Bài giảng Luật học so sánh: Bài 1 - ThS. Phạm Quý Đạt

Bài giảng Luật học so sánh - Bài 1: Nhập môn luật học so sánh giới thiệu chung về luật học so sánh; sự hình thành và phát triển của luật học so sánh; ý nghĩa khoa học của luật học so sánh; sự phân nhóm các hệ thống pháp luật trên thế giới.

LUẬT HỌC SO SÁNH

Giảng viên: ThS Phạm Quý Đạt

BÀI 1 NHẬP MÔN LUẬT HỌC SO SÁNH

Giảng viên: ThS Phạm Quý Đạt

MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Trình bày được định nghĩa, đối tượng của Luật học

so sánh, hai cấp độ so sánh pháp luật, phương pháp

của Luật học so sánh và vấn đề cần lưu ý khi nghiên

cứu pháp luật nước ngoài

• Phân tích được 5 yếu tố quyết định sự tương đồng

và khác biệt giữa các hệ thống pháp luật

• Trình bày được sự hình thành và phát triển của luật

học so sánh trên thế giới và ở Việt Nam: Các tổ chức

nghiên cứu, các nhà nghiên cứu và các công trình

nghiên cứu tiêu biểu

• Phân biệt được 4 ý nghĩa khoa học và thực tiễn của

Luật học so sánh

• Trình bày tiêu chí của 2 cách phân nhóm các hệ

thống pháp luật trên thế giới

CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ

Để học được môn học này, sinh viên cần có các

kiến thức các môn học sau:

• Lý luận Nhà nước và Pháp luật;

• Luật Hiến pháp Việt Nam

HƯỚNG DẪN HỌC

• Đọc tài liệu và tóm tắt những nội dung chính của

từng phần giáo viên đã yêu cầu đọc

• Liên hệ và lấy ví dụ thực tế khi học đến từng vấn

đề để nắm được nội dung các vấn đề đã được nêu

trong bài giảng

• Giải quyết tình huống và luyện thi trắc nghiệm theo

yêu cầu của bài

CẤU TRÚC NỘI DUNG

Sự hình thành và phát triển của Luật học so sánh

1.1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ LUẬT HỌC SO SÁNH

1.1.1 Tên gọi, định

nghĩa và đặc điểm của

Luật học so sánh

1.1.2 Đối tượng nghiên cứu của Luật học so sánh

1.1.3 Phương pháp nghiên cứu của Luật học so sánh

1.1.1 TÊN GỌI, ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH

Tên gọi

• “Luật so sánh” có nhiều cách gọi khác nhau trong khoa học pháp lý trên thế giới:

 Comparative law (tiếng Anh) và Droit Compare (tiếng Pháp): Đều có nghĩa là

luật so sánh

 Rechtsvergleichung (tiếng Đức) có nghĩa là so sánh luật.

 Trong tiếng Việt, một số công trình nghiên cứu học thuật có sử dụng cả 3 thuậtngữ “luật so sánh”; “so sánh luật” hay “luật học so sánh”

  Search Google với từ khóa là “Comparative Law” (luật so sánh) và

thuật ngữ “Comparative Jurisprudence” (luật học so sánh).

  Luật so sánh xuất hiện trong gần 20 triệu tài liệu

  Luật học so sánh xuất hiện khiêm tốn gần 5 triệu tài liệu

• Do vậy, thuật ngữ luật so sánh được sử dụng phổ biến hơn cả trong khoa họcpháp lý

1.1.1 TÊN GỌI, ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

Định nghĩa

• Có nhiều định nghĩa khác nhau về luật so sánh, được các học giả sử dụng, tuy nhiênthường không tập trung giải quyết vấn đề bản chất mà chỉ tập trung vào đối tượnghoặc chức năng của nó

• Học giả Việt Nam: Luật so sánh là phương pháp xem xét, nghiên cứu, tiếp cận

pháp luật trên thế giới

 Ưu điểm: Định nghĩa này rất hay, ngắn gọn, khúc triết

 Nhược điểm: Đồng nhất luật so sánh thành một phương pháp nghiên cứu dù chỉ

ra đối tượng nghiên cứu là pháp luật nhưng không mang lại lợi ích cho ngườinghiên cứu

• Học giả người Đức: Zweigert – Kotz cho rằng luật so sánh là hoạt động trí tuệ mà

pháp luật là đối tượng và so sánh là quá trình của hoạt động”

 Ưu điểm: Cũng rất ngắn gọn và khúc triết

 Nhược điểm: Quá chung chung, không cụ thể

1.1.1 TÊN GỌI, ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Học giả người Thụy Điển:

 Michael Bogdan thì xác định như sau: Luật so sánh là so sánh các hệ thống

pháp luật khác nhau nhằm tìm ra sự tương đồng và khác biệt

 Đây là một quan điểm khá toàn diện và đầy đủ về luật so sánh vì ông sử dụng

những điểm tương đồng và khác biệt đã được xác định để:

 Giải thích nguồn gốc của chúng;

 Đánh giá những giải pháp (tư tưởng, cách thức xây dựng pháp luật) được

sử dụng trong các hệ thống pháp luật khác nhau;

 Phân nhóm các hệ thống pháp luật thành các dòng họ pháp luật hoặc nghiêncứu các vấn đề liên cốt lõi của các hệ thống pháp luật đó

1.1.1 TÊN GỌI, ĐỊNH NGHĨA VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Thứ ba, nghiên cứu luật so sánh không đồng nhất nghiên cứu pháp luật nước ngoài

• Thứ tư, luật so sánh là một ngành luật khoa học độc lập trong khoa học pháp lý

• Thứ năm, luật so sánh có phạm vi nghiên cứu rất rộng

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH

• Luật so sánh nghiên cứu gì?

• Luật so sánh không nghiên cứu so sánh các ngành luật, các chế định pháp luậthay các quy phạm pháp luật khác nhau trong cùng một hệ thống pháp luật

• Nội dung cơ bản (bản chất) của các công trình nghiên cứu luật so sánh:

So sánh các hệ thống pháp luật khác nhau nhằm tìm ra những điểm tương đồng

và khác biệt của chúng

• Ví dụ:

 Luật thương mại Việt Nam 1997 và 2005 dưới góc độ so sánh;

 Bộ luật dân sự của Thái Lan và Luật thương mại của Việt Nam hiện hànhdưới góc độ so sánh;

 Bộ luật dân sự Pháp và Bộ luật dân sự Việt Nam hiện hành dưới góc độ

so sánh

 Từ đó có thể nhận định rằng các hệ thống pháp luật mới là đối tượng củaluật so sánh

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Thuật ngữ “hệ thống pháp luật (legal system)”

Đây là một khái niệm có nhiều nội hàm khác nhau:

 Hệ thống pháp luật (theo nghĩa hẹp) là tổng thế các nguyên tắc, các quy phạmcủa một quốc gia hay một vùng lãnh thổ (có thể là nguyên tắc, quy phạm đạođức; nguyên tắc, quy phạm chính trị; nguyên tắc, quy phạm pháp luật…)

 Hệ thống pháp luật (theo nghĩa rộng) được sử dụng để nói đến pháp luật củamột nhóm quốc gia hoặc vùng lãnh thổ mà hệ thống pháp luật của chúng cónhững điểm chung nhất định

 Những điểm tương đồng đó có thể là lịch sử hình thành và phát triển, triết lýpháp luật và kỹ thuật pháp lý…

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Thuật ngữ “dòng họ pháp luật”

 Bên cạnh thuật ngữ “hệ thống pháp luật” còn có thuật ngữ ”dòng họ pháp luật”(legal family) để chỉ một nhóm các hệ thống pháp luật có những điểm chungnhất định

 Ví dụ: Dòng họ pháp luật Anh – Mỹ; dòng họ pháp luật xã hội chủ nghĩa…;

“dòng họ Common law”:

 Hệ thống pháp luật gốc (bố/mẹ) là hệ thống pháp luật Anh

 Các hệ thống pháp luật khác trong dòng họ được coi là các thế hệ tiếp theocủa dòng họ

 Do đó, thuật ngữ “dòng họ pháp luật” là thuật ngữ được sử dụng mang tínhchất lịch sử, nguồn gốc sâu sa của một nhóm các hệ thống pháp luật có nhữngđiểm chung nhất định và cùng chịu ảnh hưởng của một hệ thống pháp luật gốcnào đó

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Thuật ngữ “truyền thống pháp luật”

Ngoài hai thuật ngữ nêu trên, các học giả cũng sử dụng khá phổ biến thuật ngữ

“truyền thống pháp luật” (legal tradition) để chỉ đối tượng nghiên cứu của luật

so sánh Nó cũng được dùng để chỉ một nhóm các hệ thống pháp luật có

những điểm chung nhất định, tuy nhiên khi sử dụng thuật ngữ này, các học giả

đang quan tâm đến những vấn đề như:

 Vai trò của pháp luật trong xã hội;

 Chính thể, cấu trúc và hiệu lực của hệ thống pháp luật;

 Cách thức pháp luật được làm ra, áp dụng, nghiên cứu, hoàn thiện và

giảng dạy…

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Phạm vi của đối tượng nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luật so sánh là rất rộng Cụ thể khi tiến hành một công

trình nghiên cứu luật so sánh, người nghiên cứu phải thực hiện nghiên cứu các

khía cạnh sau của đối tượng:

Để xác định được những điểm tương đồng hay khác biệt giữa các hệ thống pháp luật, cần phải hiểu được quy định của các hệ thống pháp luật đó

Cần hiểu chúng được làm ra và được áp dụng như thế nào? Và vì thế cần phải hiểu cách thức giải thích các quy phạm pháp luật đó

Cần phải hiểu được quan điểm về vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội của quốc gia hoặc vùng lãnh thổ, các nguồn gốc pháp luật và thậm chí phải hiểu được cả cách thức đào tạo các luật gia ở các quốc gia đó

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Cấp độ so sánh (vi mô – vĩ mô)

Vì sao phải phân chia thành các cấp độ so sánh?

 Do phạm vi và đối tượng của luật so sánh rộng nên các nghiên cứu so sánh phápluật có thể tiến hành so sánh một cách tổng thể, khái quát hệ thống pháp luật nàyvới hệ thống pháp luật khác

 Hoặc so sánh thành tố của hệ thống pháp luật này với thành tố tương ứng trong

hệ thống pháp luật khác

 Từ quan điểm đó, các học giả thường phân ra thành nhiều cấp độ so sánh khácnhau, tuy nhiên trong khuôn khổ chương trình chúng ta chỉ tìm hiểu hai cấp độ sosánh pháp luật là so sánh vĩ mô và so sánh vi mô

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

Là tập trung vào các vấn đề cụ thể trong các hệ thống pháp luật

• Xét về phạm vi, so sánh vi mô không bao quát toàn bộ hệ thống pháp luật mà nó tập trung vào việc so sánh các quy phạm pháp luật và các chế định pháp luật của các hệ thống pháp luật

• So sánh ở cấp độ vi mô là so sánh các quy phạm pháp luật được sử dụng để giải quyết một vấn đề thực tế cụ thể nào đó ở các hệ thống pháp luật khác nhau

Ví dụ: Việc so sánh chế định hợp đồng giữa các hệ thống pháp luật, so sánh các quy

phương pháp giải thích pháp luật;

• Các loại nguồn và giá trị pháp lý của

chúng trong hệ thống nguồn của các hệ

thống pháp luật…

 Đây là cấp độ so sánh cao nhất

So sánh vi mô (so sánh bên trong)

So sánh vĩ mô (so sánh bên ngoài)

1.1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH

• Cách tiếp cận luật so sánh: Các sự vật, hiện tượng đều có thể so sánh được vớinhau nhưng việc so sánh chỉ thực sự có ý nghĩa khi các đối tượng so sánh (yếu tố

so sánh và yếu tố được so sánh) có những điểm chung nhất định

• Ví dụ: So sánh luật dân sự của Pháp với luật hình sự Đức có được không?

 Không cùng điều chỉnh một quan hệ xã hội tương đương mà cụ thể là quan hệdân sự hoặc quan hệ hình sự

• Khi tiến hành so sánh chúng ta cần xác định 3 yếu tố, đó là: Yếu tố so sánh, yếu tốđược so sánh và yếu tố mẫu số so sánh chung (những điểm chung)

1.1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

Phương pháp

nghiên cứu

Phương pháp chung

Phương pháp đặc thù

Phương pháp so sánh lịch sử  phù hợp với việc nghiên cứu các vấn đề khác biệt thuộc về bản chất, đặc trưng của các quốc gia

Phương pháp so sánh quy phạm (văn bản pháp luật)  phù hợp nghiên cứu ở cấp vi

mô, cụ thể, quy mô nhỏ hẹp

Phương pháp so sánh chức năng: Thích hợp nghiên cứu ở cấp vĩ mô, rộng lớn nhưng phải đảm bảo các yếu tố thời gian Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê

1.1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Các giai đoạn của quá trình nghiên cứu

Bước 1: Xác định vấn đề pháp luật cần so sánh và xây dựng giả thuyết để nghiên cứu so sánh

Bước 2: Lựa chọn hệ thống pháp luật để so sánh

Bước 3: Thu thập tài liệu tham khảo

Bước 4: Xây dựng hệ thống các tiêu chí so sánh

Bước 5: Báo cáo về đối tượng cần so sánh

1.1.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH (tiếp theo)

• Những điểm cần lưu ý khi nghiên cứu pháp luật nước ngoài:

 Cần phải có nguồn thông tin chính xác và đáng tin cậy về pháp luật nước ngoài;

 Phải có thông tin cập nhật về pháp luật nước ngoài;

 Cần nắm được các nguồn luật và sử dụng đúng các thuật ngữ pháp lý củanước ngoài

• Cơ sở để lý giải những điểm tương đồng và khác biệt giữa các hệ thống pháp luật

 Chế độ chính trị;

 Trình độ phát triển kinh tế (ví dụ: Mỹ có luật chứng khoán từ 1933, Việt Nam đến

1998 mới có Nghị định về hoạt động chứng khoán…);

 Sự kiện lịch sử;

 Tôn giáo (ví dụ: Các quốc gia đi theo đạo Hồi thì tồn tại chế độ đa thê…);

 Địa lý (ví dụ: Nhật Bản có luật xây dựng rất khác…) Chú ý là trong vị trí địa lý có

cả yếu tố khí hậu;

1.2 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH

1.2.1 Sự hình thành và phát triển của luật học so sánh

trên thế giới

1.2.2 Sự hình thành và phát triển của luật học so sánh

ở Việt Nam

1.2.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH TRÊN THẾ GIỚI

• Từ thế kỉ thứ XVI, ở các quốc gia châu Âu lục địa tồn tại nhiều loại luật lệ khác nhauđược áp dụng cho các vùng lãnh thổ khác nhau, vì vậy đã xuất hiện một số côngtrình so sánh các luật lệ được áp dụng trong cùng quốc gia

• Sự phát triển mạnh mẽ của các hệ thống pháp luật của quốc gia trong thế kỉ XVII vàthế kỉ XVIII đã làm cho các luật gia ở các nước châu Âu lục địa tập trung nghiên cứu

hệ thống pháp luật của chính nước mình, vì vậy, luật so sánh hầu như không đượcphát triển

• Từ thế kỉ XIX đến nay, luật so sánh phát triển mạnh mẽ với hai hình thức là luật sosánh lập pháp và luật so sánh học thuật

• Nửa đầu thế kỉ XIX, luật gia của các nước chỉ tập trung vào nghiên cứu hệ thốngpháp luật của nước mình vì thế luật so sánh không có điều kiện đế phát triển

• Giai đoạn cuối thế kỉ XIX, sự phát triển của luật so sánh được đánh dấu bằng sựphát triển mạnh mẽ của các thiết chế của nó như các hiệp hội, các tạp chí và trưởngcác chuyên ngành so sánh (professional chairs) Hội so sánh lập pháp được lập ra ởPháp năm 1869 được xem là tổ chức đầu tiên trên thế giới về luật so sánh

1.2.1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH TRÊN THẾ GIỚI (tiếp theo)

• Sau đại chiến thế giới lần thứ II, với sự ra đời của hệ thống các nước xã hội chủnghĩa bao gồm các nước ở Đông Âu và một số nước khác ở châu Á và châu MỹLatinh, luật so sánh đã có những thay đổi nhất định và ít nhiều bị ảnh hưởng bởi sựphân hóa thế giới và quan điểm chính trị

• Ở Mỹ và Tây Âu, luật so sanh tiếp tục phát triển mạnh mẽ, nhiều trung tâm, việnnghiên cứu cũng như các hiệp hội luật so sánh đã được thành lập Có thể kể đếnHội luật so sánh của Mỹ thành lập 1951, Hiệp hội luật so sánh của Italia được thànhlập năm 1958, Hiệp hội luật so sánh của Hà Lan thành lập năm 1968, Viện luật sosánh Thụy Sĩ được thành lập năm 1982…

• Ở châu Á chắc có lẽ Nhật Bản là nước đi tiên phong trong việc phát triển Luật sosánh học thuật với việc thành lập Viện luật so sánh thuộc trường Đại học Chuonăm 1948

1.2.2 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH Ở VIỆT NAM

• Trước năm 1945: Luật so sánh ở Việt Nam thời kì này chủ yếu là so sánh lập pháp(viện dẫn và sử dụng pháp luật nước ngoài để xây dựng hệ thống pháp luậtcủa mình)

Ví dụ: Quốc triều hình luật – Bộ luật có giá trị đặc biệt trong cổ luật của Việt Nam

• Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, với sự ra đời của Nhà nước Việt Nam dânchủ cộng hòa, hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước được xây dựng

 Hầu hết các đạo luật lớn đặc biệt là hiến pháp và các luật về tổ chức bộ máy nhànước của Việt Nam đã được xây dựng trên cơ sở tham khảo pháp luật của nướcngoài, nhất là pháp luật của các nước xã hội chủ nghĩa

 Ở miền Bắc, luật so sánh học thuật dường như ít được chú trọng Lý dó là vìtrình độ phát triển khoa học pháp lý, điều kiện hoàn cảnh lịch sử, những thông tinđáng quan tâm đối với pháp luật nước ngoài chỉ dừng lại đối với các nước xã hộichủ nghĩa

 Ở miền Nam, trong khoảng thời gian từ 1954 đến 1975, các nhà làm luật củamiền Nam đã tham khảo pháp luật nước ngoài trong quá trình xây dựng pháp

1.2.2 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT HỌC SO SÁNH Ở VIỆT NAM (tiếp theo)

• Sau khi thống nhất đất nước năm 1975, hoạt động lập pháp của Việt Nam đã có sựphát triển đáng kể

 Hiến pháp năm 1980 và các văn bản pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước đãđược xây dựng trên cơ sở nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp của Liên Xô và cácnước xã hội chủ nghĩa khác khác

 Điều này làm cho hệ thống pháp luật của Việt Nam trong giai đoạn này có nhiềuđiểm tương đồng với pháp luật của Liên Xô

• Từ năm 1986 đến nay

 Những yêu cầu của quá trình hội nhập và giao lưu quốc tế đòi hỏi chúng ta phảihoàn thiện hệ thống pháp luật để có thể chủ động hội nhập với nền kinh tế thếgiới Nhờ đó, luật so sánh đã được phát triển mạnh mẽ hơn so với các giai đoạntrước trên cả hai phương diện so sánh lập pháp và so sánh học thuật

 So sánh lập pháp, các nhà làm luật trong quá trình soạn thảo các văn bản phápluật đã tìm hiểu và tham khỏa kinh nghiệm pháp luật của các nước khác nhau,