Vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay

Có được kết quả này, phải kể đến sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị, trong đó các tổ chức chính trị - xã hội từ Trung ương đến cơ sở, đã phát huy tốt vai trò của mình trong các hoạt độn

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN TẶNG

VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CẤP XÃ

TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – NĂM 2021

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN TẶNG

VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CẤP XÃ

TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC&CNDVLS

Mã số: 9229002 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS,TS Ngô Ngọc Thắng

2 TS Vũ Văn Hậu

HÀ NỘI – NĂM 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án Vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay là công trình nghiên

cứu khoa học của riêng tôi, nội dung nghiên cứu của luận án là trung thực, các

số liệu, tài liệu sử dụng trong luận án được trích dẫn có nguồn gốc và xuất xứ

rõ ràng

Tác giả luận án

Nguyễn Văn Tặng

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án

1.2 Những kết quả luận án kế thừa và vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.1 Khái quát về vị trí, vai trò, đặc điểm và tính chất của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị nước ta

2.2 Nông thôn mới và vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

2.3 Lịch sử, kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới ở một số nước và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Chương 3 THỰC TRẠNG VỀ VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CẤP XÃ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

3.1 Các nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

3.2 Vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

3.3 Một số vấn đề đặt ra đối với việc phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

Chương 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CẤP XÃ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI GIAI ĐOẠN 2021-2025

4.1 Phương hướng phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025

4.2 Một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

1

8

8

18

22

22

34

68

76

76

83

108

115

115

123

145

147

156

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 5/8/2008 Hội nghị lần Bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X nêu rõ “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới

sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường” [25] Xây dựng nông thôn mới không chỉ là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị mà còn là trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi của người dân, đòi hỏi nông dân phải tích cực, chủ động tham gia với vai trò là chủ thể của quá trình xây dựng nông thôn mới Với sự chung sức, chung lòng, nhân dân cả nước đã cùng “dồn sức” xây dựng nông thôn mới Bộ mặt của nông thôn Việt Nam đã thay đổi toàn diện Tính đến tháng 10/2019, cả nước đã có 4.665 xã (52,4%) đã được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới, hoàn thành vượt 2,4% so với mục tiêu 10 năm (2010-2020) của Đảng, Quốc hội và Chính phủ giao Trong đó, vùng Đồng bằng sông Hồng đạt 84,86%, miền núi phía Bắc đạt 28,6%, đã hoàn thành vượt mục tiêu 5 năm (2016-2020)

Có được kết quả này, phải kể đến sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị, trong đó các tổ chức chính trị - xã hội từ Trung ương đến cơ sở, đã phát huy tốt vai trò của mình trong các hoạt động: Giám sát, phản biện xã hội đối với chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và địa phương về xây dựng nông thôn mới; quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn; tuyên truyền, vận động nhân dân xây dựng nông thôn mới; huy động các nguồn lực xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội; hỗ trợ phát triển kinh tế, tổ chức mô hình sản xuất; xây dựng cơ sở văn hóa, xã hội và bảo vệ môi trường; bảo đảm an ninh, trật tự và an toàn xã hội nông thôn Tuy nhiên, xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-

2020, hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã chưa thực sự mang lại hiệu quả cao, vẫn còn mang tính hình thức chạy theo phong trào, chưa đáp ứng được kỳ vọng như mong đợi của người dân, trong hoạt động của mình đôi khi còn có tư tưởng ỷ lại, trông chờ vào sự phân công của chính quyền; xu hướng hành chính hoá về mặt tổ chức và hoạt động còn diễn ra, do đó khả năng thu hút, tập hợp hội viên và người dân tham gia còn hạn chế Hoạt động của các tổ chức

2

chính trị - xã hội cấp xã trong quá trình xây dựng nông thôn mới chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền, vận động là chủ yếu Nội dung và phương thức hoạt động đôi khi còn chưa thực sự gắn với nội dung tiêu chí về xã nông thôn mới và điều kiện

cụ thể ở từng địa phương Một bộ phận cán bộ công tác trong các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã cũng như hội viên và người dân nông thôn còn chưa nhận thức đầy đủ về vị trí, vai trò của của mình trong xây dựng nông thôn mới

Ở nông thôn hiện nay, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động chưa thực sự rõ ràng; nông nghiệp chưa phát triển quy mô, sức cạnh tranh thấp; thiếu quy hoạch, định hướng phát triển sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi; kết cấu hạ tầng yếu kém, môi trường ngày càng ô nhiễm Đời sống vật chất cũng như tinh thần của hội viên và người dân nông thôn còn thấp, chênh lệch giàu nghèo giữa nông thôn với nông thôn, giữa nông thôn với thành thị còn lớn phát sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp Để khắc phục những tồn tại này, cả

hệ thống chính trị phải vào cuộc, trong đó chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã là một bộ phận gần dân nhất, cần phát huy tốt vai trò hoạt động của mình hơn nữa Trong xây dựng nông thôn mới, tùy theo mục đích, nội dung, quy

mô, nguồn lực và hoạt động theo vùng, khu vực khác nhau, mà mỗi tổ chức chính trị - xã hội cấp xã có những đóng góp cụ thể nhất định vào thành quả xây dựng nông thôn mới ở mức độ khác nhau Trong chương trình mục tiêu quốc gia

về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016 - 2020, đã đặt ra toàn diện các tiêu chí về quy hoạch, hạ tầng kinh tế - xã hội, kinh tế và tổ chức sản xuất, văn hóa -

xã hội - môi trường và hệ thống chính trị Trong đó, có một số tiêu chí quan trọng trên thực tế những năm gần đây các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã đã tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt và đạt được những kết quả nhất định, hoàn thành sớm trong quá trình xây dựng nông thôn mới Tuy nhiên, vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã đã được phát huy ở nhóm nội dung nào trong bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới, kỳ vọng mà người dân nông thôn mong đợi ở các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã là gì Xây dựng nông thôn mới là xây dựng xã hội nông thôn mới khác về chất so với xã hội nông thôn Đó chính là quá trình vận động, phát triển của xã hội nông thôn, nông thôn từ truyền thống sang nông thôn hiện đại, thay đổi như thế nào về mặt cấu trúc từ ý thức xã hội đến tồn tại xã hội, từ cơ sở hạ tầng đến kiến trúc thượng tầng Sự thay đổi đó

có vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, nhất là các tổ chức chính trị - xã hội

3

cấp xã Trong hệ thống chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội với tư cách là một

bộ phận cấu thành kiến trúc thượng tầng, vai trò hoạt động của nó được thể hiện như thế nào, thông qua khảo sát 5 nội dung và tiêu chí của chương trình xây dựng nông thôn mới Đây là những vấn đề đặt ra cần phải giải quyết trên cả phương diện lý luận lẫn thực tiễn trong xây dựng nông thôn mới

Hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã luôn theo kế hoạch của chính quyền xã và chịu sự lãnh đạo của tổ chức Đảng, với những hình thức cũng như phạm vi hoạt động của mình ngày càng được khẳng định trong việc góp phần quan trọng trong chương trình xây dựng nông thôn mới Mặc dù vậy, việc nghiên cứu vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới chưa được quan tâm đúng mức Vai trò trong việc triển khai 5 nhóm nội dung và 19 tiêu chí xây dựng nông thôn mới như thế nào, trong khi đó chức năng chủ yếu của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã là đại diện, bảo vệ lợi ích cho hội viên, đoàn viên; chức năng vận động, tuyên truyền; chức năng giám sát

xã hội Mặt khác, còn ít các nghiên cứu đánh giá đúng vai trò, cũng như những đóng góp to lớn của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã hiện nay, đặc biệt là việc đánh giá, phân tích thực trạng, đề xuất phương hướng và đưa ra giải pháp nhằm phát huy tốt vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới Vì vậy, triển khai nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ thống

về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã không chỉ cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc quản lý phát triển xã hội ở nông thôn, mà còn bổ sung

cơ sở vững chắc cho việc tổng kết chương trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020 và giai đoạn tiếp theo, hướng đến xây dựng nông thôn mới bền vững trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường, an ninh trật tự

và an toàn xã hội nông thôn Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn vấn đề “Vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở

nước ta hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ Triết học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới, chỉ ra những hạn chế, bất cập, nguyên nhân; từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

4

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về nông thôn, nông thôn mới và vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

- Phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của các tổ chức chính trị -

xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

- Phân tích, đánh giá thực trạng vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

- Đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới hiện nay và giai đoạn tiếp theo

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội ở xã trong

xây dựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Xã, phường, thị trấn là cấp cơ sở trong hệ thống chính quyền bốn cấp ở nước ta theo quy định của pháp luật Xây dựng nông thôn

mới chủ yếu diễn ra trên địa bàn xã, gắn với nông nghiệp, nông dân, nông thôn

Nơi đây, hoạt động của Công đoàn không trực tiếp gắn với xây dựng nông thôn mới, nên Công đoàn ở xã không nằm trong đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án Do đó, luận án chỉ tập trung nghiên cứu vai trò của các tổ chức chính trị

- xã hội ở xã trong xây dựng nông thôn mới, Mặt trận Tổ quốc và thành viên của

Mặt trận Tổ quốc là các tổ chức chính trị - xã hội, gồm: Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên

- Thời gian nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong hoạt động triển khai 5 nhóm nội dung và 19 tiêu xây dựng nông thôn mới từ năm 2010 đến 2019, đề xuất phương hướng và giáp pháp đến năm 2025

- Địa điểm khảo sát: Nông thôn là một địa bàn rất rộng, do vậy, trong khuôn khổ hạn chế, luận án chọn 12 xã thuộc các tỉnh Vĩnh Phúc, Nghệ An và thành phố Hà Nội làm địa bàn khảo sát

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận

Luận án được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng

và duy vật lịch sử triết học Mác – Lênin để nâng cao năng lực tư duy biện chứng

5

trong quá trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về sự vận động và phát triển của

xã hội nông thôn, từ nông thôn truyền thống chuyển sang nông thôn mới, thấy được cấu trúc hoạt động theo chiều ngang và chiều dọc của các tổ chức chính trị

- xã hội trong hệ thống chính trị ở nước ta trong quá trình xây dựng nông thôn mới Đồng thời vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, được sử dụng trong chương 1 và chương 2 nhằm tổng hợp và phân tích các nguồn tài liệu liên quan đến luận án, bao gồm hệ thống các văn bản pháp quy, các văn kiện của Đảng, chính sách của Nhà nước, các công trình nghiên cứu khoa học được xuất bản thành sách tham khảo, chuyên khảo, công bố trên tạp chí, trên mạng internet, các báo cáo liên quan đến nội dung nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu hệ thống và phương pháp cấu trúc chức năng được sử dụng trong chương 2, chương 3 nhằm vạch ra cấu trúc, chức năng, quá trình vận động và phát triển với tính cách là một hệ thống chính trị được phân thành bốn cấp từ Trung ương xuống cơ sở, từ đó phân tích để xác định rõ các bộ phận cấu thành hệ thống, đánh giá vai trò của các bộ phận cấu thành hệ thống trong xây dựng nông thôn mới thông qua nghiên cứu kết hợp cả trạng thái lịch đại, đồng đại trong sự phát triển của xã hội nông thôn, từ nông thôn truyền thống sang nông thôn mới

- Phương pháp phân tích chính sách được sử dụng trong chương 3 và chương 4 nhằm điều tra, khảo sát về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp

xã để đề xuất phương hướng và giải pháp phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta đến năm 2025

- Phương pháp logic và phương pháp lịch sử, được sử dụng trong toàn bộ quá trình triển khai luận án nhằm phân tích quá trình thay đổi nhận thức, tư duy của cán bộ và người dân, cũng như những nhân tố tác động đến vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong quá trình xây dựng nông thôn mới để đưa ra các giải pháp phù hợp

- Phương pháp tích hợp liên ngành, được sử dụng nhằm phản ánh đối tượng nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc và khoa học

6

- Phương pháp điều tra xã hội học, được sử dụng trong chương 3, theo đó tác giả tiến hành chọn mẫu điều tra ngẫu nhiên trên địa bàn nghiên cứu và phỏng vấn trực tiếp cán bộ đang công tác ở xã và người dân bằng bảng hỏi đã được chuẩn bị và in sẵn Thu thập thông tin sơ cấp 600 phiếu, trong đó 300 phiếu cho cán bộ, 300 phiếu cho người dân Mỗi tỉnh chọn 02 huyện, mỗi huyện chọn

02 xã, mỗi xã khảo sát 25 phiếu người dân và 25 phiếu cán bộ công tác tại xã, thôn, xóm Mục tiêu của hoạt động khảo sát thực địa nhằm thu thập đầy đủ, toàn diện và chính xác mức độ đánh giá của cán bộ và người dân về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

- Việc xử lý số liệu điều tra, khảo sát được thực hiện bằng các công cụ thống kê mô tả, thống kê phân tích trên phần mềm SPSS phục vụ cho việc đánh giá vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở chương 3

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án tiếp cận dưới góc độ triết học để làm rõ cấu trúc về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong mối quan hệ với hệ thống chính trị nói chung, cấp xã nói riêng gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới

- Luận án bước đầu đã đề xuất quan điểm về khái niệm, nội dung và tiêu chí xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025

- Luận án đã phân tích, đánh giá vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã đối với quá trình vận động của xã hội nông thôn, đó là sự thay đổi về lượng, chất từ xã hội nông thôn truyền thống sang nông thôn mới

- Kết quả điều tra, khảo sát của luận án về vai trò của các tổ chức chính trị

- xã hội cấp xã gắn liền với nội dung và tiêu chí xây dựng nông thôn mới, từ đó chỉ rõ vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị cấp xã đối với quá trình xây dựng nông thôn mới

- Luận án đề xuất những giải pháp mang tính kiến nghị có giá trị lý luận

và thực tiễn về phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta giai đoạn hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án cung cấp luận cứ khoa học cho đổi mới nội dung và phương thức hoạt động, cũng như bổ sung, hoàn thiện chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nước về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

7

- Luận án đánh giá đúng thực trạng, những vấn đề đặt ra, kết quả đạt được cũng như hạn chế và nguyên nhân, đưa ra các giải pháp nhằm phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong thực hiện 5 nhóm nội dung, 19 tiêu chí xây dựng nông thôn mới

- Kết quả nghiên cứu có thể là nguồn tài liệu tham khảo tốt cho các nghiên cứu tiếp theo về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã, về xây dựng nông thôn mới

7 Kết cấu của luận án

Nội dung luận án được kết cấu thành 4 chương, 10 tiết

8

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LUẬN ÁN

CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu về vai trò của các tổ chức chính trị

- xã hội ở nước ta trong tình hình hiện nay

Tác giả Trần Hậu với bài viết “Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”

[30] đã chỉ rõ, Mặt trận Tổ quốc là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, bảo

vệ quyền, lợi ích của nhân dân, thực hiện chức năng giám sát xã hội và phản biện

xã hội Từ đó, tác giả đã chỉ rõ trong điều kiện hội nhập hiện nay, Mặt trận Tổ quốc cần thể hiện rõ vai trò của mình, như đoàn kết dân tộc, động viên phong trào thi đua, góp phần đẩy mạnh dân chủ nhân dân, giám sát phản biện xã hội, đối ngoại dân dân và giữ gìn bản sắc dân tộc… trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đảm bảo nhân dân làm chủ, quyền và lợi ích thuộc về nhân dân

Tác giả Nguyễn Thị Tôn Linh với công trình “Vai trò của các tổ chức xã

hội đối với hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay” [50] đề cập đến các tổ chức

xã hội trên khía cạnh: Đặc trưng, địa vị, vai trò và quan hệ giữa chúng với các thành tố của hệ thống chính trị; phân tích, đánh giá vai trò hoạt động của các tổ chức xã hội, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trong việc mở rộng dân chủ, đổi mới và hoàn thiện hệ thống chính trị

ở Việt Nam hiện nay

Công trình “Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị -

xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam” [3] của nhóm tác giả Lê Hữu Nghĩa,

Hoàng Chí Bảo, Bùi Đình Bôn, đã nêu và phân tích rất rõ những vấn đề cơ sở lý luận và thực tiễn cơ bản về đổi mới các mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay Đây là mối quan hệ chưa thật bền chặt và đang đứng trước những thách thức mới Vì vậy, việc đổi mới các quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã

9

hội được đặt ra như một đòi hỏi cấp bách cả về lý luận lẫn thực tiễn trong điều kiện mới hiện nay

Nhóm tác giả Thang Văn Phúc và Nguyễn Minh Phương với công trình

“Đổi mới tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị -

xã hội ở nước ta hiện nay” [78] đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn đổi

mới tổ chức, hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội; phân tích, đánh giá thực trạng về mặt tổ chức cũng như các hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ở Việt Nam; đồng thời đề xuất những kiến nghị mang tính giải pháp về đổi mới tổ chức, hoạt động của Mặt trận

Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta trong điều kiện hội nhập hiện nay

Cuốn kỷ yếu “Sự đóng góp của các tổ chức chính trị - xã hội trong quá

trình hoạch định chính sách” [105] của Trường Đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn là tập hợp các bài viết của nhiều tác giả, trong đó các tác giả đã làm rõ khái niệm về các tổ chức chính trị - xã hội; nhận dạng vai trò các tổ chức đó trong quá trình hoạch định chính sách; nhận định những thời cơ, thuận lợi và thách thức, trở ngại trong sự đóng góp của các tổ chức vào quá trình hoạch định chính sách của Việt Nam trên tinh thần đổi mới bộ máy của Đảng, bộ máy của Nhà nước trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập hiện nay

Trần Ngọc Hiên với bài viết “Mối quan hệ giữa các tổ chức chính trị - xã

hội và xã hội dân sự trong quá trình hoạch định chính sách” [32] đã phân tích sự

hình thành mối quan hệ giữa các tổ chức chính trị - xã hội và xã hội dân sự trong quá trình hoạch định chính sách là một tất yếu khách quan của sự phát triển; chỉ

ra động lực, mục tiêu của quá trình hoạch định chính sách - căn cứ để xây dựng, hoàn thiện mối quan hệ giữa các tổ chức chính trị - xã hội và xã hội dân sự; đồng thời khẳng định thể chế kinh tế chính trị - nhân tố quyết định sự hình thành và phát triển mối quan hệ giữa các tổ chức chính trị - xã hội và xã hội dân sự trong hoạch định chính sách ở nước ta giai đoạn hiện nay

Tác giả Nguyễn Thị Hiền Oanh với bài viết “Vai trò của Mặt trận Tổ quốc

Việt Nam đối với việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay” [75] đã làm rõ trên cơ sở xây dựng chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước

ta, một chế độ xã hội dân là chủ và dân làm chủ, trong đó Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ là cơ chế chung trong quản lý toàn bộ xã hội Tác giả đã phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn về vai trò của Mặt trận Tổ

10

quốc Việt Nam đối với việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân; đồng thời đề xuất phương hướng và kiến nghị những chính sách mang tính giải pháp để Mặt trận Tổ quốc phát huy tốt hơn nữa quyền làm chủ của nhân dân trong điều kiện hội nhập hiện nay

Tác giả Nguyễn Thanh Thủy với công trình “Vai trò của các tổ chức

chính trị - xã hội trong việc đảm bảo an sinh xã hội cho cư dân nông thôn” [99]

đã phân tích ở nông thôn Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đến mọi người dân Hơn nữa, các tổ chức này còn tham gia tích cực vào các dịch vụ xã hội nhằm phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống của người dân nông thôn Với vấn đề đặt ra như vậy, tác giả không chỉ đánh giá, phân tích thực trạng đảm bảo an sinh xã hội cho cư dân nông thôn,

mà còn đánh giá về mặt tư vấn chính sách đối với việc đảm bảo an sinh xã hội của các tổ chức chính trị - xã hội đối với cư dân nông thôn với tư cách như là một chủ thể phúc lợi trong hệ thống chính quyền địa phương giai đoạn hiện nay

Tác giả Bùi Thị Hương với bài viết “Vai trò của cộng đồng trong xây

dựng nông thôn mới” [43] đã khẳng định vai trò của nông dân là chủ thể, xây

dựng nông thôn mới phải do người dân làm chủ, người dân sẽ tự tìm ra nhu cầu cần thiết để quyết định việc nào làm trước, việc nào làm sau, có như vậy, năng lực về quản lý của người dân được tăng cường, nhà nước đã tận dụng được nguồn lực tại chỗ cho việc xây dựng nông thôn mới Vai trò của cộng đồng - người dân còn được thể hiện ở chỗ dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, đồng thời “tự quản” và hưởng lợi Để phát huy vai trò của cộng đồng trong xây dựng nông thôn mới, tác giả đã đưa ra một số giải pháp, như: cần khơi dậy tinh thần đoàn kết, ý thức vươn lên; đổi mới hoàn thiện chính sách, đảm bảo lợi ích, phát huy dân chủ; đào tạo nghề cho nông dân; đổi mới tổ chức và hoạt động của

hệ thống chính trị

Trong cuốn “Phát huy vai trò của các tổ chức xã hội ở Việt Nam” [79], tác

giả Thang Văn Phúc và Nguyễn Minh Phương (đồng chủ biên) đã hệ thống hóa

cơ sở lý luận về vai trò của các tổ chức xã hội; đánh giá, phân tích thực trạng phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trên phạm vi toàn quốc và trên địa bàn tỉnh/thành phố như: Hà Nội, Đà Nẵng, Hồ Chí Minh và ở vùng nông thôn nước ta; phân tích kinh nghiệm phát huy vai trò của các tổ chức xã hội đang hoạt động

1.1.2.1 Các công trình nghiên cứu nước ngoài về nông thôn mới

Hiện nay, trên thế giới nghiên cứu về nông thôn mới là vấn đề được nhiều nước quan tâm, bởi vì xây dựng nông thôn mới đều có mục tiêu chung là cải biến nông thôn từ tình trạng nghèo nàn, lạc hậu sang văn minh, hiện đại và phát triển bền vững:

Tác giả Dakley Peter và cộng sự với công trình “Dự án phát triển con người: Nghiên cứu thực tiễn trong phát triển nông thôn" [1] đã phân tích và đánh giá: Muốn phát triển nông thôn theo hướng bền vững, trong đó chủ yếu và trước hết phải kết hợp hài hòa được giữa việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên với nguồn lực con người, phải tạo được cơ chế cho tất cả nông dân trở thành người làm chủ khi tham gia vào triển khai, kiểm tra, giám sát các chương trình, dự án về xây dựng và phát triển nông thôn mới

Tác giả Thomas Dufhues với công trình “Đánh giá tài chính nông thôn: Thị trường tài chính nông thôn ở miền Bắc Việt Nam”[4], tác giả đã nghiên cứu

về sự biến đổi của thị trường tài chính ở Việt Nam và sự chi phối của nó đến sự phát triển nông thôn miền Bắc Việt Nam Từ đó, tác giả cũng nêu rõ chính sách

ưu đãi của ngân hàng cũng như việc tiếp cận của người dân nông thôn đối với tín dụng là rất quan trọng trong sự phát triển kinh tế, xã hội

Nghiên cứu của World Bank về “Nông nghiệp và môi trường, nhận thức

về phát triển nông thôn bền vững" [5] đã khuyến cáo với các quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển rằng: Trong quá trình phát triển kinh tế xã hội ở khu vực nông thôn, phải đặc biệt coi trọng việc gắn kết hài hoà giữa xây dựng cơ sở

hạ tầng với phát triển kinh tế; giữa phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, nhất

là môi trường đất, nước, không khí và bảo vệ rừng World Bank chỉ rõ quốc gia chỉ có thể đạt được sự phát triển về kinh tế, xã hội ở khu vực nông thôn không còn hướng nào khác ngoài hướng phát triển bền vững

Sooyoung Park với công trình “Phân tích chương trình phát triển nông thôn mới của Hàn Quốc “Saemaul Undong” vào những năm 1970”[3], đã phân tích, đánh giá những thành công của mô hình nông thôn mới mà Hàn Quốc gọi là

“Saenaul Undong” đã triển khai trong thập niên 1970, đồng thời gợi mở sự áp

Ở Việt Nam, công cuộc đổi mới đất nước đã đem lại nhiều thời cơ cho sự phát triển kinh tế, xã hội Bên cạnh đó, những thách thức của kinh tế thị trường bắt đầu phát sinh mà một trong số đó là sự phát triển mất cân đối giữa nông thôn

và thành thị Kinh tế thành thị ngày càng phát triển, trong khi đó kinh tế nông thôn có phần nghèo nàn và có nguy cơ tụt hậu ngày càng xa Những công trình nghiên cứu về nông thôn mới của nước ngoài gợi mở bài học kinh nghiệm quốc

tế có thể vận dụng cho Việt Nam trong quá trình xây dựng nông thôn mới

1.1.2.2 Các công trình nghiên cứu về phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta

Tác giả Đàm Thị Hồng với bài viết “Phát huy vai trò chủ thể của nông

dân trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay” [36] đã phân tích xây

dựng nông thôn mới không chỉ là trách nhiệm của hệ thống chính trị mà còn là trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi của người dân, do đó trong xây dựng nông thôn mới, nông dân vừa là chủ thể vừa là người hưởng thụ Với cách tiếp cận như vậy, tác giả đã đi vào phân tích, đánh giá về vị trí, vai trò của người nông dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới, chỉ rõ những hạn chế và nguyên nhân, đồng thời chỉ ra những lợi ích để người dân nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của công cuộc xây dựng nông thôn mới mà Đảng và Nhà nước ta đang triển khai

Tác giả Nguyễn Xuân Thắng với công trình “Phát huy vai trò chủ thể của

nông dân và giải quyết mối quan hệ giữa pháp luật và các thể chế tự quản trong xây dựng nông thôn mới” [93] nêu rõ vấn đề “tam nông” phải được giải quyết

song hành với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong quá trình xây dựng nông thôn mới cần phải giải quyết mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trên nhiều phương diện khác nhau Về mặt quản lý xã hội nó được thể hiện ở việc xử lý tính đan cài giữa pháp luật với phong tục tập quán, giữa hành chính với tự quản, giữa nhà nước với địa phương [93, tr.5] đang tồn tại ở các khu vực miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu

13

Long Trong quá trình phát triển, ở nông thôn luôn tồn tại sự đan xen giữa yếu

tố truyền thống và hiện đại, tác giả nêu rõ, cần tìm ra cơ chế và bước đi thích hợp với từng vùng, miền có tính đến những tương đồng và khác biệt về văn hóa để phát huy cơ chế quản lý song song với việc phát huy vai trò chủ thể của nông dân, đồng thời giải quyết tốt mối quan hệ giữa pháp luật với tính tự quản trong xây dựng nông thôn mới hiện nay

Tác giả Bùi Quang Dũng, Nguyễn Thị Khánh Hòa với bài viết “Sự tham

gia của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới” [35] đã

phân tích, đánh giá vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông

thôn mới thông qua các hoạt động cụ thể, như: Xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển văn hóa xã hội, bảo vệ môi trường cũng như tổ chức tuyên truyền, vận động người dân tham gia vào quá trình xây dựng nông thôn mới tại các địa phương

Bên cạnh kết quả đạt được, hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội vẫn tồn

tại những hạn chế nhất định, chưa phát huy tốt vai trò của mình cũng như chưa huy động được hết mọi nguồn lực trong nhân dân để cùng tham gia vào quá trình xây dựng nông thôn mới

Tác giả Leo Thị Lịch với bài viết “Phát huy vai trò của Hội Nông dân

trong xây dựng nông thôn mới” [49] làm rõ vai trò là trung tâm, nòng cốt trong

các phong trào nông dân và công cuộc xây dựng nông thôn mới, những năm qua của các cấp Hội Nông dân trong tỉnh Bắc Giang đã không ngừng đổi mới nội dung, phương thức hoạt động theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, từ đó phát huy mạnh mẽ vai trò của tổ chức Hội trong phát triển kinh tế - xã hội và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn [49] Phát huy những kết quả đạt được, trong thời gian tới để tiếp tục nâng cao vai trò của Hội Nông dân trong xây dựng nông thôn mới, tác giả đã đề xuất các kiến nghị cụ thể: Cần bám sát chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước; huy động các nguồn lực để giúp nông dân phát triển kinh tế; đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao kiến thức cho nông dân; tăng cường công tác tuyên truyền, vận động nông dân xây dựng nông thôn mới

Tác giả Nguyễn Thị Tuyết và Nguyễn Văn Chiến với công trình “Phát

huy vai trò của các cấp Hội Phụ nữ trong xây dựng nông thôn mới” [8] đã đánh

giá, phân tích vai trò của Hội Phụ nữ đối với các hoạt động trong xây dựng nông thôn mới, như: Hỗ trợ phụ nữ vay vốn giảm nghèo, dạy nghề, tạo việc làm góp phần thiết thực vào thực hiện các tiêu chí xây dựng nông thôn mới về nhà ở dân

14

cư, thu nhập, hộ nghèo và cơ cấu lao động; về giáo dục, văn hóa, an ninh và trật

tự xã hội; về giao thông, môi trường; đồng thời tập trung xây dựng và phát triển

tổ chức Hội Phụ nữ vững mạnh, góp phần thực hiện tốt tiêu chí số 18 về hệ thống chính trị xã hội vững mạnh

Tác giả Nguyễn Thái Sơn với bài viết “Phát huy vai trò của tổ chức Đảng

trong xây dựng nông thôn mới” [88] từ thực tiễn xây dựng nông thôn mới, tác

giả đã nêu rõ vai trò của tổ chức Đảng, nhất là ở cơ sở, các chi bộ thôn, xóm đã phát huy tốt vai trò tập hợp, huy động sức dân vào xây dựng nông thôn mới Các chi bộ khu vực nông thôn luôn coi trọng đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức cơ sở đảng và đội ngũ đảng viên Cấp ủy các cấp có nhiều cách làm sáng tạo, nhiều giải pháp phát huy vị trí vai trò, trách nhiệm của chi bộ, đảng viên ở cơ sở; gần dân, nắm bắt tâm tư nguyện vọng của nhân dân để kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc từ cơ sở, những vấn đề nhân dân quan tâm, đặc biệt là trong quá trình xây dựng nông thôn mới Để phát huy vai trò của tổ chức đảng trong xây dựng nông thôn mới, tác giả đưa ra kiến nghị mang tính giải pháp cho các hoạt động, như: Cần nâng cao năng lực tổ chức cơ sở đảng; tăng cường công tác giáo dục chính trị, tư tưởng; giữ vững kỷ cương, ổn định an ninh trật tự xã hội; đổi mới nội dung, phương thức hoạt động

Tác giả Huỳnh Thanh Hiếu với công trình “Phát huy vai trò của nông dân

trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở đồng bằng Sông Cửu Long hiện nay”

[33] nêu rõ, “Phát huy vai trò của nông dân là yêu cầu cấp thiết và giữ vị trí quan trọng nhất đối với mục tiêu xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế - xã hội, nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân đồng bằng sông Cửu Long và có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn trên phạm vi cả nước”[33] Với cách đặt vấn đề như trên, tác giả đã làm rõ cơ sở lý luận và phân tích thực trạng phát huy vai trò của nông dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới, nêu các giải pháp nhằm phát huy tốt hơn vai trò của nông dân trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở đồng

bằng sông Cửu Long hiện nay

Tác giả Đặng Thị Hoa với công trình “Vai trò của gia đình và dòng họ

trong xây dựng nông thôn hiện nay” [34] đã chỉ ra rằng, trong quá trình xây

dựng nông thôn mới, tổ chức Đảng, chính quyền và các tổ chức chính trị - xã hội còn gặp không ít những khó khăn trong thực hiện một số các tiêu chí, như thu

15

nhập, an ninh trật tự, nhà ở, nước sạch, văn hóa Thông qua bài viết, tác giả đã phân tích và làm rõ vai trò của gia đình và dòng họ trong bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống trong xây dựng nông thôn mới như: Vai trò tương trợ, giúp

đỡ nhau trong sản xuất và đời sống, phát huy vốn xã hội; vai trò kết nối, hội tụ

về tinh thần của các cá nhân trong gia đình, dòng họ; vai trò giáo dục lối sống, định hướng nghề nghiệp và phát triển kinh tế hộ gia đình [34, tr.3]

Tác giả Bùi Hoàng Tùng và Ngô Thế Nghị với bài viết “Vai trò của Đoàn

Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh trong tham gia thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới” [73] nêu rõ, với tinh thần xung kích

Đoàn Thanh niên các cấp đã tham gia, đảm nhận nhiều công trình, phần việc, tổ chức nhiều hoạt động thiết thực, có ý nghĩa trong chương trình xây dựng nông thôn mới Để góp phần hiệu quả hơn nữa trong xây dựng nông thôn mới, nhóm tác giả đã nêu rõ những nhiệm vụ Đoàn Thanh niên cần tiếp tục triển khai, như: Tuyên truyền để nâng cao nhận thức của thanh thiếu niên về xây dựng nông thôn mới; tham gia xây dựng hạ tầng, cảnh quan và bảo vệ môi trường; tham gia phát triển kinh tế trên địa bàn nông thôn; tham gia xây dựng đời sống văn hóa, giữ gìn

an ninh trật tự; tham gia xây dựng Đảng, chính quyền và tổ chức các đội trí thức trẻ tình nguyện tham gia xây dựng nông thôn mới

Nguyễn Thị Lan với bài viết “Vai trò của Mặt trận và các đoàn thể trong

xây dựng nông thôn mới” [46] đã chỉ ra vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn

thể trong các hoạt động tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân; thực hiện

cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư gắn với phong trào xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh; trong quản lý phát triển xã hội, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân phải thể hiện được vai trò kiểm tra, giám sát, phản biện của mình, nhất là trong chương trình xây dựng nông thôn mới Từ đó, tác giả đã đưa ra các giải pháp nhằm phát huy tốt vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể trong công cuộc xây dựng nông thôn mới hiện nay và giai đoạn tới

1.1.3 Nhóm công trình nghiên cứu về vai trò và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

Tác giả Nguyễn Tiến Toàn với công trình “Vai trò của hệ thống chính trị

cấp cơ sở ở Hà Nội trong tuyên truyền, vận động xây dựng nông thôn mới”[100]

đã làm rõ vai trò, kết quả và hạn chế của hệ thống chính trị cấp cơ sở trong tuyên truyền, vận động xây dựng nông thôn mới trên địa bàn thành phố Hà Nội; trên cơ

16

sở đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy tốt vai trò của hệ thống chính trị cấp

cơ sở trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn hiện nay và tiếp theo

Tác giả Hoàng Thị Thu với bài viết “Phát huy vai trò của Hội Nông dân

trong xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã Gio Quang, huyện Gio Linh” [97]

đã nêu khái quát những kết quả đạt được và những hạn chế về hoạt động của Hội Nông dân trong xây dựng nông thôn mới Trên cơ sở đó, tác giả đã đề xuất một

số kiến nghị mang tính giải pháp cho các hoạt động của Hội Nông dân trong xây dựng nông thôn mới, như cần tuyên truyền, vận động nhân dân xây dựng nông thôn mới bằng những nội dung và hình thức khác nhau; phối hợp với trung tâm dạy nghề để đào tạo nghề cho nông dân; thực hiện tốt chính sách an sinh xã hội đối với nông dân; đổi mới tổ chức và hoạt động của Hội Nông dân; phát triển cơ

sở hạ tầng gắn liền với phát triển kinh tế và đào tạo con người mới cho xã hội nông thôn

Tác giả Phan Xuân Sơn với công trình “Vai trò đoàn thể nhân dân trong

việc đảm bảo dân chủ ở cơ sở (xã) hiện nay” [89] đã làm rõ vai trò, vị trí của các

đoàn thể nhân dân trong đời sống chính trị cơ sở; phân tích rõ thực trạng hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các thành viên của Mặt trận, đồng thời đưa ra những giải pháp nhằm phát huy hơn nữa tính tích cực của các đoàn thể nhân dân trong việc phát triển kinh tế - xã hội nói chung, đảm bảo quyền dân chủ ở cấp xã nói riêng

Tác giả Nguyễn Danh Lợi với bài viết “Vai trò của hệ thống chính trị cơ

sở trong xây dựng nông thôn mới” [55] đã nêu rõ, trong công cuộc xây dựng

nông thôn mới, vai trò của hệ thống chính trị nói chung, các đoàn thể nhân dân

nói riêng hết sức quan trọng Chính quyền các cơ sở phải thực hiện tốt cơ chế

chính sách, tạo điều kiện để người dân thực sự được quyền làm chủ trong xây dựng nông thôn mới; nghiêm túc thực hiện các nguyên tắc dân chủ, công khai, minh bạch; thực sự quan tâm tới lợi ích thiết thực của người dân trong việc quyết định, lựa chọn nội dung, quản lý, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện chương trình nông thôn mới ở địa phương; làm tốt công tác thi đua khen thưởng để động viên kịp thời những xóm, bản, tổ chức, cá nhân có thành tích trong xây dựng nông thôn mới; đồng thời trong chỉ đạo cần tập trung, quyết liệt, tăng cường kiểm tra, động viên khích lệ để thu hút mọi cán bộ đảng viên và người dân nông thôn vào công cuộc xây dựng nông thôn mới Do đó, cần phải xây dựng hệ thống

17

tổ chức chính trị - xã hội vững mạnh vừa là tiêu chí, vừa là yếu tố đảm bảo sự thành công của quá trình xây dựng nông thôn mới hiện nay

Bài viết “Các tổ chức chính trị - xã hội tham gia xóa đói giảm nghèo ở

nông thôn huyện Tân Lạc, tỉnh Hòa Bình” [92] của Trần Lê Thanh đã phân tích,

đánh giá vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội thông qua phương thức, hình thức hoạt động khác nhau; đồng thời khẳng định các tổ chức chính trị - xã hội đóng vai trò quan trọng đối với sự ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, góp phần hoàn thành mục tiêu và hiệu quả trong xóa đói, giảm nghèo ở các xã thuộc huyện Tân Lạc, Hòa Bình hiện nay

Tác giả Nguyễn Thị Lan và Lý Thị Quỳnh Trang với bài viết “Vai trò của

thanh niên trong xây dựng nông thôn mới ở Hải Phòng” [101] đã nhận định rất

rõ, thanh niên là một lực lượng quan trọng góp phần đáng kể trong việc tạo ra của cải vật chất cho gia đình và xã hội; là lực lượng xung kích trong các phong trào thi đua xây dựng quê hương ngày càng văn minh giàu đẹp Tác giả nêu rõ, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo cho thanh niên một mặt có cơ hội nâng cao trình độ, tay nghề, kỹ năng nghề nghiệp, đáp ứng nhu cầu của quá trình đổi mới Mặt khác, thanh niên có môi trường tiếp xúc và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn góp phần nâng cao đời sống người dân nông thôn Hải Phòng hiện nay

Tác giả Lê Thị Tuyết Anh, Nguyễn Thị Xuyến với bài viết “Vai trò của

phụ nữ tỉnh Nam Định với phát triển hệ thống chính trị ở cơ sở trong xây dựng nông thôn mới” [108] đã chỉ rõ hệ thống chính trị cơ sở bao gồm ba bộ phận:

Đảng, chính quyền và Mật trận Tổ quốc, các đoàn thể nhân dân Mỗi thành phần tồn tại với vai trò, vị trí và chức năng riêng, nhưng có mối quan hệ biên chứng tạo thành hệ thống quản lý và điều hành mọi hoạt động của đời sống cấp cơ sở Việc xây dựng hệ thống chính trị cơ sở trong sạch, vững mạnh, vừa là mục tiêu, vừa là nhân tố quyết định đến thắng lợi của công cuộc xây dựng nông thôn mới Với cách tiếp cận như vậy, nhóm tác giả đã phân tích, đánh giá về vai trò của phụ nữ và Hội Phụ nữ trong việc tham gia các đoàn thể chính trị và tham gia trong lãnh đạo, quản lý hệ thống chính trị cấp xã và đây cũng là cơ sở để nhóm tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của phụ nữ nói riêng, Hội Phụ nữ nói chung đối với phát triển hệ thống chính trị cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nam Định

18

Tác giả Đào Thu Huyền với bài viết “Vai trò của Mặt trận và các tổ chức

chính trị - xã hội cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở Thái Bình” [41] đã phân

tích, đánh giá kết quả xây dựng nông thôn mới trên địa bàn các xã ở Thái Bình, tác giả đã kiến nghị và đề xuất một số giải pháp tập trung vào các hoạt động, như: Nâng cao nhận thức về vai trò hoạt động của từng tổ chức trong xây dựng nông thôn mới; tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhân dân; chú trọng kiểm tra, giám sát; sơ kết, tổng kết để điều chỉnh việc phát huy nhằm đạt hiệu quả cao nhất trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn hiện nay và thời gian tới ở Thái Bình

Tác giả Ngô Quang Duy với công trình “Vai trò của chính quyền cấp xã

trong xây dựng nông thôn mới ở Hà Nam hiện nay” [18] đã tập trung phân tích,

đánh giá thực trạng về vai trò của chính quyền cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Hà Nam Từ đó, tác giả đưa ra hệ thống các giải pháp để phát huy vai trò của chính quyền cấp xã, đáp ứng yêu cầu xây dựng nông thôn mới tỉnh Hà Nam hiện nay

Công trình của nhóm tác giả Nguyễn Đình Hà, Nguyễn Tuyết Lan,

Nguyễn Viết Đăng, Nguyễn Minh Thu và Đỗ Thanh Huyền “Khảo sát vai trò

của phụ nữ trong nông nghiệp và nông thôn xã Nghĩa Hiệp, Yên Mỹ, Hưng Yên”

[40] khi nghiên cứu về nông nghiệp, nông thôn ở xã Nghĩa Hiệp đã cho ta thấy cách nhìn nhận và suy nghĩ lại về vai trò của phụ nữ trong sản xuất nông nghiệp, hoạt động phi nông nghiệp, các hoạt động xã hội, và quan hệ gia đình trong quá trình phát triển kinh tế, cũng như hoạt động của phụ nữ trong các lĩnh vực xã hội Ngoài ra, những lợi thế và bất lợi cho việc cải thiện nhận thức của xã hội trong việc thúc đẩy vai trò của phụ nữ và vấn đề giới tính của phụ nữ cần được đối xử một cách công bằng Nhóm tác giả đã đề xuất các khuyến nghị về thay đổi chính sách và hành động để phát huy vai trò của phụ nữ trong các hoạt động kinh tế và

xã hội, quan hệ gia đình, huy động năng lực và trí tuệ của phụ nữ trong bối cảnh mới hiện nay

1.2 NHỮNG KẾT QUẢ LUẬN ÁN KẾ THỪA VÀ VẤN ĐỀ LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.2.1 Những kết quả luận án kế thừa

Qua tổng luận các nhóm công trình nghiên cứu, các tác giả tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, sử dụng phương pháp trong nghiên cứu cũng khác nhau,

từ kinh tế, chính trị, xã hội học đến triết học về vai trò của các tổ chức chính trị -

19

xã hội trong xây dựng nông thôn mới nói chung, vai trò và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới nói riêng, có thể thấy rằng:

Các công trình nghiên cứu về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội nói chung, đã tập trung làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn cơ bản về đổi mới các mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị; vấn đề chính quyền nhân dân, bảo vệ quyền và lợi ích của nhân dân, thực hiện chức năng giám sát xã hội và phản biện xã hội; vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội đối với việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân; vấn

đề tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân; vị trí, vai trò, đặc điểm, đổi mới tổ chức và hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội; vai trò các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình hoạch định chính sách

Các công trình nghiên cứu về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới đã tập trung phân tích thực trạng và giải pháp phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới trên những khía cạnh như: Vấn đề phát huy vai trò của nông dân với tư cách vừa

là chủ thể vừa là người hưởng thụ trong quá trình xây dựng nông thôn mới; vấn

đề xây dựng cơ sở hạ tầng, phát triển văn hóa xã hội, bảo vệ môi trường cũng như tổ chức tuyên truyền, vận động người dân tham gia vào xây dựng nông thôn mới; vấn đề hỗ trợ nông dân vay vốn giảm nghèo, dạy nghề, tạo việc làm; vai trò của gia đình và dòng họ đối với việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống trong xây dựng nông thôn mới

Các công trình nghiên cứu về vai trò và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới đã tập trung làm rõ vai trò, kết quả và hạn chế của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong tuyên truyền, vận động; vai trò, vị trí của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong triển khai 5 nội dung và 19 tiêu chí xây dựng nông thôn mới; về thực hiện các nguyên tắc dân chủ, công khai, minh bạch trong huy động các nguồn lực xây dựng nông thôn mới; vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã đối với sự

ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội, góp phần hoàn thành mục tiêu và hiệu quả trong xóa đói, giảm nghèo; vấn đề nâng cao nhận thức của của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã cũng như người dân trong xây dựng nông thôn mới

20

Do tiếp cận ở các góc độ khác nhau nên kết quả nghiên cứu của các công trình, các tài liệu trên còn một số vấn đề chưa được bàn sâu hoặc chưa thật sự thống nhất, như:

Một là, các nghiên cứu hiện nay chủ yếu bàn về phát triển nông nghiệp,

nông dân, nông thôn, xây dựng nông thôn mới mang dáng dấp tổng kết thực tiễn

để phục vụ cho các nhiệm vụ chính trị ở địa phương và Trung ương, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã để đưa ra các giải pháp phát huy tốt vai trò của các tổ chức chính trị -

xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

Hai là, nghiên cứu về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội nói chung,

cấp xã nói riêng trong xây dựng nông thôn mới có rất nhiều công trình tiếp cận dưới các môn khoa học khác nhau và đều xuất phát từ thể chế để nhận thức Tuy nhiên, để có cách nhìn bao quát và đầy đủ hơn cần phải có các nghiên cứu chuyên sâu tiếp cận dưới góc độ triết học theo lát cắt nông thôn mới là phạm trù tiến bộ của sự vận động và phát triển xã hội nông thôn, đó chính là sự thay đổi

về lượng và chất của tồn tại xã hội, ý thức xã hội; cơ sở hạ tầng, kiến trúc thượng tầng xã hội nông thôn Mặt khác, theo cấu trúc chiều dọc của hệ thống chính trị, các tổ chức chính trị -xã hội là một bộ phận cấu thành, cùng với sự tham gia tích cực của hội viên, đoàn viên và nhân dân thì mới thấy được vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong mối quan hệ với hệ thống chính trị cơ sở đối với xây dựng nông thôn mới

Ba là, trong xây dựng nông thôn mới, vai trò của các tổ chức chính trị - xã

hội cấp xã chưa được luận giải một cách khoa học gắn liền với 5 nhóm nội dung

và 19 tiêu chí trong xây dựng nông thôn mới Hơn nữa, còn ít các nghiên cứu đánh giá về những đóng góp to lớn của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới Thông qua các hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã đã làm thay đổi tư duy của người dân, nhận thức từ thụ động sang chủ động định hướng, kiến tạo đóng vai trò chủ thể trong xây dựng nông thôn mới

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập những vấn đề hết sức cơ bản về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới trên bình diện cả mặt lý luận lẫn thực tiễn mà luận án có thể tiếp thu và

kế thừa

21

1.2.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Tiếp cận dưới góc độ khoa học triết học, kế thừa kết quả của các công trình nghiên cứu, luận án tập trung giải quyết một số nội dung sau:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội,

tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới; cơ sở lý luận về nông thôn, nông thôn mới

- Phân tích, đánh giá quá trình vận động, phát triển của xã hội nông thôn,

sự thay đổi về lượng, chất từ xã hội nông thôn truyền thống sang nông thôn mới

- Nhận định, đánh giá khái niệm, nội dung, tiêu chí xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025, cũng như hệ thống hóa kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới một số nước trên thế giới, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới cho Việt Nam

- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của các tổ chức chính trị -

xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới

- Phân tích, đánh giá vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong

hệ thống chính trị cơ sở đối với quá trình xây dựng nông thôn mới

- Đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta giai đoạn 2021-2025

Tiểu kết chương 1

Thông qua tổng luận cho thấy, các công trình nghiên cứu về nông thôn, xây dựng nông thôn mới chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kinh tế; các công trình nghiên cứu về vai trò và phát huy của các tổ chức chính trị - xã hội chủ yếu tiếp cận dưới góc độ xã hội học, chính trị học theo chiều ngang và chiều dọc về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội, trong đó những nghiên cứu về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới thì chưa được nhiều Bên cạnh đó, thiếu vắng các nghiên cứu được tiếp cận dưới góc độ triết học xã hội để làm rõ nông thôn cũ và nông thôn mới; sự vận động, các mẫu thuẫn nội tại của xã hội nông thôn, sự thay đổi về lượng, chất từ nông thôn cũ sang nông thôn mới; vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong hệ thống chính trị cơ sở, nhằm thúc đẩy sự vận động và phát triển của xã hội nông thôn Do vậy, với quan điểm khoa học và thực tiễn, trên tinh thần kế thừa kết quả của các công trình, tác giả tiếp tục nghiên cứu và làm rõ vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội cấp xã trong xây dựng nông thôn mới ở nước ta hiện nay

22

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

VỀ VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI

TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

2.1 KHÁI QUÁT VỀ VỊ TRÍ, VAI TRÒ, ĐẶC ĐIỂM VÀ TÍNH CHẤT CỦA CÁC TỔ CHỨC CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI TRONG HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ NƯỚC TA

2.1.1 Vị trí, vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội

Ở các nước phát triển, sự tham gia của người dân vào các hoạt động chính trị, xã hội được coi như một cơ hội cho sự phát triển tự thân và đầy đủ của mỗi

cá nhân Người dân thực hiện những quyền dân chủ của mình giai đoạn hiện nay, phần lớn là thông qua các tổ chức chính trị, xã hội “Các tổ chức chính trị - xã hội được tự do thành lập, hoạt động độc lập trong khuôn khổ của pháp luật như ngày nay là kết quả của cả một quá trình đấu tranh, phát triển cả về tư tưởng và lực lượng của các tầng lớp, giai cấp trong xã hội trong quan hệ với Nhà nước của giai cấp thống trị” [78, tr.13] Các tổ chức chính trị - xã hội được gọi với những tên khác nhau, như: Nhóm các tổ chức xã hội độc lập, nhóm đại diện cho một lợi ích cụ thể, nhóm áp lực, nhóm vận động hành lang Mặc dù tên gọi khác nhau, thậm chí vị trí, vai trò và đặc điểm của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị mỗi nước cũng rất khác nhau, nhưng chúng đều thực hiện chức năng là trực tiếp tác động, gây ảnh hưởng đến chính quyền để thực hiện những mục tiêu của một nhóm xã hội nào đó Có thể gọi chúng là “các tổ chức chính trị

- xã hội” theo cách thường dùng ở Việt Nam, hoặc “các tổ chức độc lập”, tổ chức

“xã hội dân sự” theo cách gọi của một số nước phát triển Như vậy, “không phải bất kỳ tổ chức công dân nào cũng thuộc hệ thống chính trị, mà chỉ những tổ chức tham gia vào đời sống chính trị, coi chính trị là mục tiêu cơ bản và là hoạt động chủ yếu của mình mới thuộc hệ thống chính trị”[2, tr.262]

Ở Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội có vai trò đại diện bảo vệ lợi ích chính đáng và hợp pháp của nhân dân; tham gia vào công việc giám sát, phản biện xã hội; tuyên truyền chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, góp

23

phần thúc đẩy quá trình dân chủ và đổi mới xã hội, nhằm thực hiện nguyên tắc Đảng Cộng sản lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ Các tổ chức chính trị - xã hội là những tổ chức hoạt động vì lợi ích của các nhóm, các cộng đồng xã hội cụ thể, thông thường, các đoàn thể nhân dân không đặt ra mục tiêu giành hoặc tham gia chính quyền; mà chỉ hoạt động vì lợi ích của các thành viên trong tổ chức của mình thông qua việc tác động, gây ảnh hưởng đối với chính quyền và đảng phái chính trị Đây là tổ chức mang màu sắc chính trị, đại diện cho ý chí của các tầng lớp xã hội trong hoạt động của bộ máy nhà nước Tổ chức chính trị - xã hội là các tổ chức tự nguyện hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có hệ thống tổ chức từ Trung ương đến cơ sở Trong giai đoạn hiện nay, giai cấp công nhân cùng với nhân dân lao động là chủ thể chân chính của quyền lực Đảng lãnh đạo toàn diện để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân Theo Hiến pháp, hệ thống chính trị nước ta được tổ chức thành 4 cấp, tương ứng với

đó các tổ chức chính trị - xã hội cũng được thành lập Mỗi cấp có vị trí, vai trò khác nhau, điều đó do chức năng, nhiệm vụ của mỗi tổ chức ở từng cấp quy định, nhưng có điểm chung là đều tác động vào quá trình phát triển kinh tế, xã hội nhằm đảm bảo quyền, lợi ích của nhân dân

Hệ thống chính trị là khái niệm được Đảng ta chính thức sử dụng từ Hội nghị Trung ương Sáu khóa VI và sau đó được sử dụng rộng rãi trong Cương lĩnh xây dựng đất nước thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được thông qua tại Đại hội lần thứ Bảy (tháng 6/1991) Hệ thống chính trị nước ta bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân, cùng với các quan hệ gắn kết chúng thành một chỉnh thể thống nhất nhằm đảm bảo thực hiện quyền lực của nhân dân Nói về vị trí, vai trò của từng bộ phận cấu thành hệ thống chính trị, trong Cương lĩnh Đảng ta xác định “Toàn bộ tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nước ta trong giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân” [20, tr.19] Hệ thống chính trị ở nước ta được tổ chức thành bốn cấp tương ứng với các cấp hành chính Mỗi tổ chức trong hệ thống chính trị là một

Theo quy định tại Điều 9 của Hiến pháp năm 2013 và Điều 1 của Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (Mặt trận Tổ quốc) “là

tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội” [87] Trong đó, Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam (Công đoàn), Hội Nông dân Việt Nam (Hội Nông dân), Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (Đoàn Thanh niên), Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam (Hội Phụ nữ), Hội Cựu chiến binh Việt Nam (Hội Cựu chiến binh) là các tổ chức chính trị - xã hội

“được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, hội viên tổ chức mình; cùng các tổ chức thành viên khác của Mặt trận phối hợp và thống nhất hành động trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam” [87] Các tổ chức chính trị - xã hội hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật Việt Nam, Nhà nước luôn tạo điều kiện tốt nhất để cho các tổ chức chính trị - xã hội hoạt động Các tổ chức chính trị - xã hội được tổ chức theo hệ thống chính trị ở nước ta từ cấp Trung ương đến cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn) theo sơ đồ dưới đây:

25

Các tổ chức chính trị - xã hội có vị trí, vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của

Đảng Cộng sản Việt Nam

Cấp Trung ương

1 Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

2 Trung ương Hội Cựu chiến binh Việt Nam

3 Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam

4 Trung ương Hội Nông dân Việt Nam

5 Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam

6 Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

2 Hội Cựu chiến binh tỉnh/thành phố

3 Liên đoàn lao động tỉnh/thành phố

4 Hội Nông dân tỉnh/thành phố

5 Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh/thành phố

6 Tỉnh/thành Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

1 Mặt trận Tổ quốc

2 Hội Cựu chiến binh

3 Liên Đoàn lao động

4 Hội Nông dân

5 Hội Liên hiệp Phụ nữ

6 Quận/huyện Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

1 Mặt trận Tổ quốc

2 Hội Cựu chiến binh

3 Liên đoàn lao động

4 Hội Nông dân

5 Hội Liên hiệp Phụ nữ

6 Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

26

Nhà nước; thực hiện giám sát của nhân dân với cán bộ, công chức và giải quyết những mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân Bên cạnh đó, các tổ chức chính trị - xã hội còn có nhiệm vụ giáo dục chính trị tư tưởng, động viên và phát huy tính tích cực xã hội của các tầng lớp nhân dân, góp phần thực hiện nhiệm vụ chính trị; chăm lo bảo vệ lợi ích chính đáng và hợp pháp của nhân dân; tham gia vào công việc quản lý Nhà nước, quản lý xã hội, giữ vững, tăng cường mối quan hệ mật thiết giữa Đảng - Nhà nước - Nhân dân, góp phần thực hiện, thúc đẩy và mở rộng dân chủ rộng rãi trong nhân dân, tiến tới đổi mới xã hội để thực hiện vững chắc nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và nhân dân làm chủ xã hội Đại hội XI của Đảng đã khẳng định “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể nhân dân có vai trò rất quan trọng trong sự nghiệp đại đoàn kết toàn dân tộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, chăm lo lợi ích của các đoàn viên, hội viên; thực hiện dân chủ và xây dựng xã hội lành mạnh; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước; giáo dục lý tưởng và đạo đức cách mạng, quyền và nghĩa vụ công dân, tăng cường mối liên

hệ giữa nhân dân với Đảng, Nhà nước”[27, tr.86] Tuy vị trí, vai trò, chức năng cũng như phương thức hoạt động của từng tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị nước ta có khác nhau nhưng đều là công cụ thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân nhằm một mục đích chung phấn đấu xây dựng một nước Việt Nam, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Vị trí, vai trò của từng tổ chức chính trị - xã hội được thể hiện như sau:

Mặt trận Tổ quốc là tổ chức liên minh chính trị, một bộ phận cấu thành hệ thống chính trị ở nước ta Hiến pháp năm 2013 quy định rất rõ về vị trí của Mặt trận Tổ quốc “Mặt trận Tổ quốc là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các

cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài”[87] Vai trò của Mặt trận Tổ quốc là “Đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận

xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức thành viên của Mặt trận và các tổ chức xã hội khác hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật Nhà nước tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức thành viên của Mặt trận và các tổ chức xã hội khác hoạt động

27

[87] Bên cạnh đó, vai trò của Mặt trận Tổ quốc cũng được thể hiện trong Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc”[86]

Hội Cựu chiến binh là tổ chức chính trị - xã hội của cựu chiến binh, là nơi tập hợp, đoàn kết, tổ chức, động viên các thế hệ cựu chiến binh giữ gìn và phát huy bản chất, truyền thống, tích cực tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, bảo

vệ thành quả cách mạng, xây dựng và bảo vệ Đảng, chính quyền, chế độ, bảo vệ quyền lợi chính đáng và hợp pháp của cựu chiến binh, chăm lo giúp đỡ nhau về tinh thần và vật chất trong cuộc sống, gắn bó tình bạn chiến đấu Điều lệ Hội Cựu chiến binh Việt Nam thông qua Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI Hội Cựu chiến binh Việt Nam ngày 15/12/2017 đã khẳng định vai trò của Hội Cựu chiến binh, là đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền lợi chính đáng, hợp pháp của cựu chiến binh; tham mưu giúp cấp ủy Đảng; làm nòng cốt tập hợp, đoàn kết, vận động cựu chiến binh thực hiện các nhiệm vụ chính trị, xã hội của cách mạng, của Hội; tham gia giám sát hoạt động của cơ quan Nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ viên chức Nhà nước

Hội Nông dân là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp nông dân, có chức năng vận động, giáo dục hội viên, nông dân phát huy quyền làm chủ, tích cực học tập nâng cao trình độ, năng lực về mọi mặt; chăm lo bảo vệ quyền lợi và lợi ích chính đáng, hợp pháp của nông dân; là cầu nối giữa giai cấp nông dân với Đảng và Nhà nước; đại diện cho giai cấp nông dân tham gia xây dựng Đảng

và Nhà nước Hội Nông dân kiến nghị với Nhà nước những vấn đề cần thiết trong chính sách nông nghiệp, xây dựng pháp luật quản lý nông nghiệp, nông thôn, cải thiện đời sống nhân dân Đảng ta đã xác định: “Hội Nông dân là trung tâm và nòng cốt cho phong trào nông dân và công cuộc xây dựng nông thôn mới” [23, tr.16] Điều lệ Hội Nông dân (bổ sung, sửa đổi) được thông qua tại Đại hội Hội Nông dân Việt Nam lần thứ VII nhiệm kỳ 2018-2023 đã khẳng định Hội Nông dân đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện các nhiệm vụ tuyên truyền, vận động nông dân thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Vận động, tập hợp, làm nòng cốt tổ

28

chức các phong trào nông dân phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng,

an ninh; xây dựng nông thôn mới Chăm lo đời sống vật chất và tinh thần của hội viên, nông dân Đoàn kết, tập hợp đông đảo nông dân vào tổ chức Hội, phát triển và nâng cao chất lượng hội viên Tham gia xây dựng Đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh Tham gia giám sát và phản biện xã hội theo quy chế; tham gia xây dựng cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn Kịp thời phản ánh tâm tư nguyện vọng của nông dân với Đảng và Nhà nước; bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của hội viên, nông dân Thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở, giữ gìn đoàn kết trong nội bộ nông dân; góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, giữ vững an ninh chính trị, trật

tự an toàn xã hội; chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí và các tệ nạn xã hội

Mở rộng hoạt động đối ngoại theo quan điểm, đường lối của Đảng trong thời

kỳ hội nhập

Hội Phụ nữ là tổ chức chính trị - xã hội của giới nữ, có vị trí đại diện cho quyền bình đẳng, dân chủ, lợi ích hợp pháp và chính đáng của phụ nữ, tham gia quản lý nhà nước, tham gia xây dựng Đảng Hội đoàn kết, vận động, tổ chức, hướng dẫn phụ nữ thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Điều lệ Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam thông qua tại Đại hội đại biểu Phụ nữ toàn quốc lần thứ XII ngày 09/3/2017

đã chỉ rõ vai trò của Hội Phụ nữ được thể hiện trong việc thực hiện các chiến lược, chương trình, kế hoạch hành động quốc gia của Chính phủ trên những vấn

đề liên quan đến phụ nữ Việt Nam cũng như trong việc tập hợp, giáo dục, động viên và bảo vệ quyền, lợi ích của phụ nữ, đấu tranh cho sự bình đẳng và phát triển của phụ nữ Việt Nam

Ðoàn Thanh niên là tổ chức chính trị - xã hội được thành lập trên phạm vi

cả nước, có mặt ở hầu hết các cơ quan, đơn vị, tổ chức từ Trung ương đến địa phương nhằm thu hút thế hệ trẻ vào những hoạt động xã hội bổ ích, lành mạnh, qua đó giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật cho đoàn viên Đoàn Thanh niên là tổ chức đại diện chăm lo và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của tuổi trẻ Vai trò của Đoàn Thanh niên được thể hiện ở chỗ, phối hợp với các đoàn thể, các tổ chức xã hội, các tập thể lao động và gia đình chăm lo giáo dục, đào tạo và bảo vệ thanh thiếu niên; tích cực vào việc tham gia vào việc quản lý Nhà nước và xã hội, đóng vai trò xung kích trong quá trình xây dựng nông thôn mới

29

Công đoàn là tổ chức chính trị - xã hội của giai cấp công nhân và của người lao động được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện cho người lao động, chăm lo và bảo về quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động; tham gia quản lý nhà nước, quản lý kinh tế - xã hội; tham gia kiểm tra, thanh tra, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp về những vấn đề liên quan đến quyền, nghĩa vụ của người lao động; tuyên truyền, vận động người lao động học tập, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề nghiệp, chấp hành pháp luật, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc [87] Vai trò của Công đoàn được thể hiện: Bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động Tham gia xây dựng hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế nhằm xoá bỏ quan liêu, bao cấp, củng cố nguyên tắc tập trung trên cơ sở mở rộng dân chủ Giáo dục công nhân, viên chức và lao động nâng cao lập trường giai cấp Phát huy những giá trị cao đẹp, truyền thống văn hoá dân tộc và tiếp thu những thành tựu tiên tiến của văn minh nhân loại Tham gia xây dựng giai cấp công nhân vững mạnh

cả về số lượng và chất lượng, không ngừng nâng cao trình độ giác ngộ chính trị, tính tổ chức kỷ luật, trình độ văn hoá, khoa học kỹ thuật, có nhãn quan chính trị, thực sự là lực lượng nòng cốt của khối liên minh công - nông - trí thức, làm nền tảng của khối đại đoàn kết toàn dân, là cơ sở vững chắc đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng và tăng cường sức mạnh của Nhà nước

Các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị Việt Nam, tuỳ theo tính chất, tôn chỉ và mục đích đã được xác định, có nhiệm vụ: (i) vận động, giáo dục đoàn viên, hội viên chấp hành luật pháp, chính sách; (ii) chăm lo, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của đoàn viên, hội viên; (iii) giúp đoàn viên, hội viên nâng cao trình độ về mọi mặt và xây dựng cuộc sống mới; (iv) tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội; (v) giám sát, phản biện xã hội về chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước Phương thức tổ chức và hoạt động của các tổ chức này tuy khác với tổ chức Đảng và các cơ quan Nhà nước nhưng đều gắn chặt với việc thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ do Đảng và Nhà nước giao Các tổ chức chính trị - xã hội là hình thức tổ chức động viên, triển khai nguồn lực con người cho các mục tiêu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc do Đảng lãnh đạo, Nhà nước thống nhất quản lý Trong hệ thống chính trị ở Việt Nam, với tính chất chính trị và tính chất xã hội rộng lớn, các tổ chức chính trị -

xã hội đóng vai trò là người tổ chức, vận động đông đảo quần chúng nhân dân

cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, tuyên truyền, động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ, thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách pháp luật của Đảng, Nhà nước Giám sát hoạt động của cơ quan Nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ, công chức nhà nước; tập hợp ý kiến, kiến nghị của nhân dân để phản ánh, kiến nghị với Đảng và Nhà nước Đồng thời tham gia xây dựng, củng cố chính quyền nhân dân, chăm lo, bảo vệ lợi ích chính đáng của thành viên, hội viên và tham gia quản lý phát triển xã hội trong quá trình xây dựng nông thôn mới hiện nay

2.1.2 Đặc điểm, tính chất của các tổ chức chính trị - xã hội

Các tổ chức xã hội ra đời do yêu cầu khách quan của sự tồn tại xã hội và phát triển của đời sống con người “Tổ chức xã hội” là khái niệm được dùng với nhiều nghĩa khác nhau trong các ngành khoa học khác nhau và trong cuộc sống hàng ngày Tổ chức xã hội có thể được hiểu hoặc là một thành tố của cơ cấu xã hội, hoặc là một dạng hoạt động, hay là mức độ trật tự nội tại, sự hài hòa giữa các thành phần của một chỉnh thể; với ý nghĩa này, tổ chức xã hội chính là một

hệ thống các quan hệ, tập hợp liên kết cá nhân nào đó để đạt được một mục đích nhất định Nếu như giữa tập hợp các cá nhân không có những quan hệ xã hội thì

họ chưa thể được coi là thành viên của một tổ chức xã hội nào đó Những quan

hệ này sẽ liên kết các cá nhân vào một nhóm để họ cùng thực hiện một hoạt động chung nào đó nhằm đạt được những lợi ích nhất định Trong cuộc sống, con người tự tìm đến nhau, liên kết với nhau bởi phải chống chọi với những hiện tượng của tự nhiên, bởi sự đe dọa lẫn nhau của các thế lực và bởi yêu cầu của xã hội hóa sản xuất xã hội Một người hành động riêng lẻ thì họ tự quyết định lấy hành động của mình theo suy nghĩ của cá nhân, nhưng khi nhiều người tập hợp vào một tổ chức thì cần phải thương lượng và thỏa thuận thống nhất với nhau để hình thành những khế ước xã hội “Mục đích của tổ chức xã hội có những mục tiêu trùng hợp với những mục tiêu cá nhân của các thành viên ở những mức độ nào đó, các tổ chức này được điều tiết theo những nguyên tắc được các thành viên thiết lập (điều lệ), hoặc theo những những chuẩn mực, giá trị của tập thể

31

được hình thành một cách tự phát, ít hoặc không có tính chất chính thức” [107] Những khế ước xã hội ra đời và mọi người trong tổ chức hành động một cách tự nguyện theo những khế ước ấy, đồng thời khế ước cũng buộc mọi người trong tổ chức không được làm những gì vượt ra ngoài khuôn khổ của khế ước Tổ chức

xã hội là hình thức tập hợp rộng rãi nhân dân theo nghề nghiệp, lứa tuổi, sở thích, giới tính nhằm đáp ứng được nhu cầu đa dạng của các tầng lớp nhân dân như học tập, rèn luyện, nâng cao trình độ các mặt, giúp đỡ động viên nhau trong cuộc sống, tham gia sinh hoạt văn hóa, thể thao, du lịch, xã hội, từ thiện Từ quan niệm trên cho thấy, tổ chức xã hội là khái niệm chỉ tổng thể các tổ chức như đoàn thể, hội, quỹ, nhóm tự nguyện độc lập tương đối với nhà nước và thị trường, có tính chất tự nguyện, hoạt động phi lợi nhuận nhằm đáp ứng nguyện vọng, lợi ích chung của nhóm hay của xã hội

Từ quan niệm về tổ chức xã hội, xem xét tổ chức từ chiều cạnh thể chế chính trị ở nước ta hiện nay cho thấy, các tổ chức chính trị - xã hội được thành lập đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng hướng đến xây dựng một xã hội, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Theo quy định của Hiến pháp, các tổ chức chính trị - xã hội được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, hội viên tổ chức mình Ở Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội là một trong những tổ chức xã hội góp phần vào việc xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước Đây là tổ chức mang màu sắc chính trị, đại diện cho ý chí của các tầng lớp trong

xã hội, cũng như trong hoạt động của bộ máy Nhà nước Các tổ chức chính trị -

xã hội mang tính tự nguyện được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, có hệ thống tổ chức từ Trung ương đến địa phương; có Điều lệ hoạt động do Hội nghị toàn thể hoặc Hội nghị đại biểu các thành viên thông qua

Các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta có đặc điểm:

Thứ nhất, các tổ chức chính trị - xã hội đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng

Cộng sản Việt Nam và tích cực phối hợp hoạt động với Nhà nước

Thứ hai, trong quá trình đấu tranh giành độc lập dân tộc, nhiều tổ chức

được Đảng Cộng sản vận động, giúp đỡ thành lập và trở thành những tổ chức quần chúng của Đảng Ngày nay, khi Đảng trở thành Đảng duy nhất lãnh đạo Nhà nước và xã hội và là Đảng cầm quyển, các tổ chức chính trị - xã hội hoạt động theo đường lối chính trị do Đảng Cộng sản đề ra, chịu sự lãnh đạo của Đảng và gắn bó mật thiết với Nhà nước, nhiều tổ chức được Nhà nước hỗ trợ về

Thứ ba, các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị nước ta là

thành viên của Mặt trận Tổ quốc - một liên minh chính trị - xã hội rộng lớn có hệ thống tổ chức từ Trung ương đến cấp cơ sở, hoạt động theo nguyên tắc hiệp thương dân chủ, thống nhất và phối hợp

Thứ tư, các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị đều được

Nhà nước hỗ trợ gần như hoàn toàn kinh phí hoạt động, trụ sở làm việc, biên chế cán bộ chuyên trách hoặc kiêm nhiệm

Những đặc điểm mang tính lịch sử nói trên của các tổ chức chính trị - xã hội nước ta, một mặt tăng cường sức mạnh khối đại đoàn kết dân tộc, đồng thuận

xã hội, góp phần tạo nên những thắng lợi trong kháng chiến giải phóng dân tộc

và là động lực phát triển của đất nước Mặt khác, trong những bối cảnh hiện nay, các đặc điểm này làm phát sinh một số hạn chế nhất định, như: Tính độc lập của các tổ chức chính trị - xã hội ở nước ta chưa cao, do đặc điểm ra đời, dẫn đến còn thiếu tính chủ động, lúng túng trong tìm kiếm các nội dung và phương thức hoạt động, còn chưa chú ý đúng mức các hoạt động bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của hội viên, còn xem nhẹ chức năng giám sát, phản biện xã hội đối với các chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước Vì vậy, tầm ảnh hưởng của các tổ chức chính trị - xã hội trong cộng đồng nhân dân còn hạn chế Tính hành chính hóa trong mô hình tổ chức và hoạt động thể hiện khá rõ và chậm được khắc phục Tổ chức hệ thống các cấp và tổ chức bộ máy lãnh đạo, điều hành rập khuôn theo tổ chức hành chính nhà nước; nội dung hoạt động thường trông chờ vào chỉ đạo, giao việc của các cơ quan nhà nước, hoặc chỉ thị của cấp trên, thiếu năng động, sáng tạo; kinh phí hoạt động dựa nhiều vào sự hỗ trợ kinh phí từ phía nhà nước; đội ngũ cán bộ chủ chốt của các tổ chức chính trị -

xã hội thường là các cán bộ, công chức nhà nước đã nghỉ hưu hoặc kiêm nhiệm trong các cơ quan Đảng, Nhà nước do đó trong phong cách hoạt động còn mang tính hành chính quan liêu, chưa chú trọng sử dụng phương thức vận động, thuyết

Từ đặc điểm của các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị nước ta, hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội có tính chất như sau:

Thứ nhất, đây là tổ chức gần gũi và có quan hệ chặt chẽ với các cơ quan

của Đảng, nói cách khác là các tổ chức này do Đảng tổ chức ra và chịu sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng Cộng sản Việt Nam Thông qua các tổ chức chính trị - xã hội, Đảng tập hợp quần chúng Các tổ chức chính trị - xã hội phản ánh trung thành những nhu cầu, nguyện vọng, tâm tư, tình cảm của hội viên với Đảng để Đảng có những chủ trương, đường lối, chính sách đúng Từ đường lối, chính sách của Đảng, các tổ chức chính trị - xã hội hướng dẫn hội viên thực hiện tốt các nhiệm vụ của hội theo mục tiêu, đường lối của Đảng

Thứ hai, có quan hệ chặt chẽ với bộ máy nhà nước Quan hệ giữa Mặt trận

Tổ quốc với Hội Cựu chiến binh, Hội Phụ nữ, Hội Nông dân, Công đoàn, Đoàn Thanh niên là quan hệ phối hợp để thực hiện nhiệm vụ chính trị chung của đất nước là xây dựng một nước Việt Nam dân chủ và giàu mạnh Trong quá trình

hoạt động, các tổ chức chính trị - xã hội phải tuân thủ luật pháp của Nhà nước,

tham gia các hoạt động nhằm đề ra và tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách, chế độ liên quan đến nghĩa vụ, quyền lợi của các đối tượng là thành viên của tổ chức mình, đồng thời, giám sát các hoạt động của các cơ quan Nhà nước, khắc phục tình trạng quan liêu, tham nhũng của bộ máy Nhà nước

Thứ ba, là những tổ chức có sự tham gia của đông đảo người lao động, các

tầng lớp nhân dân, các giai tầng xã hội Ở cấp xã hoạt động của các tổ chức

chính trị - xã hội trong xây dựng nông thôn mới chính là nơi người dân có tổ chức của mình để tham gia xây dựng nông thôn mới

Thứ tư, cơ chế tham gia và quản lý của các tổ chức này là mềm dẻo, chủ

yếu dựa trên cơ sở tự nguyện của các hội viên, chế tài không mang tính cưỡng

2.2.1.1 Khái niệm nông thôn

Nông thôn xuất hiện luôn gắn liền với sự phát triển phương thức sản xuất vật chất của xã hội loài người và với các cuộc phân công lao động xã hội Khi con người biết trồng trọt, kéo theo đó con người phải định cư, nông thôn hình thành Nền văn minh săn bắn, hái lượm chuyển sang nền văn minh chăn nuôi, trồng trọt, công xã nông thôn ra đời thay thế cho công xã thị tộc Công xã nông thôn tạo điều kiện thuận lợi cho nghề trồng trọt và chăn nuôi phát triển Trồng trọt và chăn nuôi phát triển lại đòi hỏi phải trao đổi những sản phẩm làm ra, đồng thời cũng đòi hỏi phải có những công cụ để sản xuất Việc tìm ra kim loại, đặc biệt là sắt và chế tạo ra các công cụ bằng sắt, không những tạo ra khả năng có thể trồng trọt trên những diện tích rộng lớn hơn mà còn mang lại cho người thợ thủ công nghiệp những công cụ lao động mới Nghề dệt, nghề chế tạo đồ kim loại và những nghề thủ công khác ngày càng làm ra nhiều loại sản phẩm và hoàn thiện hơn Do đó, từ công xã nông thôn dần dần xuất hiện xã hội đô thị và sau đó là nền văn minh công nghiệp ra đời Khi xây dựng lý luận của mình về xã hội, C.Mác và Ph.Ănghen đã khái quát một quy luật chung về sự hình thành đô thị và nông thôn, đó là kết quả của quá trình phân công lao động xã hội trong quá khứ, nhờ đó xã hội loài người tách thành hai phân hệ đô thị và nông thôn Các ông cho rằng “Sự phân công lao động trong nội bộ của một dân tộc gây ra trước hết

là sự tách rời giữa lao động công nghiệp với lao động nông nghiệp và do đó gây

ra sự tách rời giữa thành thị và nông thôn”[58,tr.270]

Như vậy, nông thôn xuất hiện từ sự phân công lao động xã hội, đó là kết quả của quá trình phát triển xã hội loài người Xã hội nông nghiệp đầu tiên xuất hiện tại các vùng nhiệt đới gió mùa gắn liền với phương thức sản xuất Á Châu Khi nông thôn hình thành, sản phẩm trồng trọt, chăn nuôi dần dần chiếm ưu thế trong nguồn thức ăn của loài người Phương thức nông nghiệp tự túc trong từng nông hộ từng bước được thay thế bằng nông nghiệp xã hội Công cụ canh tác được cải tiến, công trình tưới tiêu, sử dụng phân bón, thị trường nông phẩm, làng

xã, thị trấn, đô thị, hệ thống giao thông, vận tải xuất hiện Tác động của con

35

người lên môi trường ngày càng rõ rệt Các thiết chế và cơ sở hạ tầng tương ứng với phương thức sản xuất và sinh sống của cư dân trong các xã hội nông thôn được hình thành

Nông thôn thường gắn liền với làng xã, đó là môi trường kinh tế sản xuất với nghề trồng lúa nước cổ truyền, không gian sinh tồn, không gian xã hội và cảnh quan văn hoá xây đắp nên nền tảng tinh thần, tạo thành lối sống, cốt cách

và bản lĩnh của người Việt Làng xã là một cộng đồng địa vực, cộng đồng cư trú

có ranh giới lãnh thổ tự nhiên và hành chính được xác định Làng là một đơn vị

tự cấp, tự túc về kinh tế, có ruộng, có nghề, có chợ…tạo thành một không gian khép kín thống nhất Làng xã là một cộng đồng tương đối độc lập về phong tục tập quán, văn hoá, là một đơn vị hành chính cấp xã Làng xã thường là nơi lưu giữ những giá trị văn hoá, nuôi dưỡng nguyên khí của dân tộc trước các nguy cơ đồng hoá, nô dịch Nông thôn được xác định là tổng hợp của các làng, nói cách khác, Làng Việt là đơn vị cơ bản của nông thôn Việt Nam Khái niệm nông thôn hình thành dựa trên cơ sở đặc điểm tự nhiên, dân số, hạ tầng giao thông, tính chất lao động, cơ cấu ngành nghề và đời sống văn hóa Tác giả Nguyễn Lân cho rằng: “Nông thôn (thôn: làng xóm): xóm làng sống chủ yếu bằng nông nghiệp”[48, tr.499] Tác giả Tống Văn Chung đã chỉ rõ đặc trưng của xã hội nông thôn được thể hiện như sau: “Nông thôn phải gắn chặt với một nghề lao động xã hội truyền thống, đặc trưng và nổi trội là hoạt động sản xuất nông nghiệp trình độ phát triển của nền sản xuất xã hội ở nông thôn do lịch sử để lại gồm những tụ điểm quần cư có quy mô nhỏ về mặt số lượng Mật độ dân cư trên km2 thấp lối sống nổi trội của nông thôn - tính cố kết cộng đồng đặc trưng không thể thiếu được của nông thôn, đó chính là văn hóa nông thôn ”[9, tr.115-tr.116] Tác giả Hoàng Chí Bảo cho rằng: “Nói tới nông thôn Đó cũng chính là nền kinh tế tự nhiên, thuần nông Một nền kinh tế - sản xuất như thế luôn lệ thuộc rất nhiều vào môi trường tự nhiên nông thôn truyền thống, cổ truyền với kết cấu bền chặt của công xã, làng xã là địa bàn rộng lớn để tụ cư, sinh sống, làm

ăn của cộng đồng xã hội đông đảo là nông dân”[2, tr.51, tr.52] Qua luận giải của các tác giả nêu trên, tựu chung lại đều cho rằng, nông thôn và thành thị là hai vùng lãnh thổ có sự khác nhau, nông thôn bao quanh thành thị, với những điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khác biệt với thành thị Như vậy, nông thôn nơi cư trú của người dân vốn gốc là nông dân và có hoạt động sản xuất nông nghiệp là

36

chủ yếu, trong đó những yếu tố truyền thống và những yếu tố hiện đại xen kẽ cùng tồn tại và phát triển

2.2.1.2 Đặc trưng của nông thôn

Thứ nhất, nông thôn là nơi sinh sống chủ yếu của nông dân và được cấp

xã quản lý về mặt hành chính Nói đến nông thôn là nói đến làng xã, làng xã có

từ thời xa xưa gắn với quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Mọi công việc của Nhà nước cũng như địa phương hầu như được thực hiện ở làng xã

“Muốn tìm hiểu lịch sử hình thành dân tộc Việt Nam thì phải tìm hiểu cộng đồng làng xã” “Không có làng xã Việt Nam thì không có quốc gia Việt Nam” Làng

xã là nơi có tính cố kết cộng đồng, tinh thần đoàn kết gắn bó trong các quan hệ,

từ quan hệ gia đình, dòng họ đến quan hệ làng xã Chính điều đó đã tạo nên nét đặc trưng trong phương thức quản lý xã hội mang tính tự quản là chủ yếu, với những lệ làng và hương ước của làng xã Sau Cách mạng tháng Tám 1945, nhà nước kiểu mới ra đời, việc quản lý làng xã thông qua chính quyền cấp xã được tổ chức và hoạt động trên nguyên tắc hoàn toàn mới, đó là nguyên tắc tập trung dân chủ theo chế độ làm việc tập thể, cá nhân phụ trách Chính quyền xã bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân Chính quyền xã là một bộ phận hữu cơ trong hệ thống hành chính bốn cấp thống nhất từ Trung ương tới địa phương Chính quyền ở đây không chỉ là cơ quan nhà nước ở cơ sở, bảo vệ lợi ích của nhà nước nói chung, mà còn là cơ quan thể hiện lợi ích chung của dân cư Mọi vấn đề ở xã đều phải được giải quyết trên cơ sở kết hợp hài hòa các lợi ích của nhà nước, của địa phương và của dân cư Hiện nay, chính quyền quản lý thôn/bản/phun/sóc (thôn/xóm), giao dịch với dân thông qua trưởng thôn Trưởng thôn, xóm trưởng là chức danh được bầu một cách trực tiếp, hoặc được suy tôn nên thường là những người có uy tín trong cộng đồng Do đó, trưởng thôn, xóm giúp Ủy ban nhân dân xã trong việc phổ biến chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật, nhất là khả năng vận động nhân dân thực hiện chính sách, pháp luật Thông qua trưởng thôn, trưởng xóm mà chính quyền xã nắm chắc tình hình, diễn biến tư tưởng của nhân dân từng thôn, xóm

Nói đến xã là nói đến cấp tổ chức thực hiện, mặc dù theo quy định trong chính quyền xã có Hội đồng nhân dân xã là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, Ủy ban nhân dân xã là cơ quan hành chính nhà nước ở cơ sở, các tổ chức chính trị - xã hội đóng vai trò giám sát xã hội, tuyên truyền, vận động, tham mưu, hỗ trợ nhân dân tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính