VI DAM NGHE TINH Di san van hoa phi vat the dai dien cua nhan loai

Nhận thức được tầm quan trọng, vai trò và ý nghĩa của dân ca trong việc giáo dục thế hệ trẻ, thực hiện chủ trương của Đảng và Nhà nước, Bộ Giáo Dục và Đào tạo đã có chỉ đạo về việc đư[r]

Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được công

nhận Di sản văn hóa nhân loại

- Việt Nam đón nhận vinh dự khi dân

ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được thế giới công nhận “Di sản văn hóa phi vật thể

đại diện của nhân loại”.

Tháng 11-2014

Đêm qua, kỳ họp thứ 9 của Ủy ban

Liên Chính phủ Công ước UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, diễn ra từ ngày 24-28/11 tại Paris (Pháp) đã chính thức công nhận dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh của Việt Nam là “Di sản văn hóa phi vật

thể đại diện của nhân loại”

Tháng 11-2014

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là một trong

46 hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận di

sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân

loại trong đợt này.

Ví, Giặm là hai thể hát dân ca có ca từ bằng thơ dân gian cô đọng, súc tích, dễ thuộc, dễ nhớ, dễ hát nên luôn được trao truyền, kế

thừa và sáng tạo.

Các chuyên gia ước tính có khoảng 15 điệu Ví, 8 điệu Giặm được gọi tên theo bối cảnh cuộc

sống, lao động, nghề nghiệp như Ví phường vải,

Ví đò đưa, Giặm ru, Giặm kể…

Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được lưu truyền

rộng rãi trong cộng đồng người Việt ở 259 làng, thôn, xóm, khu dân cư của hai tỉnh Nghệ An và

Hà Tĩnh, chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân địa phương, làm nên bản sắc riêng của văn hóa xứ Nghệ.

Di sản trong dạy học Âm nhạc

- Di sản tiêu biểu, đặc trưng ở địa phương.

TT 7 di sản văn hóa phi vật thể của

nhân loại, được UNESCO công

ĐƯA HÁT DÂN CA XỨ NGHỆ VÀO TRƯỜNG TIỂU HỌC

A MỞ ĐẦU

Trải qua hơn bốn nghìn năm lịch sử, đất nước Việt Nam đã hình thành nên một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Trong đó, Âm nhạc dân gian nói

chung , dân ca nói riêng là tinh hoa văn hóa đặc sắc, là linh hồn của dân tộc Dân ca Xứ Nghệ là một bộ phận

đặc sắc trong nền văn hóa ấy Dân ca " Như dòng

sông mênh mông tình đất tình người, chắt lọc từ mạch nguồn cuộc sống, chảy qua nhiều thời đại, phản ánh tâm tư tình cảm, ước mơ khát vọng của con người trên

Đó là những điệu hò man mác xa khơi, là tiếng ru con vời vợi trưa hè, là nỗi niềm người

đi khi nghe câu ví dặm, là sự khắc khoải, ngóng đợi chờ trông là dòng sữa nuôi dưỡng tâm

hồn, hình thành nhân cách của mỗi con người Trải qua bao thăng trầm biến động, dân ca Xứ Nghệ vẫn luôn có một sức sống mãnh liệt, là

niềm cảm hứng lan tỏa trong tâm hồn của mỗi người con Đất Việt Lời dặn của Bác Hồ trước lúc đi xa như vẫn còn vang vọng đâu đây”…

Muốn yêu tổ quốc mình, càng yêu tha thiết

1.Mục đích, ý nghĩa của việc đưa dân ca

vào trường tiểu học:

Chúng ta đang sống trong thế giới mà các nền văn hóa giao thoa và hội nhập không ngừng Thế hệ trẻ hôm nay may mắn được tiếp xúc với nhiều nền văn hóa khác nhau, giúp các em hiểu hơn về thế giới

xung quanh Bên cạnh những giá trị tích cực thì

những xu hướng văn hóa lệch lạc, tiêu cực vẫn ngày ngày len lỏi vào một bộ phận giới trẻ Những biểu hiện tiêu cực trong đạo đức, lối sống, những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc đang bị mai một dần Các em dần quên đi những trò chơi dân gian, những

Vì thế, việc đưa hát dân ca Xứ Nghệ vào các trường tiểu học trên địa bàn Tỉnh Nghệ An

có ý nghĩa vô cùng quan trọng nhằm mục đích nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc; góp phần bồi đắp tâm hồn, hình thành nhân cách, khơi dậy tình yêu quê hương đất nước và niềm tự hào dân tộc trong thế hệ trẻ hôm nay; giúp định hướng thị hiếu thưởng thức âm nhạc, tạo không khí vui tươi lành mạnh trong nhà trường

góp phần đẩy mạnh phong trào " Xây dựng

2 Thuận lợi – khó khăn trong quá trình triển khai:

hóa thông tin, Đài Phát thanh truyền hình Nghệ An đã phối

hợp ra văn bản liên tịch số 137/CV- LT về tổ chức phong trào hát dân ca trong trường học

Trung tâm Bảo tồn và Phát huy Di sản Dân ca

Xứ Nghệ đã triển khai đề án " Thực hiện đưa dân

ca vào trường học" giai đoạn 2008 - 2015 Đây là

một hình thức nhằm bảo tồn và phát huy Di sản Dân

hát dân ca vào trường học Cứ hai năm một lần,

Nghành giáo dục lại tổ chức định kỳ thi hát dân ca

từ cấp huyện, thành phố đến cấp tỉnh và đạt giải cao

Đầu năm học 1999 - 2000, Ban khoa giáo Đài truyền hình Việt Nam phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Văn hóa thông tin, Đài phát thanh truyền hình Nghệ An tổ chức thi tìm hiểu

và hát dân ca trong trường học Bốn trường tham gia cuộc thi gồm trường THCS Lê Mao, THCS Cửa Nam ( TP Vinh), THCS Thị trấn Quán

Hành ( Nghi Lộc), THCS Thị trấn Thái Lão

( Hưng Nguyên) Cuộc thi đã để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng nhân dân Nghệ An và khán giả

xem truyền hình cả nước Góp phần to lớn trong việc giới thiệu, quảng bá dân ca Xứ Nghệ.

Tháng 4 năm 2001, Hội thi “ Tìm hiểu và hát dân

ca trong trường học Nghệ An - 2001” do Sở Giáo dục và Đào

tạo, Sở Văn hóa thông tin, Đài phát thanh truyền hình Nghệ

An tổ chức đã thu hút 22 đơn vị tham gia Trong đó có 17

huyện - thành - thị, 5 trường chuyên nghiệp với trên 500 diễn viên Thí sinh nhỏ tuổi nhất là 9 tuổi, cao tuổi nhất là 52 tuổi

Cùng với các hoạt động phong trào, công tác dạy và học hát dân ca trong nhà trường cũng đặc biệt được chú trọng Sở Giáo dục và Đào tạo Tỉnh Nghệ An đã tổ chức nhiều lớp tập huấn cho hơn 100 giáo viên của các phòng giáo dục Đưa hát dân ca trong trường học là một trong những nội dung quan

trọng của hoạt động giáo dục NGLL trong trường tiểu học

Với nỗ lực đó, phong trào dạy và học hát dân ca đã được phổ

b Khó khăn:

Việc đưa hát dân ca Xứ Nghệ vào trường học đang dừng lại ở các hội thi mà chưa được phổ biến sâu rộng trong tất

cả các em học sinh Nhìn lại giáo trình âm nhạc tiểu học

từ lớp 1 đến lớp 5, hầu hết là những ca khúc viết về mái trường, gia đình, quê hương, đất nước…một số ca khúc là nhạc ngoại, lời việt Các bài hát dân ca rất ít và chủ yếu là dân ca của các vùng miền khác Còn dân ca Miền trung thì vắng bóng hẳn và dân ca Xứ Nghệ chưa có một bài nào

được tuyển chọn trong chương trình

Đưa hát dân ca vào trường học cũng chưa được chú

trọng đúng mức nên trong nội dung các hoạt động giáo

dục NGLL chưa được đề cập đến

Học sinh ít được tiếp cận, hiểu biết về dân ca

Xứ Nghệ; đội ngũ giáo viên trẻ, có am hiểu về dân ca

cũng như hát được dân ca không nhiều

Tài liệu phục vụ và hỗ trợ cho việc đưa dân ca vào trường học còn thiếu.; các tác phẩm dân ca Xứ Nghệ dành cho lứ tuổi thiếu nhi còn ít

Đội ngũ giáo viên đang lúng túng trong việc tìm kiếm nội dung để đưa vào giảng dạy cũng như trong các hoạt

động giáo dục ngoài giờ lên lớp Một số nhà trường đã đưa các làn điệu dân ca Xứ Nghệ vào dạy hát cho học sinh

nhưng chưa có sự sáng tạo và chọn lọc thể loại phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh tiểu học nên chưa hiệu quả, chưa khơi dậy được niềm yêu thích dân ca trong các

Xuất phát từ ý nghĩa và vai trò của dân ca nói

chung và dân ca Xứ Nghệ nói riêng trong việc giáo dục thế hệ trẻ cũng như thực tế những khó khăn mà các trường đang gặp phải trong việc đưa dân ca vào trường học Chúng tôi xin cung cấp một số tư liệu giúp giáo viên thuận lợi hơn trong việc lựa chọn nội dung và hình thức tổ chức đưa hát dân ca Xứ Nghệ trong trường tiểu học.

B NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC TỔ CHỨC

I NHỮNG HIỂU BIẾT CƠ BẢN VỀ DÂN CA XỨ NGHỆ

1 Nguồn gốc xuất xứ:

Xứ Nghệ nổi tiếng với câu ca dao:

Đường vô Xứ Nghệ quanh quanh Non xanh nước biếc như tranh họa đồ

Ai vô Xứ Nghệ thì vô…

Mỗi vùng miền trên đất nước Việt Nam đều có những làn điệu dân ca mang nét đặc thù riêng Mảnh đất Xứ Nghệ địa linh nhân kiệt, nơi có cảnh sắc thiên nhiên nên thơ hùng

vĩ Cuộc sống lao động và tâm hồn của người dân Xứ Nghệ

đã sản sinh ra những làn điệu dân ca Ví Dặm làm say đắm

lòng người Đó là " cốt cách, là tâm hồn của người dân Xứ

Nghệ" Nó được hình thành từ trong lao động, sản xuất,

trong cuộc sống sinh hoạt của nhân dân, được nhân dân lưu giữ và phát triển, trở thành món ăn tinh thần không thể

thiếu trong đời sống văn hóa của người dân nơi đây.

Dân ca Xứ Nghệ bao gồm nhiều thể loại như hát ví, hát dặm, hò, hát khuyên, hát ru Mỗi thể loại được sử dụng vào những hoàn cảnh cụ thể và có tính chất đặc trưng riêng,

2 Tính chất đặc trưng của từng thể loại:

2.1 Thể hát Ví: Ví là hệ thống làn

điệu tiêu biểu, là "đặc sản" riêng có của

Dân ca Xứ Nghệ, được phổ biến ở khắp

các vùng quê Nghệ - Tĩnh ( Nghệ An- Hà Tĩnh), nhất là vùng đồng bằng, vùng sông nước và được rất nhiều người, nhiều

phường hội thuộc tộc người Kinh tham

Hát Ví là lối hát giao duyên gắn liền với sinh hoạt văn hóa, văn nghệ dân gian, hình

thành do nhu cầu sinh hoạt về mặt tinh thần

của nhân dân trong lúc lao động Loại hình lao động nào cũng có hát ví Người chèo thuyền

trên sông nước có Ví đò đưa Sông Lam, Ví đò

đưa Sông La; người đan lát rổ rá có Ví phường đan, người đi củi có Ví trèo non, người kéo vải

có Ví phường vải, cứ theo các loại hình lao

động mà có hát Ví phường vàng, Ví phường

nón, Ví phường cấy

Ca từ hát ví hầu hết được sáng tác theo thể thơ lục bát Ví có lối hát ví von, so sánh, nghe

như người hát đang muốn giải bày tâm sự, giọng điệu man mác, thân thương, bâng khuâng xao

xuyến, thiết tha, ân tình

Ví được sử dụng trong rất nhiều hình thức sinh hoạt khác nhau như: Bên nam hát với bên

nữ, người ngoài ngõ hát với người trong nhà,

người ở ruộng này hát với ruộng kia, người đi

trên đường hát với người dưới ruộng

2.2 Thể hát dặm: Hát Dặm là một "thổ

sản" đặc biệt của nhân dân Nghệ Tĩnh Nếu

hát Ví thịnh hành khắp Xứ Nghệ thì hát Dặm chỉ thịnh hành ở một số địa phương, đáng kể

là các huyện Diễn Châu, Quỳnh Lưu ( Nghệ An) Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên ( Hà

Tĩnh) Nếu Ví tự do, mềm mại thì Dặm chặt chẽ, mạnh mẽ, quy củ Chính vì vậy hát Ví đi với hát Dặm thì mới đầy đủ và hoàn chỉnh

Không phải vô cớ mà nhiều khúc hát Dặm

được mở đầu và kết thúc bằng hai, bốn hoặc

Về ca từ, hát Dặm hầu hết là những câu thơ hoặc câu văn 5 chữ hoặc 4 chữ Một khổ hay một đoạn bài hát thường có 4 đến 5 câu, vần ở câu đầu,

câu cuối và câu láy là trắc, các câu giữa là bằng

Một số làn điệu tiêu biểu của thể hát Dặm

2.3 Thể hò:

Hò được coi là một hệ thống làn điệu quan trọng của Dân ca Xứ Nghệ Là loại hình cổ sơ, ra đời sớm nhất của văn hóa dân gian, từ khi con người biết phối hợp sức lao động để kiếm sống, biết cùng nhau hô lên để tăng thêm sức lực Hò thường mô phỏng nhịp điệu

lao động kêu gọi sự hợp lực như Hò dô, Hò kéo gỗ,

Hò bơi thuyền, Hò khoan đi đường

Về cấu trúc: Hò có hai phần: Phần xướng và phần xô Phần xướng là lời của người hò cái, hoặc

người cầm càng; phần xô là lời của người hò theo,

gọi là hò con.

Về tính chất nhạc điệu: Hò Xứ Nghệ thường chắc, khỏe, nhịp điệu và tiết

tấu thường gắn với nhịp điệu của công việc lao động, có sự phối hợp nhịp nhàng giữa

xướng và xô, để việc làm được nhẹ nhàng

hơn, đỡ sức lực cơ bắp hơn Có lẽ không nơi đâu mà âm nhạc lại thấm vào từng động tác lao động, từng phương diện của đời sống

như nơi đây Điều đó đã nói lên ý nghĩa

nhân văn đẹp đẽ của âm nhạc dân gian nói chung và Hò Xứ Nghệ nói riêng.

Một số điệu Hò tiêu biểu:

Hò bơi thuyền

Sưu tầm và ghi âm: Lê Hàm - Vi Phong

Hò ơ ơ ơ Khoan dô khoan Nước sông Lam dào dạt Đây cảnh đẹp Nam Đàn

Là khoan dô khoan

Ai đi chợ Sa Nam mà xem thuyền xem bến

Hờ ơ Khoan dô khoan Ngày xưa, Mai Hắc Đế quyết cứu nước phất cờ

Là khoan dô khoan Vân Sơn núi lô nhô rồng bên mây ấp ủ

Phủ long rồng ấp ủ

Hờ ơ Khoan dô khoan

2.4 Một số thể loại khác của Dân ca Xứ Nghệ

Ngoài các thể hát nêu trên, Dân ca Xứ Nghệ còn có những thể hát khác như hát xẩm, hát ru, hát đồng dao, hát khuyên, hát sắc bùa

- Hát ru: Hát ru là hình thái sinh hoạt văn hóa dân gian có ở

nhiều nơi Tiếng ru của bà, của mẹ bên cánh võng, vành nôi đã đưa trẻ thơ vào giấc ngủ, nuôi lớn tâm hồn và chắp cánh cho bao hoài bão,

ước mơ của trẻ thơ bay xa.

Ví dụ:

- Ru con con ngủ à ơi Trông cho con lớn lên người khôn ngoan

Làm trai gánh vác giang san

Mẹ cha trông xuống, thế gian trông vào.

Ru con, con ngủ đi nào

Cù lao dưỡng dục biết bao công trình

- Hát đồng dao: Hát đồng dao là thơ ca dân gian truyền

miệng của trẻ em Việt Nam Lời ca thường là vãn ba, vãn tư Đồng dao bao gồm nhiều loại: các bài hát, lời hát trong các trò chơi dân gian

Ví dụ:

Ăn một bát cơm

Nhớ người cày ruộng

Ăn đĩa rau muống

Lồng lộng mây trời

( Đọc)

Vất vả một đời Thức khuay dậy sớm Nuôi con khôn lớn Tình mẹ bao la Sánh với công cha Núi cao biển rộng Cho con khát vọng Vững bước vào đời.

* * *

- Hát khuyên: Hát khuyên là một trong các

làn điệu cải biên do nhạc sỹ Thanh Lưu sáng tác

trong quá trình dàn dựng vở diễn Dân ca qua thời

gian đã được dân gian hóa trong đời sống văn hóa

cộng đồng Nội dung thường dùng để khuyên răn,

nhắn nhủ, giãi bày tâm tư

Ví dụ:

Bác Hồ của em

Soạn lời: Cô giáo Bích Thủy (Trường TH Làng Sen - Theo điệu khuyên )

Cháu được sinh ra trên quê hương Xứ Nghệ

Cháu được nghe cha mẹ kể lại rằng Ngày ấy ở Làng Sen có Ông tiên nhân hậu Ông có vầng trán rộng, đôi mắt sáng long lanh

Nay cháu lớn khôn đã bước vào lớp học Cháu lại được nghe Cô giáo kể về Người

Cô kể Bác kính yêu rất thương đàn em nhỏ

Bác ân cần thăm hỏi, yêu thương tất cả mọi người

Ánh mắt Bác vui tươi, lời người tha thiết.

* *

Bác đã đi xa nhưng Người còn dặn lại

Rằng các cháu phải chăm học, chăm làm Biết kính trọng mẹ cha, vâng lời thầy cô giáo

Bác căn dặn các cháu:

Yêu tổ quốc, yêu đồng bào

Lời Bác kính yêu và 5 điều Bác dạy Cháu đã ghi, đã nhớ ở trong lòng Cháu hứa sẽ học chăm để vui lòng của Bác

Là con ngoan, trò giỏi của bố mẹ ông bà

Những điểm 10 nở hoa- cháu dành cho cô giáo

* *

Khúc hát dân ca xưa Bác từng mong đợi Nay cháu xin được hát để dâng Người Những câu hát à ơi cháu ru hời cho Bác ngủ

Bác ơi hãy ngủ - giấc ngủ yên lành Cháu tiếp bước cha anh, xây quê mình thêm tươi đẹp./.

-Một số làn điệu cải biên khác:

II CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC THỰC HIỆN

1.Dạy hát dân ca trong trường tiểu học ( áp dụng cho các tiết học âm nhạc

tự chọn, âm nhạc địa phương, nghe nhạc, theo phân phối chương trình lớp 4, lớp 5).

Ví dụ: - Tiết 8, tiết 11, tiết 14, tiết 16, tiết 29, tiết 31, tiết 32 của ÂN 5.

- Tiết 14, tiết 15, tiết 25, 32 của ÂN 4

+ Nhận biết được một số thể loại chính của dân ca Xứ Nghệ.

+ Hát đúng cao độ, trường độ và diễn cảm

+ Tập biểu diễn một số bài.

- Thái độ

+ Giáo dục ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những làn điệu dân ca Xứ Nghệ + Khơi dậy niềm yêu thích dân ca, hào hứng tham gia các hoạt động hát dân ca

1.2 Quy trình dạy hát:

Giáo viên âm nhạc chủ động chọn nội dung, các bài hát dân ca tiêu biểu, xây dựng nội dung, trình chuyên môn duyệt và lên kế hoạch dạy hát vào các tiết ÂN

tự chọn, âm nhạc địa phương hoặc thay thế một số bài nghe hát trong chương trình.

Lưu ý : Khi chọn bài hát để đưa vào giảng dạy cho HS, GV cần chú trọng các bài hát ở thể loại hát Dặm, hát Hò, có tiết tấu Nếu là nghe hát thì nên chọn các làn điệu tiêu biểu ở tất cả các thể loại của Dân ca Xứ Nghệ.

Bước 1: Giới thiệu bài hát:

- Giáo viên cần giới thiệu cho học sinh biết về thể loại, làn điệu cũng như xuất xứ và tính chất đặc trưng của thể loại mà các em đang học.

- Giới thiệu nội dung bài hát Giáo viên giới thiệu vài nét ngắn gọn về nội dung bài hát Có thể dùng các phương tiện trực quan như xem tranh ảnh, băng hình

có nội dung về làn điệu đang học.

Bước 2: Nghe hát mẫu: Có thể thực hiện theo hai cách sau:

- Giáo viên trực tiếp trình bày bài hát, làn điệu dân ca.

- Dùng băng đĩa sưu tầm được để cho học sinh nghe.

Bước 3: Khởi động giọng:

Trước khi học hát, giáo viên cho học sinh khởi động giọng bằng cách đọc