Đánh giá kiến thức, thái độ và hành vi của bà mẹ có con dưới 5 tổi bị tiêu chảy tại bệnh viện đa khoa tỉnh đắc lắc năm 2016

TÓM TÀTTiéu chày là mòt trong nhùng nguyén nhàn hàng dàu gay bènh và tù vong à tré em trén toàn thè giói trong dó có Viét Nam và kién thùc, thài dò hành vi tòt cùa bà me ve bènh tiéu chà

BO GIAO DtfC VÀ DÀO TAO BQ Y TÉ

TRUÒNG DAI HQC DIÈU DUÙNG NAM DJNH

MAITHJ THANH XUÀN

DÀNH GIÀ KIÉN THÙC, THÀIDQ VÀ HÀNH VI CÙA BÀ ME CÓ CON DUÓI5 TUOI BITIÉU CHÀY TAI

• • •B$NH VI|N DA KHOA TINH DÀK LÀK NÀM 2016

LUÀN VÀN THAC St DIÈU DlTÙNG

M3 so: 60.72.05.01

NGUÒIHUÓNG DÀN KHOA HQC: TS.BS VÒ HÒNG SINH

Nam Dình — 2016

TÓM TÀT

Tiéu chày là mòt trong nhùng nguyén nhàn hàng dàu gay bènh và tù vong à tré em

trén toàn thè giói trong dó có Viét Nam và kién thùc, thài dò hành vi tòt cùa bà me ve bènh

tiéu chày dóng mòt vai trò rat quan trong góp phàn làm giàm ty le mac và ty lé tù vong ò tre

em Nghièn cóu này duac tién hành vói hai muc tiéu: Mò tà kién thùc, thài dò và hành vi cùa

bà me có con duoi 5 tuoi bì tiéu chày; và xàc dinh mòt so yéu tò lién quan vói kién thùc, thài

dò và hành vi cùa bà me có con duói 5 tuoi hi tiéu chày tai khoa Nhì tóng hop - BVDK tinhDàk Làk nam 2016

Bay là mòt nghièn cóu mò tà càt ngang duac thuc hién trèn 384 bà me có con duói 5tuoi bi tiéu chày dang diéu tri tai khoa Nhi tòng hop - BVDK tinh Dàk Làk Phuong phàpthu thàp sò liéu bàng each phòng vàn càc bà me thòng qua bò càu hòi dà duac chuàn bi sàn

Két qua: Ty lé bà me có kién thùc, thài dò và hành vi dùng vè bènh tiéu chày làn luotlà: 34,38%; 96,35% và 35,42% Càc yéu tò nhu nhóm tuoi, trình dò hoc vàn và nguòn thòngtin có lién quan vói kién thùc, thài dò và hành vi cùa bà me vé bènh tiéu chày (p < 0,05).Yéu tò dàn toc và nghé nghièp có lién quan vói kién thùc và hành vi cùa bà me vè bènh tiéuchày Tinh trang dinh duóng cùa tré cùng có lién quan vói sò làn tiéu chày/nàm cùa tré, sukhàc bièt có y nghia thòng ké, p < 0,05 Nhóm bà me có kién thùc dùng thì có hành vi chàmsóc tré bi tiéu chày tòt han nhóm bà me có kién thùc khòng dùng (p < 0,05)

Két luàn: Kién thùc và hành vi dùng cùa nhùng bà me có con duói 5 tuoi bi tiéu

chày tai khoa Nhi tòng hop - BVDK tinh Dàk Làk con thàp Vi vày càn tàng cuóng còng tàctruyén thòng giào due sùc khòe vé càch chàm sóc và phòng bènh cho càc bà me vé bènh tiéuchày - dày là khàu quan trong dè làm giàm ty lé màc và tu vong ó tré duói 5 tuoi

Tir khóa: Kién thùc, thài do và hành vi vé bènh tiéu chày

tói trong qua trình hoc tàp và nghièn càu;

Tói xin chàn thành càm on Ban giàm dóc phòng Kè hoach tòng hop, khoa Nhi tónghop Bènh vièn Da khoa tình Dàk Làk dà tao diéu kìen thuan lai và giùp dò tóì trong quatrình thu thàp so liéu thirc hièn dè tài;

Tói xin duac gài lai càm an sàu sàc tai già dinh, ban bè càc ban dòng nghièp cùngtàp thè anh chi em hoc vièn lóp cao hoc dièu diròng K.1 dà dòng vièn, ùng hó tói rat nhièutrong qua trình hoàn thành luàn vàn này

Mót làn n&a xin chàn thành càm ani

Hoc vtèn

Mai Thi Thanh Xuàn

LÒ1 CAM DOAN

Tòi xin cam doan dày là còng trình nghièn cuu cùa tòi Càc só liéu, két qua nèutrong luàn vàn này là trung thirc và chira tùng dirorc còng bò trong bàt ky còng trình nàokhàc

MVC LUC

LÒICÀM ON

LÒI CAM DOAN

DANH MUC CÀC CHtT VIÉT TÀT

DANH MUC CÀCBÀNG

DANH MUC CÀC BIÉU DO

DAT VÀN DÈ 1

Chiromg l: TÓNG QUAN 4

1.1 Dình nghìa và phàn loai ve tiéu chày 4

1.1.1 DìnhnghTa 4

1.1.2 Phàn loai tiéu chày 4

1.2 Dich té hoc eòa bénh tiéu chày 4

1.2.1 Duòng lày truyén 4

1.2.2 Càc yéu tò nguy co gay bènh 4

1.2.3 Tàc nhàn gày bènh 5

1.3 Hàu qua cùa tìéu chày—.— ~ 6

1.4 Phòng bènh tìéu chày 7

1.5 tình hình tièu chày trong nhtrng nàm qua -8

1.5.1 Trén thè gìói

1.5.2 Tai Viét Nam 1.5.3 Tai Dàk Làk 9

1.6 Nh&ng nghièn cùu vè bènh tìéu chày trong và ngoài nude -10

1.6.1 Trén thè gioì 10

1.6.2 Tai Viét Nam 14

1.7 Hoc thuyèt diéu diròng — - 17

1.8 Vài nét vé Bénh vièn da khoa tình Dàk Làk - -21

Chuang 2: BÒI Tl/ONG VÀ PHUONG PHAP NGHIÈN CÓU 22

2.1 Bòi turong nghièn cùu - - - - -22

2.1.1 Bòìtuong 22

Trang

'T idi I LO chon*t*tm**«»*»*<**<***«*«**»******»*<***o*4»»«‘<**»»<‘*»«*H«*«»t<»«*»*»<»*«4»*«4“**M*»22

2.2 Thói gian và dia diém nghièn cuu: — —22

2.3 Thièt ké nghièn cuu 22

2.4 Cd màu 22

2.5 Phuong phàp chon màu: 23

2.6 Phuong phàp thu thàp sò lièu: 23

2.7 Càc bièn sò và dinh nghìa bièn so 24

2.8 Càc khài nìém, thuóc do, tìèu chuàn dành già 25

2.8.1 Càc khài niém 25

2.8.2 Thuóc do 2.8.3 Càc tiéu chuàn dành già 25

2.9 Phuong phàp phàn tich sò lièu 27

2.9.1 Xùlysò lièu 27

2.9.2 Phàn tich sò lièu 27

2.10 Vàn dè dao due cùa nghièn cuu 27

2.11 Han che cùa nghièn cuu, sai sò và bièn phàp khàc phuc sai sò 27

2.11.1 Han ché cùa nghièn cùu 27

2.11.2 Sai sò 28

2.11.3 Bièn phàp khàc phuc 28

CHtrONG 3: KÉT QUÀ 29 3.1 Dàc diém chung cùa bà me và tré - -29

3.2 Kién thùc, thài dò, hành vi cùa bà me vé bènh tiéu chày - -33

3.2.1 Kién thùc 33

3.2.2 Thài dò 35

3.2.3 Hành vi 37

3.3 Mói lién quan giùa dàc diém nhàn khàu - xà hói hoc dòi vói kién thùc, thài dò, hành vi cùa bà me vé bènh tiéu chày 41

3.4 Mòi lién quan giùa tinh trang dinh duóng cùa tre vói sò làn tiéu chày/nàm 46

3.5 Mói lìén quan givra kién thùrc, thài dò và hành vi cùa càc bà me vé bénh tìéu chày —47 CHUONG 4: BÀN LUÀN 49

4.1 Dàc dièm chung vè nhàn khàu - xà hói hoc cùa càc bà me và tré trong màu nghièn cùu 49

4.2 Kién thirc, thài dò và hành vi cùa bà me vé bénh tiéu chày 51

4.2.1 Kièn thùc cùa bà me vé bénh tièu chày 5 !

4.2.1.1 Kièn thùc cùa bà me vé nguyén nhàn, tàc hai và càch phòng bénh tìéu chày 51 4.2.1.2 Kién thuc vé che dà dinh du&ng và bù dich cho tré bi tìéu chày 5 /

4.2.2 Thài dò cùa bà me dói vói bénh tiéu chày 53

4.2.3 Hành vi cùa bà me vé bénh tìéu chày 53

2 J 3 Tiéu chuàn loai trìr « «**«««*•«44•4****«« »««*♦♦♦«♦♦< «4 4«44*44«*••«*« 444444«**4*44 22

4.2.3.1 Hành vi cùa bà me vé viéc rùa lay khi chain sóc tré 53

4.2.3.2 Hành vi cùa me vé viéc cung càp dinh ducrng cho tré 54

4.2.3.3 Hành vi vé viéc cho uòng ORS khi tré bi tiéu chày 54

4.3 Mòt só yèu tó iién quan vói kièn thùc, thài dò và hành vi cùa bà me vé bénh tiéu chày 55

4.3.1 MÓÌ lièn quan giura dàc dièm nhàn khàu - xà hói hoc dói vói kién thùc, thài dò và hành vi cùa bà me vé bénh tiéu chày 55

4.3.1 ì Móì lièn quan giva dàc dièm nhàn khàu ~ xà hói hoc, nguòn thóng tin dói vài kièn thuc cùa bà me vé bénh tiéu chày 55

4.3.1.2 Mai lién quan giùa dàc dièm nhàn khàu-xà hói hoc, nguòn thóng tin dói vài thài dó cùa bà me vé bénh tìéu chày 57

4.3.1.3 Móì lién quan giùa dàc dièm nhàn khàu-xa hói hoc, nguòn thóng tin dói vài hành vi cùa bà me vé bénh tiéu chày 58

4.3.2 Mói lién quan giùa tình trang dinh duóng cùa tré vói sò làn tièu chày/nàm 59

4.3.3 Mói lièn quan giùa kìèn thùc, thài dò và hành vi cùa càc bà me vé bénh tiéu chày 60

4.3.3.1 Mói lièn quan giùa kién thùc và thài dò cùa càc bà me vè bénh tiéu chày 60 4.3.3.2 Móilién quan giùa kién thùc và hành vi cùa càc bà me vé bénh tièu chày 60 4.3.3.3 Mói lièn quan giùa thài dò và hành vi cùa cac bà me vè bénh tiéu chày 60

KÉTLUÀN 61

5.1 Kién thùc, thài dò và hành vi cùabà me ve bènh tiéu chày - 61

5.1.1 Kién thùc cùa bà me ve bènh tiéu chày 61

5.1.2 Thài dò cùa bà me vè bènh tiéu chày 61

5.1.3 Hành vi cùa bà me vé bènh tièu chày 61

5.2 Mòt so yèu tò lién quan vói kién thùc, thài do và hành vi cùa bà me vè bènh tièu chày .62 5.2.1 Mòì lién quan giùa dàc dìèm nhàn khàu - xà hói hoc dòi vói kièn thùc, thài dò và hành vi cùa bà me vé bènh tièu chày 62

5.2.2 Mói lién quan giùa tình trang dinh duòng cùa tré vói sò làn tiéu chày/nàm 62

5.2.3 Mói lién quan giùa kièn thùc, thài dò và hành vi cùa càc bà me vé bènh tièu chày 62

KHUYÉN NGHI 63 TÀILIÈUTHAMKHÀO

PHU LUC

DANH MUC CÀC CHÙ* VIÉT TÀT

ORS: Oral Rehydration Salt (Oresol)

UNICEF: United Nations Children’s Emergency Fund (Quy nhi dòng lièn hap

quòc)

WHO: World Health Organization (Tò chuc Y té thè gioì)

SDD: Suy dinh dudng

DANH MUC CÀC BÀNG

Bang 1.1 Mó hình hoc thuyét Pender 20

Bang 3.1 Phàn bò càc bà me có có con duói 5 tuoi theo tuoi, dàn toc, trình dò hoc vàn, nghé nghiép, diéu kién kình té và noi cu trù 29

Bang 3.2 Tàn suàt càc yéu tó mói truòng sòng lién quan dèn bènh tiéu chày 31

Bàng 3.3 Ty lé càc bà me tiép nhàn thòng tin vé tiéu chày 32

Bang 3.4 Kién thùc cùa càc bà me vé nguyén nhàn và tàc hai cùa bènh tiéu chày 33

Bàng 3.5 Kién thùc cùa bà me vé càch cho tré àn, uòng trong thòi gìan bi tiéu chày 34

Bàng 3.6 Kién thùc cùa bà me vé càch bù dich khì tré bi tiéu chày 35

Bàng 3.7 Thài dò cùa bà me dòi vói bènh tiéu chày 36

Bàng 3.8 Hành vi cùa bà me vé viéc nia tay khi chàm sóc tré 37

Bàng 3.9 Hành vi cùa me vé viéc cung càp dinh duOng cho tré 38

Bàng 3.10 Mòi lìén quan giùa nhóm tuoi, dàn toc, trình dò hoc vàn nghé nghiép, mùc kình té và noi cu trù dòi vói kién thùc cùa bà me vé bénh tiéu chày 41

Bàng 3.11 Mói lién quan giùa càc nguòn thong tin vói kién thùc cùa bà me vé bènh tiéu chày 42

Bàng 3.12 Mói lién quan giua nhóm tuoi, dàn toc, trình dò hoc vàn, nghé nghiép, mùc kinh té và noi cu trù dòi vói thài dò cùa bà me vé bènh tiéu chày 43

Bàng 3.13 Mòi lién quan giùa càc nguòn thòng tin vé bénh tiéu chày vói thài dò cùa bà me vé bénh tiéu chày 44

Bàng 3.14 Mòi lién quan giùa nhóm tuoi, dàn toc, trình dò hoc vàn, nghé nghiép, mùc kinh té và noi cu trù dòi vói hành vi cùa bà me vè bénh tiéu chày 45

Bàng 3.15 Mói lìén quan giùa càc nguòn thòng tin vè bènh tiéu chày vói hành vi cùa bà me vé bénh tiéu chày 46

Bàng 3.16 Mòi lién quan giùa tinh (rang dinh duòng cùa tré vói sò làn tiéu chày/nàm 46 Bàng 3.17 Mòt lién quan giua kién thùc và thài dò cùa càc bà me vè bènh tiéu chày 47 Bàng 3.18 Mòi lién quan giùa kién thùc và hành vi cùa càc bà me vé bénh tiéu chày.47 Bàng 3.19 Mòi lién quan giùa thài dò và hành vi cùa càc bà me vé bènh tiéu chày 48

DANH MUC CÀC BIÉU DÒ

Biéu dò 3.1 Phàn bò só bà me có 1 * 2 con và trèn 2 con 30

Bièu dò 3.2 Tàn suàt tình trang dinh dcròng cùa trè 31

Biéu dò 3.3 Kièn thùc vé phòng bènh tièu chày cùa càc bà me 35

Bièu dò 3.4 Hành vi vè vièc cho uóng ORS khi tré bi tìéu chày 39

Bièu dò 3.5 Hành vi vé each pha ORS khi tré bi tièu chày 39

Bièu dò 3.6 Tòng hop kièn thùc, thài dò, hành vi cùa càc bà me 40

DAT VÀN BÈ

Bénh tièu chày là mót trong nhùng bénh phó bién thiròng xày ra ó tré em dac biét làtré em durai 5 tuoi và do nhièu nguyén nhàn gay ra Theo thóng ké cùa tó chùc Y té thè gioìnàm 2011, cùng vai càc bénh nhiém trùng duòng hó hàp càp tinh, tièu chày là mót trongnhùng nguyén nhàn hàng dàu gay bénh và tù vong ò tré em trén toàn thè giói dàc biét là òcàc nuóc dang phàt trièn trong dó co Vici Nam Mói nàm trac tinh vàn con khoàng 1,3 tyIircrt tré em dirai 5 tuoi bi tièu chày và khoàng 760.000 triròng hop tù vong do tièu chày,trong dó 80% tàp trung ò tré dirai 2 tuoi (46], Trung bình mói tré em dirai 5 tuoi có tàn suàtmàc tiéu chày tù 3.3 dén 9 làn trong mót nàm Ngoài ty lé màc và tù vong cao, tiéu chàycung là mót yéu tò quan trong dàn dén suy dinh duòng, chàm phàt trién tinh than, thè chàt,tao diéu kien thuàn lai cho sir xàm nhàp cùa càc nhiém trùng khàc, do dó bénh tièu chàyluòn là mót gành nàng kinh té dói vói càc nuóc dang phàt trièn [6]

Vièt Nam là mót trong nhùng nuóc dang phàt trién Tiéu chày là vàn dè quan tàmquan trong cùa sue khòe còng dòng Trung bình mói dira tré màc khoàng 2,2 làn tièu chàytrong mót nàm Trong nhùng nàm gàn dày ò Vièt Nam tinh hình tiéu chày có xu huóng tàng.Theo thóng ké thì mói nàm có tù 1 dén 1,2 triéu ca màc trén toàn quóc [5]

Tièu chày là mót bénh rat phó bièn ó nuóc ta nói chung và Dàk Làk nói rièng, ty lébénh tàt và tù vong vàn con cao Viéc chàm sóc, diéu tri và phòng ngùa tièu chày khóngphài là nhiém vu riéng cùa ngành y té, mà càn có su hop tàc chàt che cùa càc ban ngành,doàn thè và dàc biét là cùa tàt cà moi ngiràì trong dó quan trong nhàt là càc bà me có conduói 5 tuoi vi dày thiròng là nhùng nguòi true tièp chàm sóc cho con cài cùa ho [1],[14]

Kién thùc, thài dò và hành vi tòt cùa càc bà me vé bénh tiéu chày cùng nhu càc biénphàp phòng ngùa dóng mót vai trò rat quan trong góp phàn làm giàm ty lé màc và ty lé tùvong ò tré em Nhiéu tnròng hop tù vong vi càc bà me thiéu kièn thùc trong viéc phòng ngùa

và chàm sóc Vi vày, kién thùc, thài dó và hành vi dùng vé chàm sóc và phòng ngùa bénhtiéu chày vàn là mót vàn dé càn quan tàm hièn nay (8],[19]

Tai Dàk Làk, màc dù chuang trình phòng chòng tiéu chày quòc già (CDD) dà dixcrcthuc hìèn trong nhièu nàm và dà thu duorc nhiéu kèt quà dàng ké [4], nhùng thòi gian qua

tình hình tièu chày ò tre em dirai 5 tuoi vàn con phó bièn trong cóng dòng bài vi càc bièn

phàp phòng ngùra vàn chira thuc su hiéu quà, do tàp quan, thói quen, thièu hiéu biét, mòitruàng sóng và càc yèu tó khàch quan [19] Do vày de phòng trành màc bènh và giàm tuvong do tiéu chày, mót trong nhùng diéu dé thuc hìèn và it tón kém nhàt dò là cài thién kiénthuc, thài dò và hành vi vè benh tiéu chày cho càc bà me thòng qua tu vàn, truyèn thònggiào due sue khòe [ 11 ].[ 14] Xuàt phàt tù thuc té trén cùng vói mong muón có mòt nghièncùu de dành già kién thùc, thài dò và hành vi cùa càc bà me vé bénh tìéu chày tù dó giùpcho bà me nhan thùc duce nhùng truòng hop nào càn dua tré dén bénh vién và nhùng truònghop nào chi càn chàm sóc tai nhà, diéu này góp phàn làm giàm bót quà tàì tai càc bènh vién,giàm chi phi diéu tri và trành duac càc hàu quà khóng tòt vé sue khòe cho tré Vi vày tói tién

hành nghièn cùu “Dành già kién thùc, thài età và hành vi cùa bà me có con (tuffi 5 tuoi bi

tiéu chày tai B$nh vièn età khoa tình Dàk Làk nàm 2O16’\

MUC TIÈU NGHIÈN CÙTJ

1 Muc tiéu chung

Dành già kién thùc, thài do và hành vi cùa bà me có con duói 5 tuoi bi tiéu chày tai khoa Nhi tòng hop - Bènh vién da khoa tinh Dàk Làk nàm 2016

Ch irò ng 1: TÒNG QUAN TÀ1 L!ÉU 1.1 Dinh nghìa và phàn loai vè tiéu chày

U.L &inh nghìa

Theo WHO, tiéu chày duac dinh nghìa nhu sau:

- Tiéu chày là tinh trang di càu phàn lòng hoàc tóe nuàc 3 làn trò lén trong 24 già.

- Tiéu chày càp là tinh trang tiéu chày kéo dài duói 14 ngày.

- Tiéu chày kéo dài là tiéu chày duac bàt dàu bang 1 dot tiéu chày' càp nhung kéo dài trén

14 ngày lìén tue

ÌJ.2 Phàn hai tiéu chày

Tiéu chày duac chia thành 3 loai [4],[6]

- Tiéu chày càp: Khi thài gian tiéu chày duói 14 ngày Màt nude và dìen giàì là nguyén

nhàn chù yéu gay tù vong à tré màc tiéu chày càp

- Tiéu chày kéo dài: Khi tiéu chày tir 14 ngày trà lén Chi có khoàng 20% sò truàng hap

tiéu chày càp trà thành tiéu chày kéo dài Tìèu chày kéo dài thuòng gay suy dinh duòng vàlàm tàng ty lé tù vong

- Hòi chùng ly: Tiéu chày có màu trong phàn duac goi là hoi chùng ly, có nhiéu nguyén

nhàn gày hòi chùng ly nhung phò bién nhàt là Shigella Nguyén nhàn do Amip it gàp à tréem

1.2 Dich tè hoc cùa bénh tiéu chày

1.2.1 Duàng lày truyèn

Bénh lày truyén qua duàng phàn - miéng do àn uòng phài thùc àn, nude uóng binhiém bàn hoàc do tiép xùc, vàn de này có lién quan chàt che vài nguòn nude bi ò nhiém vàdiéu kién vè sinh mòi truàng kém Nhung ngày nay thuc phàm khòng dàm bào vé sinh antoàn duac xàc dinh là nguòn lày lan chù yéu [6],[17]

7.2.2 Càcyéu té nguy cogày bénh [3],[17]

- Tré càng nhò càng dé màc bènh tiéu chày, tàn suàt màc cao nhàt là tir 6 thàng dén 2 tuoi.

- Tré bi suy dinh duòng dé màc tiéu chày và càc dot tiéu chày thuòng kéo dài han.

- Tré suy giàm mién dich tam thòi sau khi màc bénh sài, nhiém virus khàc hoàc

suy giàm mién dich kéo dài de màc tièu chày và tièu chày kéo dài

- Bua tré khòng duoc bù sua me hoàn toàn trong 4-6 thàng dàu.

- Bòa tré caì sua som triróc 1 tuoi và bù btnh khòng dàm bào vé sinh.

- Thùc àn bi ò nhièm truoc và sau khi ché bièn.

- Sù dung nguòn nuóc bi ò nhièm.

- Dung cu, tay nguùi ché bièn thùc àn bi nhièm bénh

- Xù ly chàt thài dà nhièm bènh khòng dung càch

• Khòng rùa tay sau khi dai tién, truoc khi ché bièn thùc àn, truoc khi cho tré àn,

Theo WHO, tàt cà tré so sinh càn dune bù sua me hoàn toàn trong 6 thàng dàu.Nhùng dùa tré tir 0 - 2 thàng tuói mà khòng duoc bù sua me Chi ty fe tìéu chày cao gap 2 làn

và nguy co chèt do lién quan cùa nò tàng lén gap 25 làn so vói nhùng dùa tré duorc bù me,ngoàì vièc khòng cho tré bù me thì vièc cai sùa som cho tré truóc 12 thàng cùng là yéu tólàm tàng nguy co màc tiéu chày [28 J Theo nghièn cùu cùa Phan Thi Bich Ngoc tai tìnhQuàng Ngài nàm 2007 thì tré duoc bù me dày dù có ty lé màc tiéu chày là 4,4% thàp hon sovói tré khòng duoc bù me dày dù và cai sùa som là 10% [11], Ngoài nhùng yéu tó vè bànthàn dùa tré thì mòi truòng sòng cùng là nguy co cao làm tàng ty lé tièu chày Nhièu nghièncùu dà chùng minh duoc ràng diéu kièn mòi truòng kém góp phàn làm tàng ty 1$ bènh tièuchày, hàu hét là bòi nguòn nuóc khòng an toàn và kièn thùc vé chàm sóc sùc khòe kém [29],

Xù ly chàt thài khòng dung each và hò xi khòng hop vè sinh cùng là mòt trong nhùng nguy

co già tàng ty lè màc tièu chày [37],[44],

+ Samonella (thuong hàn): Vira gay tièu chày càp vùa gay hói chùng ly

+ Phày khuàn tà: Chù yéu gay tiéu chày càp, màt nude ó at, có thè tra thành dich lón do

lày lan rat nhanh.

- Nhiém ky sinh trùng, nàm Candida, trùng roi, Amip (histolytica entermoba).

Trong rat nhièu nguyén nhàn gay tiéu chày thì Rotavirus vàn là nguyén nhàn thuònggàp nhàt cùa bénh tiéu chày gày màt nuóc nghièm trong à tré em trén toàn thè giói Tré em ócàc nuóc dang phàt trièn chèt nhièu han vì nhiéu yéu tò bao góm nhàn thùc kém vói diéu trihydrat hóa và ty lé bi suy dinh duòng cao [12].[45] Theo nghièn cuu cùa Nakawesi J.S vàcòng su ó Uganda trén 390 tré nhàp vièn vì tiéu chày thì ty lé nhiém Rotavirus là 45,4%[31] Cùng theo tàc già Nguyén Vàn Trang thì nguyén nhàn chù yéu do Virus gày tièu chày

là do Rotavirus và Norovirus và khoàng 90% tré nhàp vièn nhiém 2 loai virus này duói 2tuoi [18] Ngoài ra nguyén nhàn gày tiéu chày do vi khuàn cùng gàp ràt nhiéu Nghièn cùucùa Nguyén Bòng a BVDK tinh Khành Hòa nàm 2011 cho thày ty lé càc chùng vi khuàngày tiéu chày nhu sau: Shigella sonnei chièm ti lé 71,88 %, Shigella flexneri chièm ti lè15,63%, càc vi khuàn khàc: E.coli chièm tì lé 6,25%, Salmonella chièm ti lé 3,12%, Yersiniaenterocolitica chièm ti lé 3,12% [7] Tinh hình màc tièu chày hién nay dièn bién phùc tap vàtheo mùa do vày càn xàc dinh chinh xàc nguyén nhàn tiéu chày dé diéu tri có hièu qua

1.3 Hàu qua cùa tiéu chày

- Gày màt nuóc và dièn giài, nèu khóng duac bù kip thòi sé dàn dén tù vong.

- Thièu kali: Do màt ion Kali trong phàn khi bi tiéu chày dàc biét là ò tre suy dinh duòng.

- Thiéu dinh duòng do: Àn kiéng, tré chàn àn, càc chàt dinh duòng màt di theo phàn, só it

hàp thu duac dùng dé hói phuc vét thuang nhiéu han dé tré phàt trién

Tìéu chày và suy dinh duòng có lièn quan nhu vòng xoàn bénh ly, nhùng tré bi tìéuchày làm cho nièm mac ruòt phuc hói chàm, thièu chàt dinh duòng, giàm sue dé khàng cùa

co thè làm cho khi màc tiéu chày de tra thành tiéu chày kéo dài và gày suy dinh duòng Diéunày dé làm cho tré bi tù vong han dàc biét là nhùng tré suy dinh duòng nàng Theo nghièncùu cùa Phan Thi Bich Ngoc thì trong hai nhóm tré có càn nàng bình thuòng và nhóm trésuy dinh duòng (SDD) thì nhóm tré SDD bi màc tiéu chày chièrn 65,2% trong khi chi có25,9% tré có càn nàng bình thuòng bi màc tiéu chày (1 1) Do vày chàm sóc tòt cho tré khi

bi tiéu chày có thè làm giàm nguy co dàn dén nhung hàu quà nàng né do tiéu chày gay ra

1.4 Phòng bènh tiéu chày

Phòng bénh tiéu chày dóng mót vai trò rat quan trong vì tièu chày là mòt bénh có ty

lé màc và ty ìè tà vong cao, cao nhàt là lùa tuoi tù 6 - 24 thàng tuoi, lùa tuoi àn bó sung bitiéu chày chiém dòn 80% Càc dot tiéu chày làm tré thiéu dinh duòng vì giàm luong thùc àn,kém hàp thu càc chàt dinh duòng và già tàng nhu càu dinh duòng khi bi nhiém khuàn Mótthòng ké cùng cho thày có dén 30% só giuòng bénh nhi tai càc bénh vién ò càc nude dangphàt trién giành cho benh tièu chày diéu này làm tàng gành nàng cho càc bénh vién và chiphi quòc già (45)

Mòt diéu quan trong là 90% càc truòng hop tà vong do tiéu chày có thè phòng ngùa duac néu biét rò càc bién phàp phòng bénh [45] Chinh vì vày de phòng benh tièu chày có hìéu quà, WHO (2013) dà dua ra nhùng bièn phàp cu thè nhu sau:

- Nuói con bang sùa me.

+ Nuói con hoàn toàn bàng sùa me trong 6 thàng dàu, nén cho tré àn dàm sau 6 thàng dàm bào vè sinh

+ Sùa me dàm bào vè sinh, bù me làm giàm ty lé màc tiéu chày

+ Sùa me có chùa khàng thè, là thùc àn hoàn hào trong 6 thàng dàu

+ Sùa me ré tién khóng tón kém

+ Bù sùa me tré sé khóng bi di ùng hoàc khóng dung nap sùa

- Cài thién nuói dtr&ng bang càch cho tré àn bó sung dung.

+ Cho tré àn bó sung dày dù chàt dinh duòng theo ó vuóng thùc àn: Dam, tinh bót, chàt beo, vitamin và khoàng chàt

+ Che bién, bào quàn thùc àn, nguòn nude dàm bào vè sinh

- Sù dung nguòn nuàc sach cho vé sinh và àn uòng.

- Rùa tay sach bàng xà phòng: Sau khi di ngoài, sau khi thay tà lót cho tré, truàc khi che bién thùc àn, cho tré àn và chàm sóc tré.

- Sù dung hó xi hop vé sinh và xù ly an toàn phàn cùa tré bì tìéu chày.

- Tièm phòng sài.

Tré em màc bènh sài hoàc sau khi khòi de màc tiéu chày và ly nàng de dàn tèi tùvong Do vày tiém vaccine sài có thè phòng ngùa duoc 25% tù vong lién quan tói tiéu chày à

nhàn tù vong cùa càc bènh truyén nhièm trén toàn thè giói và hàu hét càc ca tù vong xày ra ò

tré em duóì 5 tuói, thòng ké nàm 2010 thì ty lé tré etn duói 5 tuói chét do tièu chày chièm10% và hàu hét xày ra ò càc vùng nghèo nhàt thè gioì vói gàn 90% ò chàu Phi và Nam A[42] Trung bình mòt tré dirai 2 tuoi trong mòt nàm có thè màc tù 3 - 4 dot tiéu chày, thàmchi có nhùng tré bi 8 • 9 dot bénh mòi nàm [45] Theo thòng ké cùa WHO và UNICEF nàm

2013 thì 10 nuóc trén thè giói có ty lé màc và ty lé tù vong cao nhàt dó là: Afghanistan,Angola, China, Congo, Ethiopia, India, Mali, Pakistan, Nigeria và Sudan [46] Màc dùchtrcmg trình phòng chòng tiéu chày dà duoc phàt dòng trén toàn càu tù nàm 1978 và dà thuduac nhièu kèt quà to lón tuy nhién dèn nay nguyén nhàn gày tù vong do tiéu chày ò tré duói

5 tuói vàn chièm dèn 9% và dày vàn là mòt gành nàng toàn càu dòi hoi tàt cà càc quòc giàphài nò lue hon nùa trong còng tàc phòng chòng và quàn ly bénh tièu chày [46] Chinh vivày mòt kè hoach hành dòng tich hop toàn càu de phòng chòng bènh vièrn phòi và tièu chày(GAPPD) dà duoc trièn khai nhàm ngàn ngùa tù vong do tièu chày ò tré em dèn nàm 2025vói muc tiéu: Giàm ty lé tù vong do tièu chày xuòng it hon 1/1000 ca sinh sòng và giàm ty lémàc bénh tièu chày nghièm trong 75% so vói mùc cùa nàm 2010 [46]

E>é nàng cao hiéu quà, chuong trình dà phòi hqp vói càc chuong trình khàc nhuchàm sóc sùc khòe ban dàu, chuong trình phòng chòng bénh viém phòi, chuong trình xù trilòng ghép càc bènh thuòng gap ó tré em dé hò tre làn nhau nhàm dem lai hièu qua cao nhàtvài muc tiéu là chàm sóc sue khòe ban dàu cho còng dóng cùa mói quòc già [43],(46)

2.5.2 Tai ViéiNatn

Chuong trình phòng chóng tiéu chày quòc già (CDD) bàt dàu duac trién khai ò nuóc

ta tir nàm 1982 vói muc tiéu cùa chuong trình là giàm ty le màc và tù vong do tiéu chày ò tréduci 5 tuoi [3],[6] Hién nay chuong trình dà phù khàp càc xà phuòng trong cà nuóc dòngthòi ty lé màc và ty lé tù vong do tiéu chày dà giam dang ké; Tuy nhièn theo Bò Y té Vièt

Nam nàm 2007, tièu chày vàn là bénh dung thù 2 trong 24 bénh truyén nhiém phò bién òViét nam vói 974.586 truòng hop bi tiéu chày càp tinh [5] Cung theo tó chùc Y té thè gióiTày Thài Bình Duong nàm 2009, cà nuóc có 930.496 truòng hop bi tiéu chày càp và theoquy nhi dòng lièn hop quòc nàm 2012 thì ty le tù vong do tiéu chày dà giàm dàng ké tù 5.1%(1990) xuòng con 2,3% (2010) tuy nhién bénh viém phòi và bénh tiéu chày vàn là hainguyén nhàn chinh gày tù vong ù tré duci 5 tuoi [16] Theo bào cào cùa Unicef (2013) taiViét Nam tiéu chày chièm 10% tòng sò tré tù vong duói 5 tuoi (16] Thóng ké cùa cuc y té

du phòng nàm 2012 cho thày cà nuóc có 725.810 truòng hop màc tiéu chày và là bénh có sómàc cao nhàt trong càc bénh truyén nhiém ò Viét Nam Thóng ké tai Bénh vién Nhi trunguong (2013) cho thày, trung bình móì tré bi tièu chày 3 làn/ nàm, nhóm tré tai vùng nòngthón có ty lé màc cao hon do y thùc vé sinh kém, tré khòng duac chàm sóc càn than, tré em ònòng thón trung bình bi tiéu chày 5-6 làn/nàm

2.53 Tai Dàk Làk

Dàk Làk là mót tinh nàm ò vùng cao nguyén cùa Viét Nam, Theo Tóng cuc Thóng

ké Viét Nam nàm 2009: Toàn tinh có 47 dàn toc, chièm khoàng 32% dàn sò cùa tinh là1.735.000 nguòi Vói su phàn bó dàn cu chù yèu làm nghè nóng, trình dó hoc vàn thàp, khókhan vé kinh té, phong tue tàp quan lac hàu, sù dung nuóc bì ó nhiém do dó hàng nàm ty létré em màc bénh tiéu chày con khà cao

Theo thóng ké cùa trung tàm Y té du phòng tinh Dàk Làk, tinh hình tré duói 5 tuoimàc tiéu chày có xu huóng già tàng tir nàm 2010 có 9.885 truòng hop và dén nàm 2015 có15.210 truòng hop màc tiéu chày

Riéng dóì vói Bènh vién da khoa tinh Dàk Làk nàm 2013 dà khàm và diéu tri cho

1197 truòng hop màc tiéu chày, chi trong 6 thàng dàu nàm 2014 dà khàm và diéu tri cho

1092 truàng hcrp và trong nàm 2015 vira qua bènh vién dà khàm và diéu tri cho 1816 truànghop màc tiéu chày

Nhu vày, màc dù chuang trình phòng chóng bénh tiéu chày quòc già (CDD) dà duac

trién khai trong nhièu nàm qua, nhung thài gian qua tinh hình màc tièu chày à tré em duói 5

tuoi con khà phó bièn trong còng dóng Do vày dè giàm ty lè màc tièu chày càn phài nàngcao kién thùc, thài dò và hành vi cho moi nguài dàc bièt là càc bà me có con duói 5 tuoi [8],

1.6 Nhung nghièn cuu vè bénh tièu chày trong và ngoài nuóc

Tiéu chày là mót trong nhùng vàn dè sue khòe nghièm trong trén thè giói Giàm ty lémàc và ty lé tù vong do tiéu chày ò tré em là muc tièu hàng dàu cùa tó chùc Y té thè giói vànàm 1978, WHO dà thành làp chuorng trình phòng chóng benh tiéu chày toàn càu nhàmphòng chóng và quàn ly bénh tièu chày góp phàn làm giàm ty lè màc và tù vong do bénh gày

ra trong dó kièn thùc, thài dò và hành vi cùa nguài chàm sóc dóng vai trò ràt quan trong[45],[46]

L6.L Trèn thè giói

Nhiéu nghièn cùu dà duac tién hành dé dành già kièn thùc, thài dó và hành vi cùa bà

me cung nhu càc yéu tó lién quan dén bènh tiéu chày Mòt so nghièn cùu dà trình bày duacnhùng yéu tó nguy co cùa bénh tiéu chày bao gòm: Nuóc sach và thùc àn, nhùng hành vikhóng dàm bào vè sinh cùa nguài chàm sóc và hé thòng nhà vé sinh khóng dàm bào Nhùngkién thùc và nhàn thùc cùa càc bà me vé chàm sóc và diéu tri cho tré bi tiéu chày là khónggióng nhau Kièn thùc dùng có thè khóng luón luón dàn dén thuc hành tòt, tàm quan trangcùa viéc rùa tay thuòng duac dành già thàp Nghièn cùu cùa Sheth M nàm 2004 tai Àn Dó dàchi ra ràng giào due an toàn thuc phàm két hop ba thòng dièp: rùa tay bàng xà phòng vànuóc, trành àn thùc àn thùa và giù mói truòng xung quanh sach có thè giàm duac 52% ty lémàc bénh tiéu chày [38] Theo nghièn cùu cùa Sarto và còng su nàm 2013 thì có dén 72%càc bà me khòng rùa tay traete khi cho con bù, 56% khòng rùa tay sau khi di vè sinh và chi

có 20% càc bà me có rùa tay bang xà phòng [37] Rùa tay bang xà phòng có thè làm giàmhan 40% nguy cor màc bénh tiéu chày Màc dù có nhiéu vàn dé xung quanh bénh tiéu chàynhùng vàn dé cài thién hành vi àn uòng và vé sinh cà nhàn rò ràng là mót trong nhùng eachhiéu qua nhàt dé giàm gành nàng cùa bénh tièu chày ò tré em [37] Vé sinh mói truòng duaccài thién dà làm giàm han mót phàn ba só ca bi tìéu chày [45]

Tàc dòng cùa bénh tiéu chày bién dói theo vùng và theo tuoi cùa tré mòt cuòc diéutra càt ngang duac tièn hành dé dành già y thùc vè tièu chày phòng ngùa và diéu tri bù nuócbàng duòng uòng cùa càc bà me tré trong càc khu ò chuòl ò dò thi cùa Thành phò Bengalurunàm 2015, nghièn cùu duac thuc hién trén 280 bà me có con duói 5 tuoi cho thày có dén

73,8% khòng biét nguyén nhàn cùa bénh tièu chày, 88,7% khòng biét tìm kiém dàu hiéu cùa

su màt nuóc, 54.6% khòng biét ORS duac sù dung trong tiéu chày Nghièn cùu này dà chùngminh diéu kièn kinh té nghèo nàn có nguy ca làm già tàng ty lé màc tiéu chày (34) Trong sòcàc yéu tò kinh tè xà hói, tiéu chày lién quan tich cuc dén thu nhàp thàp và mù chù cùa càc

bà me [25]

Mòt nghièn cùu chéo trén 120 bà me tai mòt khu vuc dò thi ò Karachi, Pakistan nàm

2015 cùa tàc già Salmanuddin và còng su nhàm xàc dinh càc nguyén nhàn chinh gày tiéuchày, dành già thài dò và kién thùc vé quàn ly tiéu chày cùa bà me có con duói nàm tuói Kétqua nghièn cùu cho thày 50% tré em trong còng dòng này dà bi dì ngoài tù trung bình dénnàng vì nhiéu già dinh rat nghèo và ho dà khòng thè dira con dén bénh vièn và cùng khòngduac cho uòng ORS dé bù nuóc do dó càc em da bi nhièu bièn chùng Nghièn cùu này chothày rang 60% tre em da bi màt nuóc trong còng dòng này là vì hàu hét càc già dinh dakhòng cho tré uòng ORS dé ngàn chàn khòi màt nuóc và ly do khàc cùa viéc màt nuóc lànon, dày là mót trièu chùng ràt phò bién cùa bénh tiéu chày và 30% tré em dà bi non mùatrong còng dòng này [36] Nhu vày dù ó nòng thón hay thành thi thì kièn thùc cùa nhùng bà

me vé bénh tiéu chày vàn con nhièu han ché trong dó kièn thùc và thuc hành chàm sóc trétièu chày cùa nhùng bà me ó nòng thón vàn là mót thàch thùc lón [26]

Có mòt nhu càu càp thièt là phài tàng cuòmg giào due càc bà me vé tàm quan trong cùa càcbién phàp phòng ngùa và diéu tri càc bénh tiéu chày [34],[36]

Theo nghièn cùu cùa Eliza Techa Fattima và còng su nàm 2012 ò Java, Indonexiatrén 210 bà me có con tù 12-59 thàng dà chi ra rang diéu kièn mói truòng nghèo cóng vói sùdung nguòn nuóc khòng an toàn góp phàn vào ty lé màc cao cùa bènh tiéu chày, nghièn cùunày cho bièt có dèn 54.7% cùa càc bà me su dung nuóc khòng dàm bào vé sinh [29] Nhiéunghièn cùu khàc dà giùp càc bà me hiéu duoc sù dung nguòn nuóc sach trong àn uòng vàsinh hoat có thè làm giàm ty lè màc tièu chày ò tré [27],[33]

Vè nguyén nhàn và quàn ly tièu chày cho con cùa ho, có mòt nghièn cùu mò tà duoctién hành dé xàc dinh kién thùc, thài dò, thuc hành cùa càc bà me cùa Mumtaz Y nàm 2014trén 200 bà me cùa cho thày kièn thùc cùa bà me vé nhùng nguyén nhàn cùa tièu chày: Nuóc

bi ó nhièm (17%), àn bàn (14%) moc ràng (10%) Vé dàu hiéu màt nuóc, 40% càc bà me dà

cho dàu hiéu khòng xàc dinh và 26% tra lòi vói dèi màt trùng là dàu hiéu duy nhàt trong khi35% trà lòi hai dàu hìèu (khàt và khò tóc/da) Vé còng tàc phòng chòng tiéu chày, 15,5% bà

me bìèt àn uòng dùng và 14,5% bìèt dé dun sòi nuóc Vé tìm kiérn chàm sóc y tè có 52,5%

bà me dua con dén bàc si sau 2 ngày, 30% càc bà me dà tu cho uòng thuóc Két quà cùanghièn cùu cho thày su càn thièt phài giào due chàm sóc thich hop trong nhùng bà me liénquan dèn nguyén nhàn và quàn ly bénh tièu chày ò tré [30]

Mòt nghièn cùu can thiép duoc tién hành tai chin dia diém khàc nhau trong quànMorang, Nepal nàm 2012 dé dành già tiéu chày lién quan dèn kién thùc, thài dò và thuchành thòng qua can thiép giào due Két quà cùa nghièn cùu thu duoc là diém sò trung binhcùa kién thùc, thài dò và thuc hành làn luot tàng tù 14,7,6 lèn 26,9, 13 diém Nhu vày canthiép giào due sue khòe mang lai su cài thìén dàng kè vè kièn thùc, thài dò và thuc hành chocàc bà me; do dó tàng cuòmg can thiép giào due sùc khòe còng dòng là mòt diéu rat cànthièt [24]

Tiéu chày là mòt bènh phò bièn ò tre em Nguyén nhàn hàng dàu cùa tù vong do tiéuchày càp là su màt nuóc và khoàng chàt càn thièt, có thè duoc bù dàp bang dung dich bùnude duòng uóng (ORS) (20] Vai trò cùa nguòi me là quan trong trong vìèc nàng cao suekhòe, phòng chóng dich bénh và chàm sóc bénh nhàn [35], Ngoài ra vàn dé dinh duòng khitré bi bénh cùng dóng vai trò rat quan trong che dò dinh duòng tòt sé làm giàm nguy ca bisuy dinh duòng do tièu chày (23] Mòt nghièn cùu thuc nghiém dà duce tién hành dé dànhgià su phò bièn cùa benh tiéu chày và each cho àn trong gìai doan bi tièu chày ó càc bà me

có con duoi 2 tuoi Nghièn cùu chi ra ràng: Bénh tièu chày là bénh phò bièn ò tré trén 6thàng tuoi do thuc hành cho àn cùa càc bà me khóng dùng, tiem phòng khóng dùng hoàc càc

bà me trò có trình dó hoc vàn thàp và nhùng nguòi làm viéc ben ngoài [35]

Mót diéu tra càt ngang nàm 2009 cùa Ehlayel M.S diroc tién hành ò 1278 bà me dèdành già tàc dung bào vé cùa viéc cho con bù trèn tiéu chày ò tré em cho thày 59,3% tréduac bù me hoàn toàn, tièp theo là bù sùa me mòt phàn (28.3%) và cuòi cùng là àn nhàn tao(12,4%) Khi so sành vói nhùng dùa tré duac bù me hoàn toàn thì nhùng dùa tré bù sùa memòt phàn và àn nhàn tao có nguy ca bi tièu chày cao han (p < 0,001) Nhu vày cho con bùdóng mòt vai trò quan trong trong viéc giàm ty lé màc và mùc dò nghiém trong cùa bénh

me han bình thuòng, và 47,1% àn nhiéu han bình thuòng 58,8% càc bà me déu bièt ràngkhàng sinh có thè duac sù dung trong tièu chày Nhìn chung, chi có 39,2% càc bà me có kiénthùc tòt vé quàn ly tiéu chày Kién thùc lién quan dàng kè vói dò tuòi, tinh trang hòn nhàn,tinh trang giào due và tàng lóp xà hòi cùa càc bà me [41] Nghièn cùu này chi dành già duackién thùc cùa bà me mà chua de càp dén thài dò và thuc hành cùa bà me vè tiéu chày nénchua dành già mót càch tòng quan Mòt nghièn cùu khàc duac tién hành dè dành già thài dò

vè quàn ly và phòng bénh tiéu chày ò Ethiopia trén 830 bà me cho thày 40,6% cùa càc bà me

có thài dò dùng dói vói viéc sù dung ORS và 23,1% cùa càc bà me có thài dò dùng dói vóitiém chùng dé phòng ngùa tiéu chày [22]

Mót nghièn cùu ó Àn Dò nàm 2012 duac tièn hành dè dành già kién thùc, thài do vàthuc hành cùa bà me lién quan dòn bénh tiéu chày ó tré em duói nàm tuoi, 125 bà me duackhào sàt dà cho thày duac mót góc nhìn toàn dien vé bénh tiéu chày Nghièn cùu dà cho thày97,6% càc bà me khòng biét dàu hiéu quan trong cùa su màt nuóc Vé nguyén nhàn gày tiéuchày thì 80% nhàn thày thuc phàm bi ò nhiém và nuóc uòng là nguyén nhàn cùa bénh tìéuchày Vè ve sinh mói truòng: 31% có kién thùc vé tàm quan trong cùa viéc sù dung ho xibop ve sinh chi 44% thùa nhàn "Mòi truòng xung quanh khòng hop vé sinh", nhu mót yèu

tò chiù tràch nhiém vé tìéu chày, 19% coi xù ly phàn an toàn là ràt quan trong trong phòngbénh tiéu chày Vé vàn dé nuói duòng: chi 22% biét vai trò cùa cho con bù trong du phòngbénh tiéu chày, 74% có thài dò tich cuc dói vói viéc tiép tue cho con bù khi bi tiéu chày,68% tiép tue cho àn trong khi tièu chày Bù nuóc và dién giài: 42% có kién thùc khòng dày

dù vé viéc chuàn bi ORS, 25% coi ORS nhu diéu tri chinh cho bénh tiéu chày Nhu vày kiènthùc, thài dó và hành vi cùa nguòi me tù còng dòng này dòi vói bénh tiéu chày vàn càn phàiduac nàng cao han nùa [39]

1.6,2 Tai Viét Nam

Trong mòt nghièn cùu duac khào sàt trén 209 bà me vè kién thùc, thài dò và thuchành trong xù ly bénh tiéu chày càp cùa tàc già Lé Hoàng Phuc và Ly Vàn Xuàn nàm 2006cho thày 26,9% có kién thùc dùng, 17,9% bà me có thài dò dùng, 17,3% bà me có thuc hànhdùng trong xù ly bénh tiéu chày càp Trong nghièn cùu này khòng thày có mói lién quangiùa kièn thùc, thài dò, thuc hành vói hoc vàn, thu nhàp và nghé nghiép cùa bà me nhùng cómòi lièn quan vói dò tuoi cùa bà me và nguòn thóng tin vé bénh tiéu chày mà me tiép cànduac Nhùng bà me thuòc nhóm tuoi tù 25 tuói trò lén thuc hành xù ly tièu chày tòt han bà

me duói 25 tuoi, càc bà me có nguòn thóng tin tù nhàn vièn y té có kién thùc, thài dò, thuchành tòt han bà me có nguòn thóng tin tù nguòi thàn [12]

1 5Theo tàc già Doàn Thi Nhu Phuong dà khào sàt 309 bà me có con duói 5 tuoi nhàpvièn tai khoa truyén nhièm bènh vién Nhi Quàng Nam cho thày 24,3% bà me khòng biétduòng lày cùa bènh tièu chày, 36,22% bà me khòng bìèt vièc khòng rùa tay sau khi di càu vàtruóc khi àn là thói quen làm tàng nguy cor tièu chày càp Vè vièc cho tré bù và àn khi bìtiéu chày thì chi có 26,9% bà me bièt cho àn nhièu hon và 56,3% cho bù nhièu hon thuòngngày và có 32.4% bà me khòng bìèt tàc dung cùa ORS trong dièu tri tiéu chày, òr nghièncuu này chi tìm thày mòi Lién quan giura trình dó vàn hóa, tuói cùa me vói kién thùc vèduòng lày cùa bcnh tièu chày và su hiéu bièt vé càch pha gói ORS, ngoài ra khòng tìm thàymòi lién quan giùa kièn thùc cùa bà me vè bènh tiéu chày vói càc yéu tò khàc [13].

Mòt nghièn cùu mò tà khàc vè khào sàt kién thùc, thài dò, thuc hành cùa bà me vèbénh tièu chày ò Kon Turn cùa tàc già Tràn Quang Vinh trén 300 bà me cho thày chi có29% bà me có kièn thùc dùng vé nguyén nhàn gày tiéu chày, 64% bà me khòng bièt càch xù

ly phàn dùng Vé bù nuóc trong tièu chày thì vàn con 3,1% khòng dàm cho uòng vi sor tièuchày nhièu hon, có 5,2% tra lòi phài han ché cho uòng dé dò di càu hom, chi có 51% choràng uòng nuóc khi tiéu chày là càn thièt Vé càch cho bù me khi bi tiéu chày có 1,3% khòngdàm cho bù vi nghì bènh nàng thèm, da phàn càc bà me vàn cho bù binh thuòng chièm 54%,dàc biét có 42,6% cho bù nhièu hom lue bình thuòng, nghièn cuu này cho thày ty lé kiénthùc, thài dò, thuc hành cùa bà me vé chàm sóc và phòng bènh tièu chày con thàp dòng thòicùng chi ra duorc mòt so yéu tó chinh lién quan dén kièn thùc, thài dò, thuc hành cùa bà me

dó là: trình dò hoc vàn, nghé nghiép, dàn toc và kinh té già dinh, càc yèu tò con lai có su liénquan ràt thàp và khòng có y nghìa thòng kè [19]

Theo mòt nghièn cùu mói nhàt dành già kién thùc thài dò, hành vi vé xù tri tiéuchày càp cùa bà me có con duói 5 tuói dièu tri tai khoa nhi bénh vièn da khoa khu vuc tình

An Giang trén 374 bà me cho thày: Vé kién thùc có 38,77% bièt khài niènti bénh tiéu chày,32,35% biét càc dàu hiéu bènh nàng càn khàm ngay, 59,65% bièt phàt hién dàu màt nuóc

Vè thài dó có 32,09% bà me khòng dòng y dùng thuóc càm tiéu chày, 21,93% bà me khòngdòng y cho tré nhin àn, 21,39% bà me dòng y cho tre uóng lai ORS sau non Vé hành vi có83,42% thuc hành pha ORS dùng, 87,97% cho tré uòng ORS, 89,04% phàt hién dàu hiéumàt nuóc dùng [2]

Dung dich ORS là dung dich phò bién nhàt duac dùng dé bù nuóc và dièn giài trongtiéu chày bàng duòng uòng Tuy nhién qua tìm hiéu ban dàu cho thày thài dó dùng cùa càc

bà me con thàp, càc bà me chua quan tàm và hiéu biét dùng vai trò cùa dung dich ORS [2]

Mòt nghièn cuu mó tà khàc phàn tich trén 138 bà me có con bi tiéu chày càp è CàMau vé kién thùc, thài dó, ky nàng sù dung Oresol cùa càc bà me thày: 34.8% bà me có kiénthùc dùng, 65,2% bà me có kièn thùc chua dùng vè ORS 74.6% bà me có thài dò dùng và25,4% bà me có thài dò chua dùng vè sù dung ORS; 65,2% bà me có ky nàng sù dung dùngORS và 34,8% bà me có ky nàng chua dùng Càc bà me lao dóng tri óc có ky nàng sù dungORS cao gap 2,34 làn bà me lao dòng chàn tay Do vày nhàm nàng cao chàt luong diéu tri

và phàt huy hiéu qua cùa dung dich Oresol càn thiét phài: Tàng cuòng còng tàc tuyèn truyèn.giào due vé Oresol thòng qua càc kènh nhu nhàn vìén y té, mang, bào chi, tò roi, tranhành dé càc bà me tièp càn dé dàng [9] Ngoài viéc dành già kién thùc, thài dó, hành vi cùacàc bà me vè bènh tiéu chày con có nhiéu nghièn cùu khàc nhàm tìm ra càc yéu tò lién quandén bénh tiéu chày nhu: Nghé nghiép cùa me, trình dò hoc vàn, yéu tó dia du, ho xi, thóiquen rùa tay cùa tré, càch thùc me cho tré uòng nuóc khi bi tiéu chày déu có mói lién quan

rò vói bénh tiéu chày [15],[19] Theo tàc già Phan Thi Bich Ngoc nghièn cùu tién 350 tré tré

em duói 5 tuoi và me cùa tré ò Quàng Ngàì dà nhàn thày: Tuói cùa me, nghé nghiép cùa me,mùc kình tè già dinh, nguòn nuóc sinh hoat, tinh chàt vé sinh hò xi, thói quen vè sinh, tinhtrang dinh duòng, mùc hiéu biét vé phòng chóng tiéu chày cùa me déu có lién quan dén tiéuchày cùa nhùng dùa tré [11]

Càc nghièn cùu trén dira ra nhiéu két quà khàc nhau vè kièn thùc, thài dò, hành vicùa càc bà me vé bénh tièu chày nhung nhìn chung nhùng hiéu biét và thuc hành cùa càc bà

me con nhiéu han ché Chinh vì vày viéc tìm hiéu kién thùc, thài dó, hành vi cùa bà me trong

xù ly và phòng bénh tièu chày là vó cùng càn thiét [8] Trén co sò dó cung càp thòng tin vàhuóng dàn càc bà me nhùng kién thùc vé bènh tiéu chày dàc bièt chù y dén nhùng dói tuong

có trình dó vàn hóa thàp, ò nòng thón, dàn toc thièu só nhàm góp phàn vào chuong trìnhphòng chóng tiéu chày ngày mót tòt han

1.7 H QC thuyét diéu diròng

Dura vào hoc thuyét cùa Pender (21]

Mó hình tàng cuòng sue khòe duac thiét ké bài Nola J Pender là mòt "dòi tàc bósung cho mó hình bào vè sue khóe.'’Nó dinh nghfa sue khòe là mót trang thài nàng dòng tichcuc khòng chi don thuàn là khòng có bénh” Nàng cao sue khòe là qua trình tao diéu kièncho nguòi dàn dé tàng cuòng kièm soàt và de cài thién sue khòe cùa ho Càc mó hình nàngcao sire khòe mó tà tinh chàt da chièu cùa con nguòi nhu su tuang tàc trong mòi truòng cùa

ho dé duy tri sue khòe Trong khi dò bào vé sue khòe là hành vi vé sue khòe vói muc dichchù yéu là chù dòng phòng trành bénh tàt, phàt hién bénh som và duy tri càc chùc nàng bìnhthuòng cùa ca thè Hành vi thùc dày sue khòe mang tinh chàt hó tra, bò sung và là két quacùa hành vi mong muòn trong viéc cài thién sue khòe, duy tri chùc nàng và dóng vai tròquan trong nàng cao chàt hrang cuòc sóng ò tàt cà càc giai doan phàt trién cùa con nguòi

Mó hình Pender tàp trung vào 3 lình vuc: Dàc dièm cà nhàn và kinh nghiém, hành vi nhànthùc cu thè và ành huòng, và két qua cùa hành vi Cùng theo Pender, con nguòi bi chi phòibài càc yéu tò: Dàc diém cà nhàn, kinh nghiém sòng và y thùc cùa tùng cà nhàn Tàt cànhùng yéu tó này tàc dòng dén su nhàn thùc, hành vi và cuòi cùng tàc dòng dén sùc khòe cùachinh ho Hoc thuyét luu y rang mói nguòi có dàc tinh cà nhàn và kinh nghiém riéng, diéunày có thè ành huòng tòt hoàc khòng tot dén càc hành vi cùa chinh ho Hành vi cùa connguòi dién ra con phu thuòc vào càc rào càn nhàn thùc dén hành dòng duac du doàn, tuòngtuang, hoàc càc rào càn thuc té và su hiéu biét vé chi phi cà nhàn cho viéc thuc hién hành vinhàt dinh Khi càc rào càn này duac loai bò, cà nhàn ho sè có hành vì chàm sóc sùc khòelành manh và két qua sé làm cho sùc khòe duac nàng cao góp phàn nàng cao chàt luong cuòcsóng

Ò nghièn cùu này, hành vi nàng cao sùc khòe là nhùng hành vi mà bà me àp dung déchàm sóc và phòng bénh tiéu chày nhàm cài thién sùc khòe cho con cùa ho, nguòi thuc hiénhành vi trong nghièn cùu này là càc bà me có con duói 5 tuoi bi tièu chày Càc bà me cànphài có kièn thùc dung và thài dò dùng vé bènh tìéu chày Dày là càc yèu tó càn thièt dequàn ly tièu chày và nàng cao sùc khòe cho tre Kièn thùc dùng và thài dò dùng cùa bà me

vè tièu chày là dièu kién thùc dày hành vi thuc hành cùa bà me trong chàm sóc và phòngbénh tìéu chày Diéu này sé làm cho vièc phòng và xù ly khi tré bi tièu chày tòt hon, dòngthài có thè ngàn ngùa duoc càc bièn chùng có thè xày ra nhu: Màt nuóc và dièn giài, suy

dinh duòng ành huòng dèn su phàt trièn tinh thàn, thè chàt cùa tré màt khàc con góp phàn

làm giàm ty lé màc và tù vong à tré Khi càc rào càn ành huòng dèn hành vi cùa bà me nhu:

Thicu kién thùc vé bénh tièu chày, thài dò khòng dùng trong chàm sóc và phòng bènh.nhùng thói quen xàu trong àn, uòng và vé sinh duoc loai bó thì bà me sé có nhàn thùc véthuc hién hành vi tòt hon nhàm cài thièn sue khòe cho tré bi tiéu chày

Hoc thuyét Pender con dé càp dèn càc yéu tò cà nhàn nhu: Tuoi, dàn toc, trình dòhoc vàn, nghè nghièp, noi sòng, dièu kién kinh tè, vàn hóa, tòn giào, yèu tò tàm ly Dày lànhùng yéu tò có ành huòng true tièp dén kién thùc và thàì dò cùa bà me vè bènh tièu chày.Tuoi bà me càng tré thì kinh nghiém vè chàm sóc tré khi bi tiéu chày càng it Nhùng bà me

có trình dò hoc vàn thàp, diéu kién kinh té khó khàn và sòng ò nòng thòn, vùng sàu, vùng xathì sé khòng có dù dièu kién dé chàm sóc cho con ho khi bi bènh mòt càch tòt nhàt dòng thòì

su tièp càn thòng tin vé bènh sé ràt han ché Ho thuòng chàm sóc và phòng bénh cho con cùa

ho theo kinh nghiém cùa dàn gian hoàc nhùng nguòi di truoc truyén lai Tuy nhién khòngphài kinh nghiém nào cùng nèn àp dung khi tré bi bénh do vày cung càp kién thùc dày dùcho càc bà me vé bénh tièu chày là ràt quan trong Khi càc bà me thiéu kièn thùc thuòng dàndèn nhùng hành vi khòng tòt có thè làm nàng thém tình trang tiéu chày và có thè dàn dén tùvong ò tré nhu: Tu y cho tré uòng thuòc khàng sinh, thuòc càm ìa khòng theo y lénh, khòngcho tré bù, khòng cho tré àn dù chàt dinh duòng, khòng bù nuóc cho tré và khòng dua trédén bénh vièn Diéu này sé là rào càn lón khi thuc hién hành vi Nguoc lai khi bà me duoccung càp thòng tin vè bènh tù nhièu nguòn khàc nhau và duoc càp nhàt thuòng xuyèn, cókièn thùc dùng và thài dò dùng, àp dung nhùng kinh nghiém tòt khi tré bi tiéu chày nhu: Chotré uòng ORS dé bù

nude, cho tre bù me nhiéu han, cho àn nhiéu han và day dù chàt dinh duòng, biét phàt hìén càc dàu hiéubénh nàng dé dura tré dén ca sa y tè kip thài thì dó là nhùng diéu kièn thuàn lai cho bà me khi thuc hiènhành vi Nhùng kinh nghiém truóc dó có duac vè chàm sóc tré tièu chày có ành huòng rat lón dén kiénthùc và thài dó cùa bà me trong chàm sóc và phòng bènh tiéu chày Nhùng bà me dà timg chàm sóc tré

bi tiéu chày thì sé tich lùy duac nhiéu kinh nghiém và dó là diéu kièn thuàn lai dè thuc hìén hành vi vànguac lai, nó sé là rào càn ành huòng dén hành vi cùa bà me Càc yéu tò con lai có thè có khi là thuànlui và cùng có khi là rào càn ành huòng dén viéc thuc hién hành vì

Do vày: Viéc àp dung hoc thuyét Pender là phù hap vài nghièn cuu này

Bang 1.1 Mó hình hoc thuyét Pender

1.8 Vài nét ve Bénh vién da khoa tinh Dàk Làk.

Bènh vién da khoa tinh Dàk Làk nàm ò ngay trung tàm Thành phò Buòn Ma Thuòttinh DàkLàk, là bénh vién hang I vói quy mò gàn 1000 giuòng, 35 khoa phòng và tòng sòcàn bò còng nhàn vién chuc là 1105 trong dó có 515 diéu duòng dé chàm sóc cho gàn 2 triéudàn trén dìa bàn tinh

Bénh vién thuc hién chùc nàng, nhiém vu theo qui dinh cùa Bò Y té: Càp cùu khàm bénh - chùa bènh; dào tao càn bò y té; nghièn cùu khoa hoc và phàt trièn ky thuàt; chidao tuyèn duói vé chuyèn mòn, ky thuàt; phòng bénh: hop tàc quóc té và quàn ly kinh té yté

-Khoa Nhi tòng hop cùa Bénh vién Da khoa (BVDK) tinh Dàk Làk có 21 bàc sy và

53 diéu duòng vói tòng còng 120 giuòng bénh duac chia thành 3 tàng gòni: Nhì nàng và càpcùu, nhi ho hàp và nhi lày Dày là khoa có só luang benh nhàn nhiéu nhàt và còng suàt sùdung giuòng bénh thuòng lén tòri 150 - 170% Mò hình bénh tàt ò khoa ràt phong phù; trong

dó tré em nhàp vién vì tiéu chày thuòng dién ra quanh nàm dàc biét là vào mùa hè Hàngnàm khoa Nhi dà tiép nhàn và diéu tri cho gàn 2000 bénh nhi bi tiéu chày Dày là mòt con

só dang quan tàm dé nhàn vién y té có y thùc cao han trong chàm sóc, phòng bénh nhàmgiàm thièu tèi da nhùng hàu quà nàng né gày ra cho dùa tré

Chuong 2: BÒI TU ONG VÀ PHUONG PHÀP NGHIÈN CÙU

2.1 Bòi tuong nghièn cùu

2.1.1 Bòi tuong

Càc bà me có con duoì 5 tuoi bi tièu chày dang dièu tri tai khoa Nhi tòng hop • Bénhvièn da khoa tình Dàk Làk

2.1.2 Tìéu chuàn lira chon

Càc bà me duac chon dira trén càc tiéu chi bao gòm nhir sau:

- Tir 18 tuoi tra lèn

- Có khà nàng doc, viét, và giao tiép bàng ngón ngù tièng Viét

- Sàn sàng de tham già vào nghièn cùu

- Khòng có lich sù cùa ròi loan lo àu hay tram càm

2.1.3 Tiéu chuàn loai trit

- Bà me khòng dòng y tham già nghièn cùu

- Bà me khòng tra lai hoàn chình bò càu hòi phòng vàn

- Bà me khòng thè tra lòi phòng vàn nhu: Càm, dièc, tàm thàn

- Càc bà me khòng true tiép nudi và chàm sóc con

2.2 Thài gian và dia diém nghièn cùu

- Thài gian nghièn cùu: Tù thàng 05/2016 dèn thàng 10/2016

- Dia diém nghièn cùu: Khoa Nhi tòng hop - Bènh vièn da khoa tinh Dàk Làk So 02 Mai Hàc Dé - Phuóng Tàn Thành - Thành phò Buòn Ma Thuòt - Tinh Dàk Làk

2.3 Thièt ké nghièn cùu

Nghièn cùu mò tà càt ngang

p: Ty lé bà me có kién thuc, thài dò và hành vi dùng vé bénh tièu chày, p ~ 0,5.

Z: Tri sò phàn phóì chuàn (a = 0,05 vai dò tin cày 95%) do dó Z = 1,96

d: Dò chinh xàc mong muòn, chon d = 0,05

Àp dung còng thùc ta có:

0,5(1 -0,5)

n - 1,962 -= 384

0,052

Vày c& màu tòi thièu trong nghièn cùu này là 384 bà me có con duói 5 tuoi.

2.5 Phuong phàp chon màu

Thuc hìèn nghièn cùu này chùng tòi tièn hành lày màu thuàn tièn

Theo thóng ké cùa BVDK tinh Dàk Làk nàm 2015 cho thày tù thàng 05/2015 dén thàng10/2015 thì ty lé tré em duói 5 tuoi nhàp vièn vì tìèu chày tù 125 - 135 trè/thàng

Dura trén tinh hình tré em nhàp vièn vì tiéu chày nàm 2015 và c© màu tói thièu chonghièn cùu này là 384 Vì vày thài gian lày màu là 3 thàng tù thàng 5/2016 dèn thàng 7/2016.Chon nhùng bà me có con duói 5 tuóì bi tiéu chày dang dièu tri tai khoa Nhi tóng hop - BVDKtinh Dàk Làk và dòng y tham già nghièn cùu

2.6 Phuong phàp thu thàp so liéu

- Sò liéu thu thàp bang phuong phàp phòng vàn true tiép càc bà me vói bò càu hói trong thài gian khoàng 30 phùt

- Bò càu hói da duac chuàn bi sàn, góm 4 phàn:

Phàn A: Góm 18 càu hói dé dành già dàc tinh màu dàn só nghièn cùu nhu thóng tin vèdàc dièm xà hói hoc (tuoi, gioì tinh, dàn toc, nghè nghiép, trình dò hoc vàn, mùc kinh tè - xà hói,not cu trù), mói truàng sóng (nguòn nuóc, nhà vè sinh, chàn nuói già sue, khoàng càch giùa nhà

ò và noi chàn nuói) và nguòn thóng tin vè bènh mà ho có duac

Phàn B: Góm 12 càu hòi dé dành già kièn thùc eòa bà me vé bènh tiéu chày Phàn C: Góm 6 càu hòi dé dành già thài dò cùa bà me vé bènh tiéu chày Phàn D: Góm 19 càu hòi dé dành già hành vi cùa bà me vé bénh tièu chày

càu hòi duoc tham khào tù tàc già Nguyén Quang Vinh - Vién Vè Sinh Dich Tè Tày

Nguyén, luàn vàn tòt nghiép thac syy hoc dà bào vè nàm 2007) [19).

» Sù dung bó càu hòì dà chuàn bi truce de diéu tra, phòng vàn bà me càc thòng tin vé kién thùc, thài dò và hành vi có lién quan dén tiéu chày Càc thòng tin thu duce duac dành dàu vào phiéu diéu tra, hòi dén dàu phài ghi vào phìéu diéu tra dén dò de trành nhàm làn hoàc bò sót.

2.7 Càc bién sò và dinh nghìa bién só

- Nhóm tuoi' Tuoi cùa bà me duac xàc dinh: < 25 tuòi, tù 26 - 35 tuoi và trèn 35 tuòì.

- Dàn toc: Bao góm dàn toc kinh và dàn toc thiéu sò.

- Nghé nghiép cùa me bao góm: Làm nóng, còng chùc vién chùc và càc nghé khàc.

- Trình dó hoc vàn cùa me duac xàc dinh: Càp I, càp II và tù càp HI trò lén.

- Kinh tè già dinh: Duac xàc dinh theo quyèt dinh sò: 09/2011/QD-TTg vé viéc ban hành

chuàn ho nghèo nhu sau: Nghèo: Thu nhàp tù 400.000 - 500.000 dóng/nguòi/thàng, con lai là khóng nghèo

- Só con trong già dinh: Nhàn càc già tri tù 1-2 con và trén 2 con.

- Tinh trang dinh duòng cùa tré theo tuoi: Duac xàc dinh theo bàng tiéu chuàn dành già cùa

WHO

- Só làn tré bi tièu chày trong vòng 1 nàm gàn dày.

- Mói truòng sóng: Nguòn nuóc sù dung, chàn nuòi già sue, nhà vé sinh.

- Nguòn thòng tin vé bènh tiéu chày: Nhàn vién y té; tivi, radio; sàch, bào; phàt thành còng

còng; nguòi than và càc nguòn khàc

- Kién thùc: Biét xàc dinh dùng thè nào là truòng hop bi tiéu chày, nguyén nhàn, hàu quà cùa

tiéu chày, càch chàm sóc và phòng bénh tiéu chày, càc dàu hiéu càn dé dua tré dén ca sò y té

- That dó: Thày duac bénh tiéu chày là ràt nguy hiém, biét duac àn uóng màt vè sinh là nguy ca

din dén bénh tiéu chày, nuói con bàng sùa me dè ngàn ngùa tiéu chày

- Hành vi: Càch giù gin vè sinh àn, uòng, bù cho tré, xày dung ché dó àn hap ly cho tré, bièt sù

dung dung dich ORS và mpt $ó dung dich don gìàn dé thay thè

2.8 Càc khài niém, thuòc do, tièu chuàn dành già

2.8 L Càc khaì nièm

- Kièn thuc duac dinh nghia là nhùng hiéu biét nhùng tri thùc mà bàn thàn thu thàp duac (nóduac giù lai trong nào chùng ta) thòng qua qua trình hoc tàp nghièn cùu nó duac dàc trung nhu

su hiéu biét vé ly thuyét hay thuc hành vè mòt chù de hay lình vuc nào dó

- Thài dó duac dinh nghia là su thich ùng hay khòng thich óng mòt su vàt su \ icc hoàc mòt

nguòi nào dó cùa cà nhàn, có ành huòng tóì hành vi cùa nguòi dó khi ùng xù vai su vàt, su viéchoàc con nguòi dó Thài dò tich cuc hay tiéu cuc cùa mòt nguòi, dia diém, su vàt hoàc su kién cóthè duac thay dòi thòng qua su thuyét phuc.

- Dinh nghia vé hành vi sue khòe là nhùng hành vi cùa con nguòi có ành huòng tòt hoàc xàudèn sue khòe cùa chinh bàn thàn ho, cùa nhùng nguòi xung quanh và cùa còng dòng Nhùnghành vi nhu sù dung nuóc an toàn, sù dung hó xi hop vè sinh, cho con bù, sù dung thùc àn nàuchin hap vé sinh, rùa tay sau khi di vè sinh và traóc khi cham vào thùc àn là nhùng hành vi tòt déphòng ngùa tièu chày

2.8.3 Càc tièu chuàn dành già

-Xàc dinh dùng bénh tièu chày: Tré di càu phàn iòng tù 3 làn/ngày trò lèn.

- Nguyén nhàn gày bènh tiéu chày :

Trà lòi dùng 3 y theo càu hòi là hiéu biét tòt, nguac lai là kém

- Tàc hai cùa bénh tiéu chày càp: Gày ra bénh suy dinh duóng.

- Thòi gian cho con bù sau sinh: Truóc 30 phùt.

- Thòi gian cho tre àn bò sung: Cho tré àn tù 4 - 6 thàng.

- Thòi gian cho con bù: Tù 18 - 24 thàng

- Càch chàm sóc khi tré bi tiéu chày:

+ Biét cho tré bù nhiéu han bình thiròng (trong truòng hap tré dang con bù)

+ Biét cho tré àn nhiéu han bình thuàng và dày dù chàt dinh duòng

+ Biét cho tré uòng nhiéu han bình thuàng

+ Biét ORS là dung dich dùng dé bù nuóc và dién giài (khi khòng có ORS thì biét thay thè càc dung dich khàc nhu chào muòi, nuóc muòi duòng, nuóc hoa quà)

+ Biét càch pha ORS dùng: Mòt gói/ 1000ml nuóc sòl dé nguòi hoàc 1 gói/200ml nuóc sdì dé nguòi

+ Biét rùa tay truóc khi àn, sau khi di vé sinh

- Xù ly phàn cùa tré dùng: Di vào bò rèi dò vào hò xi.

- Ve sinh phòng bénh tòt: Bà me néu duac 5 y trò lèn thì cho là phòng bénh tòt, tù 4 y tró

xuòng là kém

+ Cho bù som sau sinh

+ Nuòi con bàng sua me

+ Cho àn bò sung dùng (4-6 thàng)

+ Rùa tay truóc khi che bién thùc àn cho tré

+ Sù dung nguòn nuóc sach

+ Sù dung hó xi hop vé sinh

+ Xù ly phàn cùa tré hop vé sinh

+ Tièm phòng sài khi tré duac 9 thàng

2.9 Phuong phàp phàn tich só lièu

2.9.1 Xù ly sò lìéu

Mòi bò càu hòi sau khi phòng vàn xong dà duac kièm tra ngay vè tinh hoàn tàt và tinhphù hop Nhtìmg phìèu khóng hoàn tàt và khóng phù hop dà duoc phòng vàn lai Truòng hopthiéu quà nhiéu dù kién phài loai bò và phòng vàn them cho du có màu

- Sù dung phép kièm so sành khi bình phuong dè kièm dinh mói lién quan giùa càc bién.

- Su khàc bièt duoc coi là có y nghìa thòng kè khi p < 0,05 vói khoàng tin cày 95%

2.10 Vàn dè dao due cùa nghièn cùu

- Nói dung phòng vàn khóng có nhùng càu hòi nhay càm Truóc khi thuc hièn nghièn cùu,nguòi nghièn cùu phài nèu ro muc dich, nói dung nghièn cùu cho càc bà me hiéu dè nhàn duoc

su giùp dó trong qua trình nghièn cùu

• Nghièn cùu này phài duoc su dóng y cùa BVDK tinh Dàk Làk

- Thòng tin nghièn cùu sè dàm bào bi màt và chi phuc vu cho muc dich nghièn cibi

- Nghièn cùu này duoc thuc hièn bàng phòng vàn true tiép nén khóng làm tón hai thè chàt, tinhthàn cùa càc dói tuemg duoc nghièn cùu

2.11 Han che cùa nghièn cùu, sai só và bièn phàp khàc phuc sai só

2.11.1 Han che cita nghièn cùu

- Nghièn cuu này khai thàc nhùng thòng tin có thè làm cho càc bà me phài có nhó lai nhùng su

Do dày là nghièn càu mò tà càt ngang nén sé gap nhùng sai só:

- Sai sò do nguòi thu thàp thòng tin

- Sai sò do nguòi trà lòi

2.11.3 Biéu phàp khàc phuc

- Tàp huàn ky nàng cho tò dièu tra

- Diéu tra vièn thu thàp dù thòng tin, tmng thuc, khòng gai y them

- Thièt kè bò càu hòi chàt ché, rò ràng, dùng muc tièu, de hiéu

- Tién hành kiém tra chàt luong bò còng cu truóc khi tién hành nghièn cùu Sau khi thù nghiém

bò càu hòi duac chinh sùa và bò sung cho phù hop vói noi dung nghièn cùu, tao mòi truòngphòng vàn thich hop

- Càn có thèm còng tàc vién bièt tiéng dàn toc it nguòi dé phièn dich khi càn thièt

CHEONG 3: KÉT QUA 3.1 Dàc dièm chung cùa bà me và tré

Bang 3.1 Phàn bò càc bà me có có con duói 5 tuoi theo tuoi, dàn toc, trình dò hoc vàn, nghè nghiép, diéu kién kinh té và noi cir trù (n = 384).