Bài giảng Thị trường chứng khoán - Bài 6: Phân tích chứng khoán

Bài giảng Thị trường chứng khoán - Bài 6: Phân tích chứng khoán khái quát về phân tích và đầu tư chứng khoán; mục tiêu và quy trình phân tích chứng khoán; nội dung phân tích chứng khoán.

BÀI 6 PHÂN TÍCH CHỨNG KHOÁN

Hướng dẫn học

Để học tốt bài này,sinh viên cần tham khảo các phương pháp học sau:

 Học đúng lịch trình của môn học theo tuần, làm các bài luyện tập đầy đủ và tham gia thảo luận trên diễn đàn

 Sinh viên làm việc theo nhóm và trao đổi với giảng viên trực tiếp tại lớp học hoặc qua email

 Tham khảo các thông tin từ trang Web môn học

Nội dung

 Khái quát về phân tích và đầu tư chứng khoán

 Mục tiêu và quy trình phân tích chứng khoán

 Nội dung phân tích chứng khoán

Mục tiêu

 Hiểu được các khái niệm cơ bản về phân tích và đầu tư chứng khoán

 Phân biệt các loại rủi ro trong đầu tư chứng khoán

 Nắm vững được quy trình phân tích chứng khoán cơ bản

T ình huống dẫn nhập

Đầu tư chứng khoán

Ông Hùng muốn tham gia đầu tư trên thị trường chứng khoán Do kiến thức về thị trường không nhiều, ông Hùng quyết định đầu tư trong ngắn hạn và kiếm lợi nhờ chênh lệch giá cổ phiếu

1 Ông Hùng đầu tư chứng khoán theo phương thức nào?

2 Ông Hùng có thể có những thu nhập nào từ việc đầu tư chứng khoán?

6.1 Khái quát về phân tích và đầu tư chứng khoán

Phân tích chứng khoán nói chung và phân tích cơ bản nói riêng là hoạt động trợ giúp cho việc ra quyết định đầu tư Đến lượt nó, mỗi quyết định đầu tư khác nhau đòi hỏi nội dung và kỹ thuật phân tích khác nhau Chẳng hạn, nhà đầu cơ chứng khoán kiếm lợi nhờ việc nắm giữ chứng khoán trong dài hạn, do vậy, cần phân tích đánh giá giá trị của chứng khoán và đầu tư vào các cổ phiếu đang bị đánh giá thấp hơn giá trị Trong khi đó, kinh doanh chênh lệch giá lại chỉ nắm giữ chứng khoán trong khoảng thời gian ngắn, hoặc lợi dụng chênh lệch giá chứng khoán tại các thị trường khác nhau, vì vậy, chỉ phân tích cơ hội chênh lệch giá Để xác định mục tiêu và lựa chọn phương pháp phân tích chứng khoán, trước hết cần nghiên cứu về hoạt động đầu tư chứng khoán Đầu tư chứng khoán là một thuật ngữ được nói đến

nhiều nhất trong thời gian qua, đặc biệt là khi thị

trường chứng khoán Việt Nam có sự phát triển bùng

phát năm 2005 - 2006 Để hiểu thuật ngữ này, trước

hết cần làm rõ khái niệm về đầu tư Trong mỗi tình

huống khác nhau, thuật ngữ đầu tư được hiểu theo các

khía cạnh khác nhau Một cách chung nhất, đầu tư

thường được hiểu là sự hy sinh một vài thứ hiện tại mà chúng ta đang có (thời gian, tiền bạc, của cải, công sức, ) để đổi lấy nhiều thứ hơn trong tương lai Chẳng hạn, có thể hy sinh thời gian hưởng thụ hiện tại để có được một tương lai tốt hơn bằng cách vùi đầu vào sách vở trong khi các bạn khác đang vui chơi ở đâu đó, hoặc bỏ qua tiêu dùng hiện tại để có được tiêu dùng nhiều hơn trong tương lai bằng cách gửi khoản tiền hiện có vào ngân hàng nhằm hưởng lãi

Trong kinh tế, đầu tư thường được hiểu là sự trao đổi một lượng giá trị ở thời điểm hiện tại trong một thời gian để thu về một lượng giá trị lớn hơn trong tương lai Khoản chênh lệch tăng hay thu nhập này có thể bù đắp cho nhà đầu tư về: (1) thời gian mà lượng giá trị được đem trao đổi, (2) tỉ lệ lạm phát dự tính, (3) rủi ro thanh toán (sự không chắc chắn được chi trả số tiền trong tương lai) Như vậy, có thể nói, động lực của hoạt động đầu tư chính là yếu tố sinh lời - tạo ra thu nhập từ hoạt động đầu tư Để

có được khoản thu nhập này, nhà đầu tư (một cá nhân, một tổ chức, Chính phủ hoặc nước ngoài) phải bỏ ra một lượng giá trị cụ thể trong một khoảng thời gian nhất định

để mua một lượng tài sản Nhà đầu tư sẽ chỉ chấp nhận hy sinh tiêu dùng hiện tại khi

mà thu nhập mang lại trong tương lai đủ bù đắp cho những tổn thất mà họ phải gánh chịu về thời gian đầu tư, về tổn thất do sự mất giá của đồng tiền và những rủi ro khác phát sinh

Tài sản đầu tư có thể là các tài sản thực – các tài sản hữu hình như nhà xưởng, máy móc thiết bị,… Các tài sản này có hình thái vật chất cụ thể, có giá trị và giá trị sử dụng Theo cách thức đó, hoạt động đầu tư này làm tăng năng lực sản xuất của nền kinh tế Nói một cách khác, hoạt động đầu tư vào các tài sản thực giúp cho tiết kiệm thực sự chuyển thành đầu tư trong nền kinh tế Bên cạnh các tài sản thực, nhà đầu tư

có thể bỏ tiền để nắm giữ các tài sản tài chính hay các giấy tờ có giá như cổ phiếu, trái

phiếu, các hợp đồng,… Các tài sản này không có giá trị sử dụng như các tài sản thực, song có giá trị do các quyền mà chủ sở hữu có được, đặc biệt là quyền yêu cầu về thu nhập và tài sản của tổ chức phát hành Có thể nói, đầu tư vào các tài sản tài chính không trực tiếp làm tăng năng lực sản xuất của nền kinh tế, song là hoạt động đầu tư rất quan trọng nhằm tăng khả tăng tích tụ tập trung và phân phối vốn cho nền kinh tế Đầu tư chứng khoán là một loại hình đầu tư tài chính Trong hoạt động này, nhà đầu

tư bỏ tiền để mua mua các chứng khoán Các chứng khoán bao gồm cổ phiếu, trái phiếu và các chứng khoán phái sinh Giá trị của các chứng khoán phụ thuộc vào giá trị kinh tế cơ bản của các quyền được bao hàm trong mỗi loại chứng khoán, hay phụ thuộc vào năng lực tài chính của nhà phát hành Đồng thời, giá chứng khoán phụ thuộc vào quan hệ cung cầu chứng khoán trên thị trường Đầu tư chứng khoán giúp nhà đầu tư có thể thu được lợi nhuận từ phần lợi tức được chia và phần tăng giá chứng khoán trên thị trường Mặt khác, nhà đầu tư có thể được hưởng quyền quản lý, quyền kiểm soát doanh nghiệp từ cổ phiếu

Như vậy, phân tích chứng khoán là một tập hợp các khái niệm, phương pháp và các

công cụ cho phép xử lý các thông tin nhằm trợ giúp cho việc ra quyết định đầu tư chứng khoán Hoạt động phân tích chứng khoán cuối cùng phải giúp nhà đầu tư xác

định giá trị của chứng khoán và thời điểm để ra quyết định đầu tư

Có thể nói, phân tích cơ bản và phân tích kỹ thuật là hai phương pháp được biết đến nhiều hơn cả

Có nhiều cách phân loại hoạt động đầu tư Căn cứ theo

thời hạn đầu tư có thể chia thành đầu tư ngắn hạn, đầu

tư trung hạn và đầu tư dài hạn Hoạt động đầu tư ngắn

hạn thường có kỳ hạn dưới 1 năm, chủ yếu là hoạt

động đầu tư ngân quỹ và hoạt động đầu tư hưởng lợi

và hoạt động đầu tư phòng vệ Hoạt động đầu tư dài

hạn tập trung ở hoạt động đầu tư nắm quyền kiểm soát,

đầu tư góp vốn liên doanh và hoạt động góp vốn của

các nhà đầu tư chiến lược Một cách khác để phân loại hoạt động đầu tư là theo loại tài sản đầu tư Theo cách này, có thể phân loại đầu tư chứng khoán thành hoạt động đầu

tư cổ phiếu, đầu tư trái phiếu, đầu tư các công cụ dẫn suất và đầu tư các tài sản tài chính khác

Nhằm mục tiêu hoạch định và thực thi chính sách đầu tư và quản lý danh mục đầu tư, hoạt động đầu tư có thể được phân loại theo mục đích đầu tư, thành: Hoạt động đầu tư ngân quỹ; hoạt động đầu tư hưởng lợi, đầu tư phòng vệ và hoạt động đầu tư nắm quyền kiểm soát

6.1.2.1 Đầu tư ngân quỹ

Hoạt động đầu tư ngân quỹ thường được thực hiện bởi các tổ chức kinh tế và các nhà đầu tư lớn Xuất phát từ nhu cầu thanh toán chi trả (cầu giao dịch), nhu cầu dự phòng

và dự trữ, các tổ chức kinh tế và các nhà đầu tư lớn thường phải nắm giữ một lượng

tiền khá lớn Tuy nhiên, tiền không phải là tài sản sinh lời nên các đối tượng này thường có xu hướng tăng cường đầu tư vào các tài sản sinh lời, giảm dự trữ tiền, do vậy, tiềm ẩn khả năng phá sản lớn do khả năng thanh toán kém Để khắc phục trường hợp này, các nhà quản trị tài chính thường đầu tư vào các chứng khoán ngắn hạn có khả năng chuyển đổi nhanh thành tiền như tín phiếu kho bạc, CDs, kỳ phiếu ngân hàng, thương phiếu,… Bên cạnh khả năng sinh lợi, các chứng khoán này có vai trò như là các dự trữ thứ cấp khi nhu cầu thanh toán chi trả phát sinh Cần phân biệt đầu

tư ngân quỹ với hoạt động mua bán cổ phiếu quỹ của các công ty cổ phần nhằm can thiệp giá cổ phiếu Hoạt động mua bán cổ phiếu quỹ không phải là hoạt động đầu tư bởi không nhằm mục đích kiếm lời và thường được sự quản lý chặt chẽ của các cơ quan quản lý thị trường

6.1.2.2 Đầu tư hưởng lợi

Khác với hoạt động đầu tư ngân quỹ nhằm đáp ứng

khả năng thanh toán, hoạt động đầu tư hưởng lợi nhằm

mục tiêu lợi nhuận Lợi nhuận từ hoạt động đầu tư có

thể có từ lợi tức từ tài sản đầu tư như cổ tức được phân

phối hàng năm, hay từ lợi tức của trái phiếu Bên cạnh

đó, nhà đầu tư có thể thu được chênh lệch giá chứng

khoán và các quyền lợi khác nếu có Hoạt động đầu tư

hưởng lợi có thể bao gồm:

 Kinh doanh chênh lệch giá: Là hoạt động mua bán chứng khoán nhằm tìm kiếm

lợi nhuận trong ngắn hạn từ chênh lệch giá chứng khoán Ví dụ, một cổ phiếu được niêm yết đồng thời trên thị trường chứng khoán New York và thị trường chứng khoán Luân đôn Trên thị trường chứng khoán Luân Đôn, cổ phiếu được niêm yết bằng đồng Bảng Anh, còn trên thị trường chứng khoán New York, cổ phiếu được niêm yết bằng đồng Đôla Mỹ Có thể xuất hiện cơ hội kinh doanh chênh lệch giá do

tỷ giá giữa hai đồng tiền Một nhà đầu tư Mỹ có thể dùng Đôla để mua Bảng Anh, sau đó dùng Bảng Anh để mua cổ phiếu và bán ở Mỹ để thu về Đô la Việc kinh doanh này có thể được thực hiện trên cả thị trường giao ngay và thị trường kỳ hạn

 Hoạt động đầu cơ: Là hoạt động đầu tư chứng khoán nhằm kiếm lợi nhuận từ lợi

tức và chênh lệch giá trong dài hạn Hoạt động đầu cơ làm cho chứng khoán trở nên khan hiếm, giá chứng khoán tăng và nhà đầu tư có thể kiếm được lợi lớn từ tăng giá chứng khoán

 Kinh doanh giảm giá: Là hoạt động đầu tư hưởng lợi khi có hiện tượng giảm giá

chứng khoán Khi dự báo giá chứng khoán giảm, nhà đầu tư sẽ bán chứng khoán

để chờ giá hạ và mua lại Phần chênh lệch giá sau khi trừ chi phí giao dịch sẽ là thu nhập của nhà kinh doanh giảm giá Trường hợp đặc biệt của kinh doanh giảm giá

là bán khống Nhà đầu tư sẽ vay chứng khoán của một công ty chứng khoán và bán

đi, chờ khi giá hạ họ sẽ mua lại để trả chứng khoán Trong trường hợp này, quyền lợi liên quan đến chứng khoán vẫn thuộc về bên cho vay và để bảo vệ quyền lợi của bên cho vay, công ty chứng khoán thường yêu cầu nhà đầu tư mở tài khoản bảo chứng với giá trị bảo chứng thường là 100% giá trị chứng khoán Bán khống

thường được coi là hoạt động kinh doanh không mấy đạo đức bởi nó góp phần làm giảm nhanh giá chứng khoán, gây tổn thất cho các nhà đầu tư chứng khoán khác,

do vậy thường không được khuyến khích và chịu sự kiểm soát chặt chẽ

 Tạo lập thị trường: Là trường hợp nhà đầu tư,

thường là các công ty chứng khoán, các ngân hàng thương mại đảm nhận tạo thị trường cho các loại chứng khoán trên thị trường OTC Các tổ chức này thường được cấp phép của ủy ban chứng khoán, thực hiện nắm giữ một lượng chứng khoán đủ lớn

và thực hiện mua bán theo yêu cầu nhằm tạo tính thanh khoản cho chứng khoán Họ có thể thu được lợi tức đầu tư từ cổ tức, trái tức, chênh lệch tăng giá chứng khoán, tiền hoa hồng khi thực hiện môi giới cho các nhà đầu tư, được miễn giảm thuế, miễn giảm chi phí giao dịch, được miễn phí thông tin, thuê trang thiết bị với giá rẻ và các hỗ trợ khác Hoạt động tạo lập thị trường

có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính thanh khoản cho các chứng khoán

6.1.2.3 Đầu tư phòng vệ

Hoạt động đầu tư có khả năng mang lại lợi nhuận lớn, song hàm chưa rủi ro cao, do vậy, các công cụ phòng vệ xuất hiện ngày càng nhiều nhằm giúp các nhà đầu tư phòng tránh rủi ro, như: Hợp đồng giao sau (Forwards), Hợp đồng kỳ hạn (Futures), Hợp đồng quyền mua (Call Options), Hợp đồng quyền bán (Put Options),… Các công cụ này được sử dụng cho cả nghiệp vụ kinh doanh chênh lệch giá, nghiệp vụ đầu cơ và nghiệp vụ phòng vệ

6.1.2.4 Đầu tư nắm quyền kiểm soát

Cổ phiếu cho phép chủ sở hữu có quyền kiểm soát công ty phát hành thông qua quyền được nhận thông tin, quyền tham dự và biểu quyết tại Đại hội cổ đông Số lượng cổ phiếu nắm giữ sẽ quyết định khả năng biểu quyết, kiểm soát của các nhà đầu tư Một

số nhà đầu tư lớn, thường là các nhà đầu tư có tổ chức như là các doanh nghiệp hoặc các ngân hàng lớn thường thực hiện hoạt động đầu tư nắm quyền kiểm soát Thông qua hoạt động đầu tư vốn, các tổ chức này thường tham gia Hội đồng quản trị nhằm thực hiện hoạt động quản lý, tạo mối liên kết về sở hữu trong tập đoàn Hoạt động thâu tóm và sáp nhập doanh nghiệp từ cuối những năm 80 của thế kỷ XX đã tạo nên các tập đoàn xuyên quốc gia, tập đoàn kinh tế đa ngành, đa lĩnh vực và đa lãnh thổ, tạo lợi thế về quy mô và khả năng phân tán rủi ro, nâng cao hiệu quả và sức mạnh của

cả tập đoàn

Một hình thái khác của đầu tư nắm quyền kiểm soát phát triển mạnh trong một số năm gần đây là hoạt động đầu tư mạo hiểm Một số tổ chức đầu tư lớn thường tìm kiếm cơ hội đầu tư từ các công ty chưa phát triển, đặc biệt là yếu kém về công nghệ quản lý Thông qua nắm quyền kiểm soát, các nhà đầu tư lớn thực hiện tái cấu trúc công ty, thay đổi quản lý, công nghệ, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và cải thiện hình ảnh trong công chúng đầu tư, từ đó thực hiện bán cổ phiếu trên thị trường tập trung hoặc thị trường OTC khi cổ phiếu tăng giá

6.1.3 Thu nhập và rủi ro trong đầu tư chứng khoán

a Lợi nhuận (Thu nhập)

Có nhiều quan niệm khác nhau về lợi nhuận:

 Lợi nhuận tuyệt đối

Lợi nhuận tuyệt đối chính là phần chênh lệch giữa doanh thu và chi phí Đây là chỉ tiêu rất quan trọng, cho biết phần thu nhập của nhà đầu tư trong một khoảng thời gian nhất định Tuy nhiên, chỉ tiêu này mang tính danh nghĩa bởi:

Thứ nhất, thời điểm xác định doanh thu và chi phí là

thời điểm khách hàng chấp nhận thanh toán, do vậy, không phản ánh các khoản doanh thu và chi phí đó đã được thanh toán hay chưa (Có thể là trả trước; trả sau hoặc thanh toán ngay)

Thứ hai, phương pháp kế toán khác nhau sẽ cho kết

quả lợi nhuận là khác nhau Như đã biết, chi phí khấu hao phụ thuộc phương pháp khấu hao Các phương pháp khấu hao khác nhau (Tuyến tính, lũy thóai, lũy tiến) sẽ cho chi phí khấu hao mỗi khoảng thời gian là khác nhau Tương tự thế, các phương pháp hạch toán chi phí khác nhau sẽ cho kết quả chi phí và giá thành khác nhau (Nhập trước xuất trước; nhập trước xuất sau) Các doanh nghiệp có thể áp dụng chế độ kế toán khác nhau cho các mục tiêu khác nhau Chẳng hạn, khi báo cáo thuế, doanh nghiệp

cố gắng tiết kiệm thuế bằng cách đẩy tăng chi phí, còn khi báo cáo cho các cổ đông, cho đối tác chiến lược hoặc cho ngân hàng, họ muốn khuếch đại lợi nhuận

để đánh bóng kết quả kinh doanh của doanh nghiệp Rất nhiều doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài làm ăn thua lỗ, song thực tế, phần thua lỗ này chỉ là kết quả của phương pháp kế toán nhằm thực hiện gian lận thuế trong chuyển nhượng giá

Thứ ba, lợi nhuận có thể được xác định trong các khoảng thời gian khác nhau, do

vậy, khi so sánh có thể sẽ cho kết quả thiếu chính xác Hơn nữa, phần lợi nhuận tuyệt đối sẽ không cho biết nỗ lực của nhà đầu tư là như thế nào để có được lợi nhuận đó: mức độ khác nhau về lượng vốn đầu tư, chi phí cơ hội bị bỏ lỡ, sẽ không được phản ánh quan chỉ tiêu này

Thu nhập (income) trong đầu tư chứng khoán có thể được chia thành hai loại: Thu nhập thường xuyên (Tree) như cổ tức và lợi tức trái phiếu được trả định kỳ hàng năm Thu nhập này là đối tượng của thuế thu nhập như thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp Loại thu nhập thứ hai là lãi vốn (Gain) Thu nhập này chỉ

có khi nhà đầu tư bán chứng khoán, được xác định bằng doanh thu từ tiền bán chứng khoán trừ chi phí đầu tư bao gồm giá vốn đầu tư ban đầu và chi phí giao dịch Trong thuế thu nhập từ lãi vốn (Capital Gain Taxex), để đơn giản cho công tác tính và nộp thuế, các nước tiên tiến thường áp dụng khấu trừ thuế tại nguồn và cho phép nhà đầu tư tự tính, tự kê khai thuế với nhiều lựa chọn khác nhau, như xác định phần lãi vốn có điều chỉnh tỷ lệ lạm phát, hoặc áp dụng nguyên tắc 1/3, theo

đó phần lãi vốn được xác định bằng 1/3 giá bán chứng khoán bất kể thời điểm và giá mua chứng khoán cũng như chi phí phát sinh liên quan Thuế suất đối với thuế thu trên lãi vốn có thể tới 30%

 Lợi nhuận tương đối

Lợi nhuận tương đối phản ánh quan hệ giữa kết quả thu được với một đại lượng nào đó Chẳng hạn: ROE sẽ cho biết một đồng vốn đầu tư của chủ sở hữu sẽ cho bao nhiêu đồng lợi nhuận Các nhà đầu tư sẽ muốn có ROE càng cao càng tốt; Chỉ tiêu ROA phẩn ánh hiệu quả sử dụng tổng tài sản của doanh nghiệp Nó cho biết một đồng đầu tư tài sản sẽ tạo bao nhiêu đồng lợi nhuận; Chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận biên được xác định bằng cách chia lợi nhuận cho doanh thu cùng kỳ, phản ánh có bao nhiêu đồng lợi nhuận trong một đồng doanh thu Các ngành khác nhau sẽ có tỷ suất lợi nhuận biên khác nhau Chỉ tiêu lợi nhuận tương đối có ý nghĩa khi so sánh các cơ hội đầu tư khác nhau

 Lợi nhuận thực tế và lợi nhuận kỳ vọng (Tỷ suất lợi nhuận dự kiến)

Lợi nhuận thực tế phản ánh kết quả hoạt động kinh doanh đã được thực hiện, trong khi đó, lợi nhuận

kỳ vọng cho biết mong đợi của nhà đầu tư về lợi nhuận trong tương lai Trong thực tế, khi nhà đầu

tư nói, dự án mới sẽ mang lại tỷ suất lợi nhuận 30%, anh ta đang nói tới lợi nhuận kỳ vọng Lợi nhuận kỳ vọng là yếu tố không chắc chắn, phụ thuộc vào rất nhiều khả năng xảy ra các biến cố khác nhau Tùy thuộc khả năng khác nhau đó xảy ra, lợi nhuận thực tế sẽ là khác nhau Lợi nhuận kỳ vọng là lợi nhuận bình quân của các lợi nhuận thực tế có thể nhận được trong tương lai Có thể hình dung về lợi nhuận kỳ vọng qua ví dụ:

Doanh nghiệp A dự tính cho một dự án đầu tư mới, thông tin về lợi nhuận có thể của

dự án tương ứng với các tình huống khác nhau của nền kinh tế được thể hiện qua bảng 6.1 Nếu nền kinh tế tăng trưởng cao, sản phẩm của của công ty sẽ tiêu thụ được nhiều, doanh thu và lợi nhuận sẽ tăng, dự án có thể đạt tỷ suất lợi nhuận 35%/năm Ngược lại, khi kinh tế tăng trưởng kém, dự án sẽ bị thua lỗ 5% do doanh thu sụt giảm, chi phí tăng Khi kinh tế tăng trưởng trung bình, dự án sẽ cho tỷ suất lợi nhuận 15% Xác suất xảy ra các tình huống được biểu hiện trên bảng 6.1

Bảng 6.1 Xác định tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng Các tình huống Xác xuất xảy ra Lợi nhuận (%)

Với các thông tin trên, có thể xác định tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng là bình quân của các tỷ suất lợi nhuận thực tế như sau:

E(R) = 



n t

i

i E R q

1

)( = 0,25×(-0,05) + 0,5×0,15 + 0,2×0,35 = 0,15

Như vậy, tỷ suất lợi nhuận kỳ vọng của dự án sẽ là 15%/năm

Tỷ suất lợi nhuận yêu cầu là tỷ suất lợi nhuận đủ bù đắp hay ngang bằng với những rủi ro của tài sản đầu tư Theo nghĩa đó, tỷ suất lợi nhuận yêu cầu sẽ bao

gồm: Tỷ suất lợi nhuận phi rủi ro (RFR) + Phần bù rủi ro kinh doanh (BR) + Phần

bù rủi ro tài chính (FR) + Phần bù rủi ro thị trường (MR) + phần bù rủi ro thanh khoản (LR) + Phần bù rủi ro chính trị (CR) Phần bù rủi ro khác (OR) hay: R = RFR + BR + FR + MR + LR + CR + OR

b Rủi ro trong đầu tư chứng khoán

Rủi ro có thể được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau

Theo nghĩa chung nhất, rủi ro được xem là một biến cố

không chắc chắn, là khả năng xảy ra những biến cố

không lường trước được Khi biến cố xảy ra sẽ gây nên

những tổn thất cho một đối tượng nào đó Song rủi ro

không phải là biến cố không thể khắc phục Người ta

có thể kiểm soát rủi ro, trên cơ sở đó có thể phòng ngừa và hạn chế những tổn thất do rủi ro gây ra Trong lĩnh vực tài chính, rủi ro được định nghĩa là khả năng xảy ro các biến cố không lường trước Khi xảy ra, các biến cố sẽ làm cho thu nhập thực tế khác sai so với thu nhập kỳ vọng hay thu nhập dự tính Sự khác biệt giữa thu nhập thực tế

và thu nhập kỳ vọng hay phương sai phản ánh mức độ rủi ro của tài sản đầu tư được xác định theo công thức sau:

Theo cách thức đó, rủi ro của tài sản càng cao khi phương sai và độ lệch chuẩn có giá trị càng cao Ngoài ra, người ta có thể đo lường rủi ro của tài sản qua hệ số 

Hoạt động đầu tư chính là sự hy sinh tiêu dùng hiện tại với hy vọng thu lợi trong tương lai, do đó, có rủi ro cao Do đặc điểm của chứng khoán, hoạt động đầu tư chứng khoán có rủi ro cao hơn đầu tư vào các tài sản thực Các nhà đầu tư phải nhận biết được các loại rủi ro, trên cơ sở đó có những biện pháp kiểm soát thích hợp Có thể phân loại rủi ro trong đầu tư chứng khoán theo nhiều cách

Nếu căn cứ theo phạm vi tác động của các biến cố, có thể chia rủi ro thành hai loại: Rủi ro có hệ thống và rủi ro phi hệ thống Rủi ro có hệ thống là loại rủi ro tác động tới tất cả các tài sản, còn rủi ro phi hệ thống chỉ tác động tới một tài sản hoặc một nhóm tài sản Rủi ro phi hệ thống có thể được loại trừ bằng đa dạng hóa đầu tư theo phương châm “không nên để tất cả số trứng vào một giỏ” Rủi ro có hệ thống bao gồm: Rủi ro thị trường; rủi ro lãi suất; rủi ro sức mua và rủi ro chính trị Các dạng cơ bản của rủi ro phi hệ thống là: rủi ro kinh doanh; rủi ro tài chính; rủi ro tỷ giá và rủi ro thanh khoản Các phân tích sau sẽ giới thiệu khái quát về các loại rủi ro này

 Rủi ro thị trường

Rủi ro thị trường là sự biến động giá chứng khoán do tâm lý của các nhà đầu tư Giá của chứng khoán có thể giao động mạnh trong một khoản thời gian ngắn mặc

dù thu nhập của doanh nghiệp vẫn không thay đổi Nguyên nhân của hiện tượng này là khác nhau, phụ thuộcchủ yếu vào cách nhìn nhận của nhà đầu tư về thị trường nói chung và một nhóm cổ phiếu nói riêng Sự nhìn nhận khác nhau này sẽ tác động vào giá của chứng khoán và làm mức sinh lời của chứng khoán thay đổi Rủi ro thị trường xuất hiện khi có những phản ứng của các nhà đầu tư trước các sự kiện có thể là hữu hình và vô hình như các sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội

Chẳng hạn, mong đợi thu nhập của toàn bộ nền kinh tế cũng như của các doanh nghiệp tăng lên sau hội nhập kinh tế thế giới đã đẩy tăng giá cổ phiếu trên thị trường, hoặc nỗi sợ hãi trước những cảnh báo của các nhà quản lý hoặc của một số nhà đầu tư có tổ chức lớn đã làm nhà đầu tư bán tháo cổ phiếu, dẫn đến hiện tượng thị trường đồng loạt giảm giá

Các sự kiện vô hình nảy sinh do tâm lý của các nhà đầu tư trên thị trường Yếu tố tâm lý này làm thị trường phản ứng với mức độ vượt quá tác động của các sự kiện hữu hình Phản ứng dây chuyền hay tâm lý bầy đàn làm cho thị trường luôn biến động, thiếu ổn định Nhiều nhà đầu tư đã lợi dụng yếu tố tâm lý này để thực hiện hành vi thao túng giá chứng khoán

Sở dĩ có hiện tượng bầy đàn là do, trên thị trường có sự tham gia của ba nhóm nhà đầu tư Nhóm thứ nhất là các nhà đầu tư thận trọng Các quyết định đầu tư của họ được xây dựng trên cơ sở phân tích và cân nhắc kỹ lưỡng, song do mất quá nhiều chi phí cho việc thu thập và xử lý thông tin, hiệu quả đầu tư của họ có thể không cao Nhóm thứ hai là các nhà đầu tư “Free rider” hay những người đi nhờ xe Những người này mua bán chứng khoán dựa trên quyết định của nhóm thứ nhất nhằm tận dụng cơ hội và tiết kiệm chi phí Rủi ro thị trường sẽ là rất lớn khi tỷ trọng của các nhà đầu tư free rider cao Nhiều nhà đầu tư Việt Nam ra quyết định đầu tư dựa vào quyết định đầu tư của các nhà đầu tư lớn, các nhà đầu tư có tổ chức, hoặc dựa vào hành vi đầu tư của các nhà đầu tư nước ngoài Lợi dụng yếu tố đó, một số nhà đầu tư lớn và nhà đầu tư có tổ chức đã tạo tâm lý nhằm lôi kéo giá Rất nhiều nhà đầu tư đã phải trả giá đắt cho hành vi “ăn theo” của mình Nhóm thứ ba là các nhà đầu tư “vĩ nhân” Họ cho rằng, thiên hạ luôn sai lầm nên ra quyết định đầu tư ngược với thị trường Khi cả thị trường bán, họ là người mua và ngược lại

Mức độ rủi ro thị trường ở các thị trường khác nhau là khác nhau Ở các thị trường phát triển, thị trường là nơi dành cho các nhà đầu tư lớn, nhà đầu tư có tổ chức Với kiến thức, kinh nghiệm và bản lĩnh đầu tư cao, họ luôn thận trọng trong việc ra quyết định đầu tư, biết sử dụng các biện pháp phòng tránh rủi ro như đa dạng hóa đầu tư và sử dụng các công cụ phòng vệ Rủi ro thị trường sẽ không lớn Ngược lại, ở những thị trường mới nổi và đang phát triển, thị trường chủ yếu là các nhà đầu tư cá nhân với quy mô vốn nhỏ, thiếu kiến thức và bản lĩnh đầu tư Tâm lý ăn theo lớn làm cho rủi ro thị trường rất cao

Để làm giảm rủi ro thị trường, các cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường hoạt động đào tạo, bồi dưỡng kiến thức cho các nhà đầu tư, đồng thời, cần chú trọng vấn đề minh bạch hóa về thông tin, kiểm soát chặt chẽ nhằm hạn chế các hành vi

phi đạo đức như thao túng giá, kinh doanh nội gián, đầu cơ Cần phát triển hoạt động tư vấn của các công ty chứng khoán cũng như tăng số lượng và chất lượng của các nhà đầu tư có tổ chức nhằm tăng chất lượng đầu tư

 Rủi ro lãi suất

Rủi ro lãi suất là sự biến động giá chứng khoán do sự thay đổi của lãi suất gây ra Khi đầu tư vào các chứng khoán có thu nhập cố định, nếu lãi suất thị trường tăng lên, cơ hội đầu tư vào các tài sản có mức lợi tức cao hơn sẽ mất đi Trong khi đó,

do sự tăng lên của lãi suất, giá thị trường của tài sản đã đầu tư sẽ bị giảm và nhà đầu tư sẽ bị thiệt về giá khi bán các tài sản đó Thời hạn của các tài sản đầu tư càng lớn, ảnh hưởng của lãi suất tới giá thị trường của nó sẽ càng lớn, mức độ tổn thất giá trị của chủ đầu tư sẽ càng cao Điều này sẽ ít xảy ra với các chứng khoán có thu nhập biến đổi, chẳng hạn trái phiếu có lãi suất thả nổi

Một biểu hiện khác của rủi ro lãi suất là, khi bạn đã huy động vốn với lãi suất cao, lãi suất trên thị trường giảm sẽ làm cho bạn tổn thất khi phải đầu tư vào các tài sản

có mức sinh lời thấp hơn

Lãi suất thay đổi làm cho chi phí và doanh thu của doanh nghiệp thay đổi Sự thay đổi này phụ thuộc

cơ cấu tài sản và cơ cấu nguồn vốn của doanh nghiệp Nếu doanh nghiệp sử dụng nhiều nợ, lãi suất tăng lên làm tăng chi phí lãi vay phải trả và làm cho lợi nhuận của doanh nghiệp sụt giảm, giá

cổ phiếu sẽ giảm Ngược lại, nếu doanh nghiệp là người cho vay, chẳng hạn là người cung ứng tín dụng thương mại, lãi suất tăng làm tăng doanh thu và lợi nhuận tăng, giá cổ phiếu sẽ tăng Như vậy, nhà đầu tư rất cần phải quan tâm đến rủi ro lãi suất bởi rủi ro lãi suất tác động tới thu nhập của họ trên cả giác độ người đi vay và trên giác độ đầu tư

Lãi suất trái phiếu Chính phủ, lãi suất phi rủi ro thường được xem là lãi suất chuẩn được các nhà đầu tư quan tâm theo dõi diến biến, bởi sự thay đổi của lãi suất trái phiếu Chính phủ tác động rất lớn tới lãi suất thị trường

Để hạn chế rủi ro lãi suất, nhà đầu tư phải nghiên cứu đầy đủ các nhân tố ảnh hưởng tới lãi suất, trên cơ sở đó, dự báo được sự thay đổi của lãi suất trong tương lai Các nhân tố ảnh hưởng tới lãi suất bao gồm:

o Chu kỳ phát triển kinh tế: Tăng trưởng – khủng hoảng – suy thóai – phục hồi

o Lạm phát

o Sự thay đổi trong chính sách tài chính tiền tệ của Chính phủ

o Quan hệ cung cầu về vốn trên thị trường tài chính

o Sự thay đổi trên thị trường tài chính quốc tế

Mặt khác, để phòng ngừa, khắc phục và hạn chế tổn thất do rủi ro lãi suất, các nhà đầu

tư có thể sử dụng các công cụ dẫn suất như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn,…

 Rủi ro sức mua

Rủi ro sức mua là sự thay đổi giá trị thực của chứng khoán do sự thay đổi sức mua của đồng tiền Nếu lạm phát vượt quá tỷ lệ lạm phát dự tính, giá trị thực của đồng

tiền sẽ bị giảm và làm cho giá trị thực của khoản đầu tư bị giảm giá trị Ông Khâm

đã sử dụng khoản tiền 300 triệu định mua ô tô của mình để đầu tư chứng khoán với hy vọng kiếm được nhiều hơn trong tương lai Ông dự tính tỷ lệ lạm phát bình quân trong 10 năm tới là 6%/năm và quyết định đầu tư chứng khoán với tỷ lệ lợi tức dự tính 20%/năm Nếu mọi việc suôn sẻ, sau 10 năm, số tiền kiếm được từ hoạt động đầu tư của ông đã là 1,857 tỷ đồng {(300Ă#(1+0,2)10 = 1.857,521 triệu đồng} Song thật không may cho ông, tỷ lệ lạm phát thực tế trong 10 năm không phải là 6% như đã dự tính mà là 30%/năm Do lạm phát phi mã, giá ô tô đã tăng và

để có được một chiếc ô tô như cũ, ông Khâm phải bỏ ra hơn 4 tỷ đồng {300Ă#(1+0,3) = 4.135,755 triệu đồng} Như vậy, ông Khâm không thể mua ô tô

do sức mua của đồng tiền giảm sút

Nếu coi khoản đầu tư là một khoản tiêu dùng ngay, một người mua cổ phiếu đã bỏ

lỡ cơ hội mua hàng hóa hay dịch vụ trong suốt thời gian đầu tư Trong khoảng thời gian đó, nếu giá cả dịch vụ tăng, nhà đầu tư sẽ mất đi một phần sức mua Thông thường, các nhà đầu tư dự kiến trước mức độ mất giá của đồng tiền qua tỷ lệ lạm phát dự kiến và họ sẽ chỉ chấp nhận đầu tư khi phần lợi tức thu được bù đắp cho

họ phần tổn thất này Khi lạm phát thực tế khác với tỷ lệ lạm phát dự kiến, rủi ro sức mua sẽ phát sinh Nói một cách khác, cả giảm phát và lạm phát đề tác động tới giá chứng khoán do nhà đầu tư sẽ yêu cầu tỷ lệ lợi tức khác đi

 Rủi ro chính trị

Rủi ro chính trị là sự bất ổn giá chứng khoán do sự thay đổi về môi trường chính trị xã hội, chẳng hạn: chiến tranh; bãi công; biểu tình; sự thay đổi về thể chế, chính sách; Sự thay đổi này sẽ tác động tới thu nhập và rủi ro của luồng thu nhập của các doanh nghiệp, từ đó thay đổi giá trị của chứng khoán Sự thay đổi chính trị cũng tác động tới tâm lý của các nhà đầu tư, từ đó làm ảnh hưởng tới hành vi mua bán chứng khoán của họ Nạn khủng bố ở Mỹ cuối năm 2001 là một ví dụ Việc này đã buộc thị trường chứng khoán ở Mỹ phải đóng cửa, chỉ số giá chứng khoán

ở nhiều nước bị sụt giảm, cổ phiếu của nhiều công ty bị mất giá nghiêm trọng Việt Nam được đánh giá có rủi ro chính trị thấp do

thể chế chính trị ổn định, không có dấu hiệu của chiến tranh tôn giáo và sắc tộc Sự ổn định về chính trị là nhân tố quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh

tế của Việt Nam thời gian qua Thời gian qua cũng ghi nhận sự bất ổn giá chứng khoán trên một số thị trường như: Thị trường chứng khoán Thái Lan do bất ổn về chính trị, đảo chính đã làm mất lòng tin của các nhà đầu tư; Thị trường Venezuela khi các nhà đầu tư lo sợ quốc hữu hóa các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; Sự bất ổn ở Trung đông ảnh hưởng tới một loạt thị trường do lo sợ giá dầu sẽ tăng;…

 Rủi ro kinh doanh

Rủi ro kinh doanh là sự biến động giá chứng khoán do những thay đổi trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Những thay đổi này có thể do các tác động từ bên trong doanh nghiệp, hoặc các tác động từ bên ngoài Những thay đổi này làm thay đổi doanh thu, lợi nhuận của doanh nghiệp, từ đó làm thay đổi giá cổ phiếu

Rủi ro kinh doanh sẽ được đo lường bằng sự thay đổi của thu nhập thực tế so với thu nhập dự kiến của doanh nghiệp

Cần lưu ý, lợi nhuận của doanh nghiệp là chỉ tiêu có tính danh nghĩa và bị ảnh hưởng của phương pháp kế toán, hơn nữa, nó chưa phản ánh thu nhập của cổ đông tương ứng với mỗi cổ phiếu, do vậy, để tạo cơ sở tham chiếu và so sánh, cần điều chỉnh số liệu kế toán phù hợp và chỉ tiêu thu nhập của mỗi cổ phiếu EPS sẽ có giá trị cao hơn trong phân tích Rủi ro kinh doanh có thể xuất hiện do yếu tố nội sinh hoặc yếu tố ngoại sinh

Yếu tố nội sinh phát sinh trong quá trình vận hành hoạt động của doanh nghiệp, như: Yếu tố quản lý, cơ cấu và chất lượng tài sản Chẳng hạn, sự thay đổi nhân sự Hội đồng quản trị và ban giám đốc, sự thay đổi cơ cấu sở hữu, cơ cấu tổ chức sẽ tác động tới thu nhập của doanh nghiệp, từ đó tác động tới giá cổ phiếu Khi doanh nghiệp lựa chọn được đối tác chiến lược tốt, tạo cơ hội mới trong hoạt động kinh doanh, doanh thu sẽ tăng cùng với chi phí giảm làm tăng lợi nhuận Nhiệt điện Phả Lại có rủi ro kinh doanh lớn do chất lượng tài sản không cao Nếu nồi hơi cũ gặp

sự cố, công ty không thể phát điện nên doanh thu sẽ giảm, phải tăng chi phí sửa chữa bảo dưỡng, thậm chí, nếu nồi hơi nổ, toàn bộ cổ phiếu sẽ thành giấy lộn Lượng tài sản dài hạn lớn thể hiện năng lực sản xuất cao, song chi phí cố định lớn, doanh nghiệp sẽ khó khăn trong điều chỉnh sản xuất để đối phó với những thay đổi của chu kỳ kinh tế Khi kinh tế suy thóai, doanh nghiệp khó khăn trong cắt giảm chi phí và ngược lại, khó mở rộng kinh doanh khi thị trường thuận lợi Khả năng

đa dạng hóa cao cũng giúp doanh nghiệp có rủi ro kinh doanh thấp do đa dạng hóa nguồn thu từ các loại sản phẩm và dịch vụ khác nhau Những doanh nghiệp có quy

mô lớn, kinh doanh đa ngành sẽ có rủi ro kinh doanh thấp hơn các doanh nghiệp quy mô nhỏ do lợi thế quy mô và lợi thế chuyên môn hóa, chuyên nghiệp hóa công tác quản lý

Yếu tố ngoại sinh nằm ngoài sự kiểm soát của doanh nghiệp Mỗi doanh nghiệp sẽ có rủi ro kinh doanh khác nhau, phụ thuộc môi trường hoạt động của doanh nghiệp Khi môi trường hoạt động thay đổi, chẳng hạn: sự thay đổi chính sách tín dụng, chính sách lãi suất; sự cắt giảm trợ cấp hay ưu đãi của Nhà Nước và địa phương; sự thay đổi thuế; những thay đổi trong ngành; sự phân bổ lại dân số; vấn đề tăng trưởng và ổn định kinh tế; hoặc thiên tai làm doanh thu, chi phí của doanh nghiệp sẽ thay đổi theo, làm thay đổi giá cổ phiếu Những doanh nghiệp có yếu tố nội sinh tốt sẽ

dễ chống đỡ trước những thay đổi của môi trường bên ngoài, ngược lại, những doanh nghiệp có yếu tố nội sinh kém sẽ dễ bị chi phối bởi yếu tố bên ngoài

 Rủi ro tài chính

Rủi ro tài chính liên quan đến việc sử dụng nợ - đòn bẩy tài chính của doanh nghiệp Rủi ro này tiềm ẩn trong cấu trúc vốn của doanh nghiệp Để tài trợ cho các hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp có thể sử dụng nợ hoặc sử dụng vốn chủ sở hữu Thông thường, các doanh nghiệp thường kết hợp tài trợ hỗn hợp Cơ cấu tài chính được phản ánh qua tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu

Việc sử dụng nợ sẽ làm tăng nghĩa vụ tài chính đối với doanh nghiệp do phải trả vốn và lãi, đồng thời, do bị ràng buộc bởi nghĩa vụ thanh toán, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với dòng tiền ra lớn khi phải thanh toán nợ gốc và lãi Khi doanh nghiệp không thanh toán nợ đúng hạn, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn về tài chính

do uy tín sụt giảm, thậm chí phải đối mặt với nguy cơ phá sản Mặt khác, do thứ tự thanh toán lãi của nợ được thực hiện trước nên sẽ ảnh hưởng tới lợi nhuận sau thuế

và chi trả cổ tức cho cổ đông Rủi ro tài chính có thể tránh được do các nhà quản trị doanh nghiệp hoàn toàn có thể quyết định có sử dụng nợ hay không Doanh nghiệp không sử dụng nợ đương nhiên sẽ không có rủi ro tài chính

Tuy nhiên, các doanh nghiệp lại thích sử dụng nợ

vay vì vài lý do Thứ nhất, do lãi vay được xem là

chi phí khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp nên

doanh nghiệp sẽ được hưởng tiết kiệm thuế Thứ

hai, rủi ro của nợ thấp hơn so với vốn chủ sở hữu

do được đảm bảo nghĩa vụ thanh toán, vì vậy

thường có chi phí thấp hơn Thứ ba, khi sử dụng

nợ, doanh nghiệp không bị mất quyền kiểm soát doanh nghiệp Bằng việc đi vay, doanh nghiệp đã làm thay đổi dòng thu nhập đối với chủ sở hữu Điểm lưu ý, đòn bẩy tài chính có thể có tác động dương, làm tăng thu nhập của chủ sở hữu, song cũng có thể có tác động âm, làm giảm lợi nhuận của

cổ đông

 Rủi ro tỷ giá

Rủi ro tỷ giá là khả năng biến động giá chứng khoán khi khi tỷ giá thay đổi Bạn

đã mua trái phiếu Châu Âu, trái phiếu này được ghi mệnh giá bằng đô la Mỹ Khi đồng đô la giảm giá, bạn sẽ bị tổn thất khi chuyển đổi thành Việt Nam đồng Tương tự như vậy, khi tỷ giá thay đổi, sự tác động tới thu nhập của các doanh nghiệp nhập khẩu sẽ ngược lại với doanh nghiệp xuất khẩu Nếu công ty nhập hàng hóa từ nước ngoài để tiêu thụ nội địa, khi tỷ giá thay đổi sẽ làm thay đổi giá vốn, từ đó thay đổi lợi nhuận của doanh nghiệp Một tác động khác của tỷ giá là làm cho chi phí lãi vay và khả năng trả nợ của doanh nghiệp thay đổi Khi doanh nghiệp vay vốn bằng đô la Mỹ để thực hiện đầu tư, trong khi nguồn thu của doanh nghiệp là tiền Việt, tỷ giá tăng làm nghĩa vụ nợ của doanh nghiệp tăng Để hạn chế

và khắc phục rủi ro tỷ giá, các nhà đầu tư có thể sử dụng các công cụ phái sinh như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chọn, Swap…

6.2 Mục tiêu và quy trình phân tích chứng khoán

6.2.1 Mục tiêu phân tích chứng khoán

Mục tiêu của quá trình phân tích chứng khoán là giúp cho nhà đầu tư ra các quyết định

mua bán chứng khoán một cách có hiệu quả nhất, tức là mang lại lợi nhuận và sự an

toàn về vốn cho nhà đầu tư Phân tích chứng khoán được nhà đầu tư tiến hành nhằm

trả lời các câu hỏi trước khi đưa ra các quyết định đầu tư như: khi nào là thời điểm thuận lợi để đầu tư, khi nào cần phải rút ra khỏi thị trường; đầu tư vào loại chứng khoán nào để phù hợp với mục tiêu đề ra?