Một vài kinh nghiệm trong dạy học văn học nước ngoài ở trung học cơ sở

Một vài kinh nghiệm trong dạy & học văn học nớc ngoài ở trung học cơ sở Phần I đặt vấn đề Văn chơng nớc ngoài là một bộ phận quan trọng trong chơng trình Ngữ văn trung học cơ sở ,gồm nhữ

Một vài kinh nghiệm trong dạy & học văn học nớc ngoài ở trung học cơ sở

Phần I

đặt vấn đề Văn chơng nớc ngoài là một bộ phận quan trọng trong chơng trình Ngữ văn trung học cơ sở ,gồm những sáng tác dân gian, văn thơ

cổ điển, văn thơ hiện đại đợc chọn và bố trí song song với chơng trình văn học dân tộc Cùng với văn học dân tộc, văn chơng nớc ngoài

đã góp phần tạo điều kiện cho học sinh mở rộng tầm nhìn và khả năng cảm thụ tinh hoa văn hoá nhân loại, hiểu biết thêm về cuộc sống

và tài năng sáng tạo của các dân tộc từ đó hiểu rõ hơn đất nớc, dân tộc và văn hoá dân tộc đồng thời phát triển tinh thần quốc tế và ý thức về cộng đồng văn hoá nhân loại

Đó là những sáng tác đợc chọn lọc trong kho tàng văn học của các dân tộc Nói rộng ra đó là tinh hoa văn hoá nhân loại đủ sức vợt qua

sự thử thách khắc nghiệt của thời gian, của không gian đến với chúng

ta hôm nay Ta bắt gặp ở đây những tác phẩm đã thành mẫu mực

của văn học thế giới từ các chuyện cổ tích nh :Cây bút thần (Trung Quốc), Ông lão đánh cá và con cá vàng (Nga ) cho đến các tác phẩm

văn chơng nổi tiếng của các nhà văn lớn của các dân tộc cũng là của

thế giới nh Đôn- ki-hô-tê” của (Xéc-van-tét), Cô bé bán diêm của

(An-đéc-xen), Chiếc lá cuối cùng của (OHen-ry), thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ;

Truyện của Lỗ Tấn, A Tôn-xtôi, Mô-pa-xăng, Giắc Lơn-đơn, Ai-ma-tốp, các trích đoạn kịch cổ điển Pháp, Anh của Mô-li-e, Sếc-xpia

Nhìn chung, đó là những tác phẩm rất giàu giá trị nhân bản, giàu tinh thần dân tộc có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục tình cảm cao đẹp, bồi dỡng tâm hồn trong sáng và ý thức vơn tới điều thiện

để phát triển và hoàn thiện nhân cách cho học sinh Đó còn là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật lớn, đạt trình độ mẫu mực đợc viết ra bởi tài nghệ bậc thầy của các nhà văn xuất sắc

Tuy nhiên, trong thực tế dạy và học tác phẩm văn chơng nớc ngoài

ở trung học cơ sở hiện nay gặp rất nhiều khó khăn mà trớc hết khó khăn lớn nhất là khoảng cách khá lớn về không gian và thời gian, về lịch

sử và tâm lý Đứng trớc nhiều tác phẩm văn chơng nớc ngoài, nhiều giáo viên nhất là học sinh cảm thấy vô cùng xa lạ Nếu không đợc giải thích, hớng dẫn thì trong tiếp cận khó mà hiểu, cảm nổi

Khó khăn lớn thứ hai là chúng ta dạy và học văn chơng nớc ngoài trong điều kiện tài liệu, sách vở phục vụ cho tham khảo còn khan hiếm Nhiều tác phẩm ,giáo viên mới đợc nghe lần đầu tiên Nhiều tác phẩm , giáo viên nghe tên nhng cha đợc một lần đợc nhìn tận mắt Hầu hết tác phẩm đợc đa vào chơng trình giáo viên chỉ biết đợc qua sách giáo khoa, qua tóm tắt, qua trích đoạn khó khăn này không phải một sớm một chiều mà khắc phục đợc

Trớc những thực trạng khó khăn trong việc tiếp cận, việc dạy và học các tác phẩm văn chơng nớc ngoài nh vậy, với tấm lòng yêu nghề, yêu bộ môn và trong thực tế giảng dạy ,tôi đã cùng nhiều đồng nghiệp tìm ra những hớng dạy, bàn cách khắc phục những khó khăn trên để góp phần nâng cao hiệu quả của các giờ học ngữ văn Trong khuôn

khổ của đề tài này, tôi xin mạnh dạn góp thêm " Một vài kinh nghiệm trong dạy- học văn học nớc ngoài ở THCS".

Phần II

Giải quyết vấn đề

I, Điều tra thực trạng trớc khi nghiên cứu:

Trớc khi nghiên cứu và thực nghiệm đề tài này tôi đã cùng với các

đồng nghiệp trong nhóm Ngữ văn của nhà trờng tiến hành khảo sát các tiết dạy và học phần văn học nớc ngoài trong chơng trình đối với các khối lớp 6, 7, 8,9 trong năm học: 2009- 2010

1 Hình thức và nội dung khảo sát:

Tập trung vào mảng kiến thức thuộc phần văn học nớc ngoài đã dạy thực tế trong chơng trình ở các khối 6, 7, 8, 9 của năm học: 2009-2010

+ Thông qua các buổi sinh hoạt tổ, nhóm chuyên môn, qua dự giờ

đồng nghiệp, thăm lớp rút kinh nghiệm và đánh giá chất lợng, kết quả của các tiết dạy và học từ đó rút ra những phơng pháp và biện pháp chung trong dạy và học các loại thể văn học nớc ngoài

+ Sử dụng phiếu học tập với những câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra việc nắm kiến thức bài học, sự hiểu biết của học sinh về các tác giả, tác phẩm văn học nớc ngoài

+ Tiến hành cho học sinh làm các bài kiểm tra viết để đánh giá tổng quát khả năng cảm thụ, phân tích những giá trị nghệ thuật và nội dung của các tác phẩm văn học nớc ngoài

2, Kết quả khảo sát:

Kh

ối

Lớp Sĩ

số

7

8

9

Qua thực tế và kết quả khảo sát tôi nhận thấy rằng:

+ Sự hiểu biết của học sinh về các tác giả cũng nh các tác phẩm văn học nớc ngoài đợc học trong chơng trình còn rất hạn chế

+ Khả năng tiếp thu và cảm nhận những tác phẩm văn chơng nớc ngoài cha cao

+ Kỹ năng phân tích và cảm thụ những giá trị đặc sắc về nghệ thuật và nội dung các tác phẩm văn chơng nớc ngoài còn hời hợt và cha sâu sắc Vì vậy số bài đạt điểm khá cha cao

+ ở một vài giáo viên sự hiểu biết về phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệm thẩm mĩ của dân tộc đó sản sinh ra tác phẩm cha thật sâu sắc, cha có điều kiện đọc trọn vẹn các tác phẩm có đoạn trích

đợc dạy

II, Những công việc thực tế đã làm và kết quả đạt đ ợc.

1 Những nguyên tắc chung:

1a Muốn dạy tốt các tác phẩm văn chơng nớc ngoài phải trực tiếp tiếp xúc với tác phẩm:

Có thể coi đây là một yêu cầu nghiêm ngặt đối với giáo viên và học sinh khi dạy học tác phẩm văn chơng Nhng với các tác phẩm văn

ch-ơng nớc ngoài thì đây là một yêu cầu khá cao, song phải tìm mọi cách mà thực hiện cho đợc Có thể tổ chức cho tổ, nhóm chuyên môn chia nhau tìm đọc, trao đổi với nhau Cũng có thể tổ chức báo cáo trong sinh hoạt chuyên môn hoặc có thể tổ chức ngoại khoá cho học sinh Nếu không đọc đợc tác phẩm thì cũng phải đợc nghe, đợc kể,

đợc thảo luận về tác phẩm mà mình phải dạy và học

1b Tìm hiểu những vấn đề liên quan đến tác phẩm:

Sự hiểu biết về tác giả, về thời đại, về đất nớc đó sản sinh ra tác phẩm, những đặc sắc về thiên nhiên, về tập tục xã hội nhất là về tâm lý dân tộc sẽ giúp ta hiểu và cảm tác phẩm văn chơng nớc ngoài rất nhiều Những điều đó không dễ gì có đơc nếu chúng ta không tìm tòi học hỏi

Chúng ta sẽ không cảm và hiểu tốt đoạn trích " Đánh nhau với cối xay gió"trong Đôn-ki hô tê của Xéc-van-tét nếu ta không hiểu biết gì

về đất nớc Tây Ban Nha thời trung cổ, sự tan giã của ý thức hệ phong kiến và sự hình thành của ý thức hệ t sản

Vì vậy việc tìm đọc các tài liệu có liên quan trên các tạp chí, các sách báo rất cần thiết đối với giáo viên và học sinh nhất là giáo viên trong việc dạy học tác phẩm văn chơng, nhất là tác phẩm văn chơng

n-ớc ngoài

1c Muốn dạy tốt tác phẩm cần hiểu đúng tác phẩm:

Muốn dạy tốt văn bản thì phải hiểu đúng nó, tìm hiểu nó đúng trong vị trí tác phẩm, hiểu đợc toàn bộ tác phẩm và dụng ý nghệ thuật của tác giả ,từ đó mới lựa chọn đợc vấn đề và cách hớng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá và lĩnh hội cho phù hợp với trình độ học sinh

Đây là một yêu cầu cao song với tác phẩm văn chơng nớc ngoài thì việc hiểu đúng tác phẩm là một yêu cầu quan trọng

Hầu nh giáo viên chỉ mới biết đợc nhà văn Giắc-lơn-đơn và

"Tiếng gọi nơi hoang dã" qua một đoạn trích không trọn vẹn trong

sách giáo khoa Cũng vì vậy mà cha hiểu đợc tinh thần của văn bản cũng nh cha hiểu sâu sắc tác giả và nội dung toàn bộ tác phẩm Thực

ra, đây chỉ là một đoạn trích trong tác phẩm

' Tiếng gọi nơi hoang dã"của Giắc-lơn-đơn, một nhà văn Mỹ nổi tiếng thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX “Tiếng gọi nơi hoang dã" là một kiệt tác của

nhà văn nhằm chứng minh: mâu thuẫn giữa sự tạn bạo dã man của cái gọi là văn minh và sự tự do của loài vật sống hoang dã trong thiên nhiên Kiệt tác này đợc nhà văn viết từ 1903

Truyện kể về số phận của con chó Bấc bị bắt cóc mang đi khỏi trang trại của một ngời chủ giàu có ở Ca-li-phoóc-ni-a, và bị ném vào vùng Bắc cực hoang dã trong cuộc săn vàng của con ngời Thiên nhiên nguyên thuỷ, sự nghiệt ngã tàn bạo của môi trờng đã đánh thức và làm

phát triển mạnh mẽ trong đáy sâu thẳm của nó những bản năng thú dữ của tổ tiên nó Nó đã sống với đủ hạng ngời phần lớn họ là những kẻ

độc ác, tàn bạo đối với thú vật Chỉ có một ngời là chiếm đợc thiện cảm của nó bằng lòng nhân đạo và tình thơng yêu rộng lớn Đó là Giôn Thoóc Tơn

Truyện toát lên một nhân sinh quan rõ rệt: Lòng thơng yêu loài vật,

ông cho rằng chỉ có trên cơ sở một tình thơng yêu vô hạn đối với loài vật mới chiến thắng đợc những con vật, thậm chí là những con vật dữ tợn

Tình yêu thơng thực sự và nồng nàn đến mức cuồng nhiệt dấy lên trong lòng con chó Bấc thì đến Giôn Thoóc Tơn mới khơi dậy đợc những điều đáng tìm hiểu là vì sao mà Bấc yêu thơng Giôn Thoóc Tơn đến mức có những hành động đep đẽ thế? Bởi vì con ngời này

đã cứu sống nó Nhng hơn thế nữa, con ngời này là một ông chủ lý t-ởng Anh chăm sóc chó của mình nh thể chính nó là con cái của anh vậy

Có đọc toàn bộ tác phẩm ta mới thấy hết tình thơng yêu thực sự của Giôn Thoóc Tơn đối với loài vật mà cụ thể là đối với con chó Bấc trong sự so sánh với bao nhiêu ông chủ trớc đó, trong bối cảnh khốc liệt của cuộc hành trình dai dẳng dài dặc trên những con đờng ngập tuyết, trong cơn tuyệt mệnh của đàn chó Chính đây mới là phần cốt yếu của tác phẩm, mới là dụng ý nghệ thuật của tác giả Chỉ có trên cơ sở tình yêu vô hạn đối với loài vật mới chiến thắng đợc những con vật Nội dung của tác phẩm là thế, t tởng của tác phẩm cũng là thế

nh-ng nếu chỉ dựa vào tên của văn bản, qua hai chiến cônh-ng của con chó, nhiều ngời chỉ thấy nổi lên hình ảnh “Con chó Bấc” mà thôi

2, Những công việc thức tế đã làm:

Dạy học tác phẩm văn chơng nớc ngoài cũng là dạy-học tác phẩm văn chơng nói chung Đó cũng là tác phẩm văn chơng dân gian, văn

ch-ơng cổ điển và văn chch-ơng hiện đại Đó cũng là tác phẩm trữ tình và

tự sự Dạy học tác phẩm văn chơng nớc ngoài cũng đến phải vận dụng các phơng pháp và biện pháp dạy học tác phẩm văn chơng nói chung nhng với tác phẩm văn chơng nớc ngoài, do những đặc điểm, những khó khăn nh đã nói ở trên nên ta cần vận dụng những hình thức, biện pháp sao cho hợp lý và đạt đợc hiệu quả giờ dạy

2a Tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác tác phẩm:

Tác phẩm văn chơng bao giờ cũng mang trên mình dấu ấn của một thời lịch sử nhất định Vì vậy việc tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác bao giờ cũng là một yêu cầu có tính nguyên tắc Dạy học tác phẩm văn chơng nớc ngoài thì việc tìm hiểu bối cảnh lịch

sử và việc sáng tác thật là việc vô cùng quan trọng Vì đây là những

điều rất xa lạ đối với học sinh Sự phụ thuộc của tác phẩm văn chơng vào hoàn cảnh lịch sử sẽ rất khó giải thích cho học sinh nếu nh không gắn liền với những điểm phân tích, đánh giá chung với hoàn cảnh cuộc sống và hoạt động sáng tác của nhà văn Có nh thế mới giúp học sinh có điều kiện tìm hiểu sâu tác phẩm

Ví dụ: Dạy học bài: “Thạch Hào lại”( Kẻ lại ở thạch hào) của Đỗ Phủ mà không đả động gì đến hoàn cảnh xã hội, đến sự biến An Lộc Sơn và

Sử T Minh (755-763) và sự phức tạp của các mâu thuẫn trong xã hội

đ-ơng thời của Trung Quốc thì cũng khó mà hiểu đợc một cách đúng

đắn bài thơ này

2b Tìm hiểu phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệm

đạo đức, thẩm mĩ của dân tộc đã sản sinh ra tác phẩm trong mối tơng quan với văn hoá dân tộc.

Để hiểu cảm đúng tác phẩm văn chơng nớc ngoài, giáo viên cần giúp học sinh hiểu đợc phong tục, tập quán sinh hoạt cũng nh quan niệm đạo đức, thẩm mĩ của dân tộc mà tác phẩm phản ánh trong mối tơng quan với nền văn hoá dân tộc mình

Đặt tác phẩm văn học vào mối tơng quan văn học của hai dân tộc

là để khai thác đến cạn kiệt những t tởng hữu dụng cho đời sống tinh thần công dân tơng lai, kích thích những truyền thống tốt đẹp hiện tại, để hiểu sâu sắc hơn nhân loại

Cho đến nay, dạy học văn học phục hng Anh hay Tây Ban Nha trong nhà trờng vẫn là vấn đề khó với thầy và trò Thời đại phục hng ở Châu Âu, từ ý qua Pháp rồi đến nhiều nớc ở mỗi nớc lại có màu sắc riêng Vì sao chàng Đôn- ki-hô-tê lại nói nhiều lời có cánh? Nhng chính chàng lại là một hiệp sĩ đạo không hợp thời, hình ảnh hiệp sĩ đạo ở Việt Nam học sinh khó hình dung ra Đôn Ki-hô-tê yêu tự do, công bằng, nhân đạo, Xan-trô-pan-xa thì thực tế, lạc quan, lành mạnh, yêu đời

Cả hai nhân vật chung đúc lại đã làm nổi bật truyền thống đạo đức của nhân dân Tây Ban Nha

Cái mê sảng và cả cái tỉnh táo đến siêu việt của Đôn-ki-hô-tê chứng tỏ Xéc-van-tex tán thành lý tởng nhân đạo là tuyệt vời nhng khó thực hiện đợc trong thời đại mà tầng lớp quý tộc lại toan làm cái đó

là mơ hồ ảo tởng Tác phẩm có nhạo báng sách hiệp sĩ nhng cơ bản vẫn là khẳng định khát vọng, lý tởng nhân văn cao cả của những con ngời khổng lồ trong một xã hội đầy đen tối xấu xa Nếu không cảnh giác, đấy chỉ là một ảo tởng, một trò cời lịch sử

Hoặc cái lối “vẽ trăng thấy mây”, “ý ở ngoài lời”, “ý đến mà bút chẳng cần đến”, hay việc sử dụng vần (nhất, tam, ngũ bất luận; nhị ,

tứ, lục phân minh), những kiểu đối: Đối thanh, đối ý (24 loại), những bút pháp lấy“động” tả “tĩnh”; “cao” tả “thấp”; “quá khứ” tả “hiện tại” trong thơ Đờng cũng cần đợc học sinh hiểu biết trớc khi đi sâu vào tìm hiểu những bài thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hạ Tri Chơng

Đặt tác phẩm trong mối tơng quan văn hoá của hai dân tộc sẽ giúp cho việc nghiên cứu tác phẩm cụ thể nhận ra và làm phong phú hơn đời sống tâm hồn và tình cảm dân tộc của mỗi ngời khi tiếp xúc với tác phẩm Trên thực tế trong quá trình tiếp xúc với tác phẩm dù thế nào cũng vẫn gợi ra sự liên tởng so sánh nhất định nhng trong chơng trình văn học nớc ngoài ở Trung học cơ sở, có rất nhiều điểm khác nhau, thậm trí trái ngợc nhau trong cách cảm, cách nghĩ và cách diễn

đạt bởi thế, để học sinh hiểu cảm đúng tác phẩm, cần phải giúp học sinh rút ngắn khoảng cách này lại

2c Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn bản ngôn từ và văn bản hình tợng.

Văn chơng nớc ngoài đến với giáo viên và học sinh đều qua lời dịch của các dịch giả Văn bản tác phẩm mà giáo viên và học sinh đợc dạy-học là văn bản dịch chứ không phải là nguyên tác Nh thế ngời dịch

đã phải thực thi một hoạt động rất phức tạp là:

- Chuyển dịch một tác phẩm từ một ngôn ngữ khác

- Chuyển dịch một tác phẩm từ một thời gian này (thời gian lich sử xuật hiện nguyên bản) sang một thời gian khác (thời gian lịch sử của bản dịch) và,

- Chuyển dịch một tác phẩm từ một không gian văn hoá này sang một không gian văn hoá khác

Nh vậy, dịch bản là văn bản hình tợng Dạy học tác phẩm văn

ch-ơng nớc ngoài chủ yếu là dạy học trên văn bản hình tợng gặp phải những bài thơ nớc ngoài từ nguyên bản đến bản dịch nghĩa, sang

đến bản dịch thơ thì về mặt ngôn từ đã có sự khác nhau rất xa những bài thơ của Đỗ Phủ, Lý Bạch trong thơ Đờng đều nằm trong tr-ờng hợp đó Thế là việc bám lấy ngôn từ để khai thác nh với trtr-ờng hợp thơ nói chung là không thể đợc Nhng các đặc điểm khác của thi pháp bài thơ lại có thể giúp ta hiểu cảm bài thơ thì lại phải khai thác Tuỳ từng bài mà có cách vận dụng linh hoạt, sáng tạo để đạt hiệu quả cao trong các tiết dạy và học tác phẩm Đó là điều cần đợc quán triệt trong dạy học tác phẩm văn chơng nớc ngoài Ta có thể thấy, biện pháp

so sánh, đối chiếu là biện pháp đặc trng, đắc dụng trong quá trình dạy học tác phẩm văn chơng nớc ngoài Biện pháp đó đợc thực hiện trong việc đối chiếu bản dịch với nguyên tác, so sánh các chi tiết, các hình ảnh cùng một phong cách, một giọng điệu để giúp học sinh hiểu cảm tác phẩm sâu sắc hơn

VD: Khi dạy văn bản "Tình dạ tứ"(Cảm nghĩ trong đêm thanh

tĩnh) của Lý Bạch, qua biện pháp đối chiếu, so sánh bản dịch thơ với nguyên tác ta thấy:

Trong nguyên tác ta thấy nhà thơ viết là "minh nguyệt quang", bản dịch thơ dịch là "ánh trăng rọi", dùng từ "rọi" (động từ), thay cho

"sáng' (tính từ) đã làm nhạt mối liên tởng trong bài thơ vì trăng phải

sáng nhà thơ mới nhầm là sơng, hơn nữa, trăng rọi và sơng phủ làm cho bài thơ tăng thêm hai chủ thể, làm mờ đi cái chủ thể cô độc, nhớ quê Trong nguyên tác chỉ có một chủ thể là Lý Bạch Trong bản dịch việc thêm hai chủ thể nữa đang hoạt động làm giảm đi cái thanh tĩnh, yên ắng của đêm khuya

Do đó để học sinh cảm nhận đợc sâu sắc hơn hai câu thơ

đầu:

Sàng tiền minh nguyệt quang, Nghi thị địa thợng sơng

Dịch:

Đầu giờng ánh trăng rọi,

Ngỡ mặt đất phủ sơng.

Giáo viên cần đặt câu hỏi có tính chất gợi mở để dẫn dắt học sinh khi tìm hiểu:

Bản dịch nghĩa theo nguyên tác là dịch "quang" là "sáng" Nhng câu thơ dịch đổi thành "rọi" Em thấy "sáng" và "rọi" cũng nh

"chiếu" khác nhau nh thế nào?

Em có thích từ "rọi" trong bản dịch này không? tại sao?

Tại sao nhà thơ lại xúc cảm từ một ánh trăng đầu giờng?

Trong hai câu, câu nào là miêu tả, câu nào là biểu cảm? Quan

hệ giữa tả và cảm có hợp lý không?

Với thể loại tác phẩm tự sự thì hình tợng nhân vật trong các bản dịch cần đợc tìm hiểu, khai thác đúng mức Nếu không sẽ khó lòng

đạt đợc hiệu quả nh mong muốn

Chẳng hạn ,với "chiếc lá cuối cùng" của O.Henry trong ngữ văn 8.

Hình tợng “chiếc lá cuối cùng” không chỉ gợi lại ở đó mà còn gợi ta đến tấm lòng của ngời nghệ sĩ nghèo của nớc Mĩ mà đặc biệt là tấm lòng của bác Bơ- men đã tạo lên kiệt tác “chiếc lá cuối cùng” Câu chuyện ngợi ca tình cảm trong sáng, cao đẹp của những nghệ sĩ chân chính, ca ngợi sự hy sinh quên mình của cụ Bơ- men để vẽ chiếc lá, cứu sống Giôn- xy

Những chiếc lá trờng xuân , theo qui luật sinh tồn của tạo hoá, từng chiếc lá một theo mùa đông rét mớt qua đi chiếc lá cuối cùng sót lại không phải bởi cây ấy là cây trờng xuân, không phải bởi lá cây là lá trờng xuân mà bởi nét vẽ tài hoa của ông lão Bơ-men làm trờng xuân lá ấy Cây tuy là trờng xuân cũng không giữ đợc lá của mình Ngời tuy hữu hạn nhng lại giữ đợc lá

Vậy ra điều duy nhất để giữ đợc lá kia lại trên dơng thế này là tấm lòng Tấm lòng đã thăng hoa thành nghệ thuật Và nghệ thuật đã mang thiên chức cứu ngời Với O.Henry nghệ thuật phải phụng sự cái

đẹp, phải phụng sự cuộc sống Mà cuộc sống, tồn tại trong ý nghĩ cao

đẹp nhất, là phải biết hi sinh Có thể nói, nhân loại tồn tại trong ý thức cao đẹp nhất, là phải biết hi sinh.Và có thể nói, nhân loại tồn tại và phát triển là nhờ sự hi sinh kế tục của các thế hệ tiếp nối Xét ở góc