, ý chí của những người lính đảo, tình yêu của người Việt với biển đảo quê hương, từ đó đã xây dựng được ý thức chủ quyền biển đảo

thiêng liêng của Tổ quốc Phim Ký sự biển đảo đã góp phần nhất định đưa đến cho

công chúng những kiến thức về biển, để công chúng hiểu về biển, rung cảm với biển, trân trọng các giá trị, nguồn lợi mà biển đưa lại cũng như hiểu được những khó khăn, mất mát, đau thương trong quá trình bảo vệ chủ quyền trên biển… cũng chính là cách để xây dựng ý thức trong mỗi người về biển đảo, Tổ quốc thiêng liêng

Như vậy, có thể nói, bằng nhiều cách lý giải và tái hiện khác nhau,Ký sự biển

quả ăn sâu, cắm rễ trong suy nghĩ của người xem Hơn ai hết, với mỗi đạo diễn,mỗi đoàn làm phim, dấy chính là chính là sự kết tinh của tài năng, tâm huyết và tình yêu biển đảo Có thể nói, mỗi tập phim của Ký sự biển đảolà một câu chuyện, một tấm lòng, là khát khao cống hiến và cũng là ý thức về chủ quyền biển đảo là thiêng liêng, có ý nghĩa sinh tồn của cả một dân tộc

Trong những bộ phim phóng sự, phim chân dung của Trần Tuấn Hiệp, người

và việc đan quện vào nhau nhưng bao giờ người cũng là cái đích nhắm tới

Mọi quan sát, chộp bắt chi tiết đều sắc sảo, tinh tế; mọi đường dây dẫn dắt rõ ràng; kết cấu chặt chẽ; lời bình dung dị nhưng sâu sắc có sức khái quát cao…

Phim Ký sự mùa thu vàng đã phản ánh chân thực cuộc sống, số phận cộng

đồng người Việt ở Nga Hiện nay, cộng đồng người Việt tiếp tục phải đối mặt với các trận bão tuyết trong quá trình hội nhập toàn cầu mà khu vực Đông Âu cũng đang nằm trong vùng bị tác động mạnh Tuy nhiên, cho dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, dù phải đối mặt với bất cứ trận bão tuyết dù lớn dù nhỏ, cộng đồng người Việt Nam tại Đông Âu vẫn đoàn kết, nỗ lực vươn lên để vượt qua

Về phong cách kể chuyện, có thể so sánh đạo diễn Trần Tuấn Hiệp của

phim Ký sự mùa thu vàng và đạo diễn Nguyễn Hoàng Long của phim Vượt qua

bão tuyết Giống với Vượt qua bão tuyết, Ký sự mùa thu vàng cũng có cách kể

chuyện dung dị, gần gũi

Trong Ký sự mùa thu vàng, câu chuyện mang phong cách tự sự nhiều hơn Còn trong Vượt qua bão tuyết, để câu chuyện về cộng đồng người Việt Nam tại

Đông Âu được sâu lắng, mềm mại và lột tả được các nét thăng trầm trong lịch

sử cũng như những biến cố về chính trị trong quá khứ, series kí sự Vượt qua bão

tuyết đã sử dụng hình thức thể hiện dung dị, đời thường, không lên gân cốt,

không dàn dựng

Các cảnh quay trong từng tập nhấn tối đa vào yếu tố con người trong

không gian tổng thể chân thực, không dàn dựng để tạo ra những khuôn hình đẹp

về tạo hình, màu sắc, ánh sáng

Nếu ký sự Vượt qua bão tuyết không diễn tiến theo trình tự thời gian mà

dẫn dắt người xem đến với từng câu chuyện, từng nhân vật, qua đó chuyển tải

thông điệp về cuộc sống của người Việt ở Đông Âu thì Ký sự mùa thu vàng chia

sẻ thêm những câu chuyện về lịch sử, văn hóa Nga và Ucraina

Đoàn làm phim Vượt qua bão tuyết đã rong ruổi qua rất nhiều tỉnh, thành

phố của 6 quốc gia: Séc, Slovakia, Đức, Ba Lan, Hunggari và Bungari Tại mỗi nước, đoàn sẽ ghi hình trong vòng 7 - 10 ngày Riêng ở Séc, đoàn quay trong khoảng 15 ngày Đạo diễn Nguyễn Hoàng Long chia sẻ, anh chưa bao giờ làm một bộ phim mà tư liệu về thời quá khứ lại ít đến vậy Vì vậy, ê- kip sản xuất phải vận dụng nhiều biện pháp để mang đến câu chuyện trọn vẹn nhưng cũng rất chân thực về họ

Trong quá trình làm phim, ekip phải xử lí hiện trường khá nhiều bởi các tình huống phát sinh không nằm trong kịch bản Khó khăn lớn nhất là việc tiếp cận các nhân vật đặc biệt Đạo diễn Nguyễn Hoàng Long đã quyết định không quá đào sâu chi tiết, cụ thể của cá nhân họ mà câu chuyện sẽ hướng tới tính khái quát cộng đồng từ nhiều nhân vật khác nhau

BẢNG SO SÁNH

Phim Ký sự biên phòng, Ký sự biển đảo và Ký sự hỏa xa

1 Tương đồng

*Hiện thực: Chắt lọc từ nguồn tài liệu lớn

Xê-ri Ký sự Biển đảo dài hơn 30 tập, mỗi tập 30 phút phát sóng, có những

tập phải quay giữa biển khơi, đảo xa như Lý Sơn, Trường Sa thì sự vất vả, gian nan càng tăng lên gấp bội

34

Nhà văn Chu Lai thấy đoàn làm phim Ký sự Biển đảo tác nghiệp ngày, đêm

không nghỉ tại quần đảo Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa, nhận xét: “Làm phim như mấy ông này lúc nào cũng nắm trong tay tư liệu khổng lồ, chắc chắn sẽ có phim hay, xúc động lòng người”

2 Khác biệt

*Đề tài, nội dung: Trong phim Ký sự hỏa xa, chỉriêng phần 1 đã gồm 10 tập

với các nội dung đa dạng: Tìm hiểu về lịch sử Đường sắt Việt Nam, Hỏa xa khởi hành, Hồi ức về cung đường răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt, Đoạn Tháp Chàm - Nha Trang - Quảng Nam, Ẩm thực lãng du, Vượt Hải Vân hướng về Cố đô Huế, Khúc ruột miền Trung và những kinh đô cổ, Truyền thống ngành Đường sắt Việt Nam, Long Biên và ga đầu cầu, Đêm cuối cùng trên quê hương

*Thể loại: Nếu Ký sự hỏa xacó yếu tố du lịch, khám phá (discovery) nhiều hơn thì Ký sự biển đảo có yếu tố chuyện nhiều hơn

*So sánh Ký sự biên phòng, Ký sự biển đảo với Ký sự hỏa xa: Trong Phần 3 của Ký sự hỏa xa mang tựa đề Thi vị nước Nga Thiên nhiên Nga khoan dung và dịu dàng mở ra trước đoàn tàu Ký sự hỏa xa với rừng Taiga bạt ngàn và Hồ

Baikal tuyết trắng trong những ngày cuối xuân Matxcơva, Saint Peterburg bồi hồi lướt qua với những khung cảnh một thời ghi khắc trong tim biết bao người Việt

Nam Và trong phần 4: Hành trình Bắc Nam xuyên Châu Âu.Mở màn với chuyến

đi kéo dài 3 ngày 2 đêm với 7 lần chuyển đổi phương tiện, từ Bắc Âu lạnh giá dù

đã vào tháng 6 đến với mặt trời mùa hè Nam Âu bỏng cháy Bên ngoài cửa sổ toa tàu là một thế giới đa dạng và lãng mạn đến say lòng người

2.3 Phong cách sáng tạo

Trong mỗi bộ phim của mình, Trần Tuấn Hiệp đảm nhiệm hầu như gần hết các vai trò: tác giả kịch bản, chọn cảnh và chọn người để đưa vào ống kính (chỉ đạo trên trường quay), dựng phim, chọn nhạc, viết lời bình

Trong nhiều trường hợp, cảnh quay, Trần Tuấn Hiệp đã giằng lấy camera trong tay quay phim để kịp thời ghi được một hình ảnh như ý muốn

Với việc không chỉ bám sát để bày vẽ, chỉ bảo cho người ghi hình phải quay thế này, phải làm động tác máy thế kia, mà còn phải sử dụng nguồn sáng trời hay nguồn sáng đèn…, Trần Tuấn Hiệp đã “lấn sân” công việc của quay phim rất nhiều

Xem phim của Trần Tuấn Hiệp vừa có cảm giác anh lan man, sa đà vừa bất ngờ trước phong cách “úm ba la” của riêng anh để dường như chuyện gì, người nào lọt vào mắt anh đều trở thành chất liệu lý thú, đầy hấp dẫn của bộ phim tương lai

Phong cách hay cái duyên, cái tài phù thủy của riêng anh vốn là thứ trời phú cho những ai làm văn học nghệ thuật Nói như nhà văn Nguyễn Khải cái tài

ấy là “năng lực gọi thành tên cho mỗi sự việc, mỗi hiện tượng mà những người khác chỉ cảm nhận thấy như thế mà không biết đặt tên là gì”

Đạo diễn phim tài liệu Tô Hoàng chia sẻ: “Tôi đã may mắn có dịp theo Trần Tuấn Hiệp khi anh từ bên báo “Thế giới Điện ảnh” chuyển sang Ban Văn nghệ - VTV (vào mùa hè năm 1997) ghi hình những cuốn phim phóng sự, hoặc tài liệu chân dung đầu tiên Tính từ ngày đó cho tới hôm nay, không thể phủ nhận được, Trần Tuấn Hiệp đã đạt rất nhiều kỷ lục: Đi nhiều cây số nhất Đi xa nhất Đạt thời lượng màn hình lớn nhất tính gộp tất cả những bộ phim anh đã làm Tôi mạnh dạn hơn, xin nêu một kỷ lục khác: Làm phim ít tốn kém nhất với chi phí ít nhất mà đạt hiệu quả cảm xúc rất đáng ghi nhận

Trở lại các chuyến đi cùng Hiệp khi anh quay những bộ phim đầu tiên Dạo

ấy (và chắc bây giờ cũng vậy) tài vụ của VTV không hào phóng gì khi cấp tiền vé máy bay, vé xe đò, tiền lưu trú cho một nhóm 4, 5 người bay từ Hà Nội vào Tp