Luận án tiến sĩ thành phần loài, phân bố, đặc điểm sinh thái và sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với các hóa chất

Do vậy, qua nhiều năm tiến hành PCSR việc đánh giá: Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với các hóa chất đang sử dụng trong phòng ch

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG

-* -

NGÔ KIM KHUÊ

THÀNH PHẦN LOÀI, PHÂN BỐ, ĐẶC ĐIỂM

SINH THÁI VÀ SỰ NHẠY CẢM CỦA VÉC TƠ SỐT RÉT VỚI CÁC HÓA CHẤT SỬ DỤNG TRONG PHÒNG CHỐNG SỐT RÉT Ở MIỀN TRUNG - TÂY NGUYÊN

(2014 - 2017)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC

Hà Nội - 2019

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG

-* -

NGÔ KIM KHUÊ

THÀNH PHẦN LOÀI, PHÂN BỐ, ĐẶC ĐIỂM

SINH THÁI VÀ SỰ NHẠY CẢM CỦA VÉC TƠ SỐT RÉT VỚI CÁC HÓA CHẤT SỬ DỤNG TRONG PHÒNG CHỐNG SỐT RÉT Ở MIỀN TRUNG - TÂY NGUYÊN

(2014 - 2017)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC

Chuyên ngành: Côn trùng học

Mã số: 942.01.06

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS TS NGUYỄN VĂN CHƯƠNG

2 TS NGUYỄN XUÂ

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi Kết quả nghiên cứu và các số liệu trong luận án là trung thực và chưa được bất kỳ

ai công bố

Tác giả luận án

Ngô Kim Khuê

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành nghiên cứu đề tài luận án tôi xin chân thành cảm ơn: Trước tiên, tôi kính gửi lời cảm ơn vô cùng sâu sắc đến Thầy PGS.TS Nguyễn Văn Chương, Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng -Côn trùng Quy Nhơn và Thầy TS Nguyễn Xuân Quang, Trưởng khoa Côn Trùng, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi suốt thời gian học tập và nghiên cứu để tôi hoàn thành luận án một cách tốt nhất

Xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo, Phòng Sau đại học, cùng các Thầy Cô trong Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương đã hết lòng giúp đỡ tôi trong quá trình học tập

Tôi trân trọng gửi lời cảm ơn đến các chú, anh, chị, em khoa Côn trùng, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn đã hỗ trợ tôi trong việc thu mẫu, phân tích mẫu và thu thập số liệu nghiên cứu và điều tra thực địa

Xin cảm ơn Ban lãnh đạo trường Đại học Quy Nhơn và khoa KTNN, nơi tôi đang công tác, đã luôn tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những người thân trong gia đình đã luôn quan tâm, giúp đỡ tôi về mọi mặt, luôn tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể hoàn thành tốt nghiên cứu của mình

MNNN : Mồi người ngoài nhà

MNTN : Mồi người trong nhà

MT-TN : Miền Trung-Tây Nguyên

KSTSR : Ký sinh trùng sốt rét

PCSR : Phòng chống sốt rét

PCVT : Phòng chống véc tơ

PCR : Polymerase Chain Reaction: Phản ứng chuỗi polymerase

SD : Standard Deviation: Độ lệch chuẩn

SGS : Soi chuồng gia súc

SNN : Soi trong nhà ban ngày

SVN : Soi vách ngoài

SVT : Soi vách trong

SRLH : Sốt rét lưu hành

TB : Trung bình

VSR-KST-CT : Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng

VTSR : Véc tơ sốt rét

WHO : World Health Organization: Tổ chức Y tế Thế giới

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Thành Phần Loài Và Phân Bố Muỗi Anopheles 3

1.1.1 Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới 3

1.1.2 Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam 6

1.2 Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles 9

1.2.1 Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles trên thế giới 9 1.2.2 Sinh thái, tập tính và vai trò truyền bệnh của Anopheles ở Việt Nam 12

1.3 Phòng chống véc tơ sốt rét 15

1.3.1 Phòng chống véc tơ sốt rét trên thế giới 15

1.3.2 Phòng chống véc tơ sốt rét ở Việt Nam 16

1.4 Kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét 19

1.4.1 Định nghĩa kháng hóa chất 19

1.4.2 Cơ sở sinh học của tính kháng hóa chất diệt côn trùng 20

1.4.3 Một số cơ chế kháng của côn trùng 20

1.5 Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét 21

1.5.1 Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét trên thế giới 21

1.5.2 Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét ở Việt Nam 25

1.6 Tình hình sốt rét miền Trung - Tây Nguyên 26

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 29

2.1 Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu 29

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 29

2.1.2 Thời gian nghiên cứu 29

2.1.3 Địa điểm nghiên cứu 30

2.2 Vật liệu nghiên cứu 35

2.3 Phạm vi nghiên cứu 36

2.4 Phương pháp nghiên cứu 36

2.4.1 Thiết kế nghiên cứu 36

2.4.2 Các kỹ thuật được sử dụng trong nghiên cứu 37

2.4.3 Các chỉ số đánh giá 43

2.4.4 Xử lý và phân tích số liệu 44

2.4.5 Đạo đức trong nghiên cứu 45

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 46

3.1 Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh các véc tơ sốt rét ở miền Trung-Tây Nguyên 46

3.1.1 Thành phần loài muỗi Anopheles và phân bố véc tơ tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung-Tây nguyên 46

3.1.2 Một số đặc điểm sinh thái học và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu miền Trung - Tây Nguyên 52

3.1.3 Vai trò truyền bệnh của các véc tơ sốt rét tại 02 điểm nghiên cứu có sốt rét lưu hành nặng khu vực miền Trung - Tây Nguyên 76

3.2 Đánh giá sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung -Tây Nguyên 80

3.2.1 Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định 80

3.2.2 Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại Khánh Vĩnh-Khánh Hòa 84

3.2.3 Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Krông Pa - Gia Lai 88

3.2.4 Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Bắc Ái - Ninh Thuận 89

3.2.5 Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Krông - Na, tỉnh Đắk Lắk 92

3.2.6 Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Ngân Thủy -Quảng Bình 93

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN 95

4.1 Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và vai trò

truyền bệnh các véc tơ sốt rét ở miền Trung-Tây Nguyên 95

4.1.1 Thành phần loài muỗi Anopheles tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung - Tây nguyên 95

4.1.2 Phân bố véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung - Tây nguyên 97

4.1.3 Tập tính và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung-Tây Nguyên 103

4.2 Sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung - Tây Nguyên 114

4.2.1 Độ nhạy cảm của An minimus với hóa chất diệt côn trùng 114

4.2.2 Độ nhạy cảm của An dirus với hóa chất diệt côn trùng 116

4.2.3 Độ nhạy cảm của các véc tơ phụ với hóa chất diệt côn trùng 116

KẾT LUẬN 119

KIẾN NGHỊ 121 TÍNH KHOA HỌC VÀ TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Thành phần loài Anopheles ở một số điểm khu vực 46

Bảng 3.2 Số lượng và tỷ lệ % số loài Anopheles 48

Bảng 3.3 Phân bố các véc tơ sốt rét theo khu vực 49

Bảng 3.4 Phân bố các véc tơ sốt rét theo sinh cảnh khu vực nghiên cứu 50

Bảng 3.5 Phân bố véc tơ sốt rét theo khu vực 51

Bảng 3.6 Mật độ véc tơ sốt rét qua các phương pháp điều tra ở xã Ngân Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình 52

Bảng 3.7 Hoạt động đốt người trong nhà và ngoài nhà của Anopheles trong đêm ở xã Ngân Thủy, tỉnh Quảng Bình 53

Bảng 3.8 So sánh hoạt động đốt người của muỗi Anopheles 54

Bảng 3.9 Mật độ véc tơ sốt rét qua các phương pháp 54

Bảng 3.10 Hoạt động đốt người trong nhà và ngoài nhà của véc tơ sốt rét 56

Bảng 3.11 So sánh hoạt động đốt người của véc tơ SR trong đêm ở xã Canh Hòa, huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định 57

Bảng 3.12 Mật độ véc tơ sốt rét qua các phương pháp điều tra ở xã Phước Thành - Ninh Thuận 57

Bảng 3.13 Hoạt động đốt người trong nhà và ngoài nhà của véc tơ sốt rét 58

Bảng 3.14 So sánh hoạt động đốt người của véc tơ An dirus trong đêm ở xã Phước Thành, Bác Ái - Ninh Thuận 58

Bảng 3.15 Mật độ véc tơ sốt rét thu được qua các phương pháp điều tra tại Easo, Eaka, tỉnh Đắk Lắk 59

Bảng 3.16 Mật độ trú đậu của véc tơ SR ở nhà rẫy huyện Khánh Vĩnh 60

Bảng 3.17 Mật độ trú đậu của véc tơ ở nhà rẫy xã Khánh Phú, 61

Bảng 3.18 So sánh mật độ véc tơ SR trú đậu trên vách trong và vách ngoài nhà tại nhà rẫy xã Khánh Phú, huyện Khánh Vĩnh 62

Bảng 3.19 Mật độ trú đậu của véc tơ sốt rét 62

Bảng 3.20 So sánh mật độ véc tơ SR trú đậu trên vách trong và vách ngoài nhà tại nhà rẫy xã Sơn Thái, huyện Khánh Vĩnh 62

Bảng 3.21 Mật độ đốt người trong, ngoài nhà rẫy 63

Bảng 3.22 Mật độ đốt người trong, ngoài nhà rẫy của 64

Bảng 3.23 So sánh mật độ véc tơ sốt rét đốt người 64

Bảng 3.24 Mật độ đốt người của véc tơ trong và ngoài nhà rẫy 65

Bảng 3.25 So sánh mật độ véc tơ SR đốt người trong nhà và ngoài nhà tại nhà rẫy xã Sơn Thái, huyện Khánh Vĩnh 65

Bảng 3.26 Hoạt động đốt người trong đêm của véc tơ sốt rét 66

Bảng 3.27 Thành phần và tỷ lệ bọ gậy Anopheles tại Khánh Vĩnh 67

Bảng 3.28 Mật độ véc tơ trú đậu đốt người ở nhà rẫy huyện Krông Pa 67

Bảng 3.29 Mật độ véc tơ trú đậu đốt người ở nhà rẫy Ia Mlah 68

Bảng 3.30 Mật độ véc tơ trú đậu trên vách ở nhà rẫy xã Chư R Căm 69

Bảng 3.31 Mật độ véc tơ sốt rét đốt người 69

Bảng 3.32 So sánh mật độ véc tơ SR đốt người 70

Bảng 3.33 Mật độ muỗi đốt người trong và ngoài nhà rẫy 70

Bảng 3.34 So sánh mật độ véc tơ sốt rét đốt người trong nhà và ngoài nhà tại nhà rẫy xã Ia Mlah huyện Krông Pa, Gia Lai 71

Bảng 3.35 Mật độ muỗi đốt người trong và ngoài nhà rẫy của véc tơ sốt rét 71

Bảng 3.36 So sánh mật độ muỗi đốt người trong nhà và ngoài nhà tại nhà 72

Bảng 3.37 Mật độ véc tơ sốt rét đốt người trong đêm ở nhà rẫy Ia Mlah 72

Bảng 3.38 Mật độ đốt người trong đêm của véc tơ sốt rét ở nhà rẫy 73

Bảng 3.39 Thành phần và tỷ lệ bọ gậy Anopheles tại nhà rẫy Krông Pa 74

Bảng 3.40 So sánh số lượng bọ gậy giữa các thủy vực tại khu vực nhà rẫy Krông Pa 75

Bảng 3.41 Tuổi thọ trung bình của các quần thể véc tơ 76

Bảng 3.42 Tuổi thọ trung bình của các quần thể véc tơ sốt rét 76

Bảng 3.43 Số lượng muỗi nhiễm ký sinh trùng sốt rét 77

Bảng 3.44 Tỷ lệ muỗi nhiễm KSTSR ở khu vực nhà rẫy - Khánh Vĩnh 78

Bảng 3.45 Tỷ lệ muỗi nhiễm ký sinh trùng sốt rét 79

Bảng 3.46 Chỉ số lan truyền của các véc tơ tại các điểm nghiên cứu 80

Bảng 3.47 Nhạy cảm của An minimus với lambda - cyhalothrin 81

Bảng 3.48 Nhạy cảm của An aconitus với alpha - cypermethrin 81

Bảng 3.49 Nhạy cảm của An aconitus với lambda - cyhalothrin 82

Bảng 3.50 Nhạy cảm của An maculatus với alpha - cypermethrin 83

Bảng 3.51 Nhạy cảm của An maculatus với lambda - cyhalothrin 83

Bảng 3.52 Nhạy cảm của An aconitus với lambda - cyhalothrin 84

Bảng 3.53 Nhạy cảm của An aconitus với alpha - cypermethrin 85

Bảng 3.54 Nhạy cảm An maculatus với lambda - cyhalothrin 86

Bảng 3.55 Nhạy cảm của An maculatus với alpha - cypermethrin 86

Bảng 3.56 Nhạy cảm của An dirus với alpha - cypermethrin 87

Bảng 3.57 Nhạy cảm của muỗi An maculatus 88

Bảng 3.58 Thử nhạy cảm của An aconitus với alpha – cypermethrin 88

Bảng 3.59 Nhạy cảm của An maculatus với alpha - cypermethrin 89

Bảng 3.60 Nhạy cảm của An maculatus với lambda - cyhalothrin 90

Bảng 3.61 Nhạy cảm của An dirus với lambda - cyhalothrin 91

Bảng 3.62 Nhạy cảm của An aconitus với alpha - cypermethrin 92

Bảng 3.63 Nhạy cảm của An maculatus với alpha-cypermethrin 93

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Phân bố các véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Sinka, 2012) 5Hình 1.2 Tình hình kháng hóa chất của véc tơ sốt rét 23Hình 2.1 Sơ đồ địa điểm nghiên cứu 34 Hình 3.1 So sánh mật độ đốt người của các véc tơ sốt rét ở phương pháp mồi người trong nhà và phương pháp mồi người ngoài nhà tại Vân Canh- Bình Định 56 Hình 3.2 Mật độ đốt người trong đêm véc tơ SR ở nhà rẫy huyện Khánh Vĩnh 66 Hình 3.3 Thời gian đốt người trong đêm của véc tơ ở nhà rẫy Ia Mlah 73 Hình 3.4 Thời gian đốt người trong đêm của véc tơ ở nhà rẫy Chư R Căm 74

Hình 3.5 Tỉ lệ % An aconitus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp xúc

hóa chất alpha - cypermethrin và lambda - cyhalothrin 83

Hình 3.6 Tỉ lệ An maculatus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp xúc hóa

chất alpha - cypermethrin và lambda - cyhalothrin 84

Hình 3.7 Tỉ lệ % An aconitus ngã gục sau khi tiếp xúc hóa chất alpha -

cypermethrin và lambda - cyhalothrin 85

Hình 3.8 Tỉ lệ % An maculatus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp xúc

hóa chất alpha - cypermethrin và lambda - cyhalothrin 87

Hình 3.9 Tỉ lệ % An maculatus và An aconitus ngã gục theo thời gian

sau khi tiếp xúc hóa chất alpha - cypermethrin 89

Hình 3.10 Tỉ lệ % An maculatus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp

xúc hóa chất alpha - cypermethrin và lambda - cyhalothrin 91

Hình 3.11 Tỉ lệ % An dirus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp xúc hóa

chất lambda - cyhalothrin 92

Hình 3.12 Tỉ lệ % An aconitus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp xúc

hóa chất alpha - cypermethrin 93

Hình 3.13 Tỉ lệ % An maculatus ngã gục theo thời gian sau khi tiếp

xúc hóa chất alpha – cypermethrin 94

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh sốt rét (SR) là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đối với con người, do

một số loài ký sinh trùng thuộc giống Plasmodium gây ra; mỗi năm trên thế

giới có hàng trăm triệu người mắc bệnh và hàng trăm nghìn người chết do SR

Ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) được truyền từ người bệnh sang người lành bởi

các loài muỗi thuộc giống Anopheles (An.) Bệnh SR phân bố trên thế giới từ

64 vĩ độ Bắc đến 32 vĩ độ Nam, đặc biệt ở các nước thuộc Châu Phi, khu vực Nam Mỹ và khu vực châu Á - Thái Bình Dương

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), năm 2015 [117] có khoảng 3,2 tỷ người sống trong vùng sốt rét lưu hành (SRLH), bệnh lan truyền tại 97 quốc gia và vùng lãnh thổ, có khoảng 214 triệu ca mắc SR, 438.000 trường hợp tử vong Riêng ở khu vực Tây Thái Bình Dương, có 10 quốc gia có SRLH, với khoảng 870 triệu người nguy cơ mắc SR, 60 triệu người sống trong vùng có tỷ lệ mắc SR >1/1.000 dân

Đến nay, trên thế giới đã xác định có khoảng 420 loài muỗi thuộc giống Anopheles, trong đó có khoảng 70 loài là véc tơ sốt rét cho người trong điều kiện tự nhiên [21] Ở Việt Nam đã xác định được khoảng 64 loài Anopheles

trong đó có 15 loài là véc tơ sốt rét, với 3 véc tơ sốt rét chính là An dirus, An minimus và An epiroticus [21]

Việt Nam là một nước nằm trong vùng nhiệt đới, gió mùa có nhiều điều kiện thuận lợi cho bệnh SR duy trì và phát triển quanh năm Trước đây, ở Việt Nam bệnh sốt rét lưu hành nặng, vùng sốt rét chiếm tới 2/3 diện tích, khoảng 50% dân số sống trong vùng SRLH, vì thế Việt Nam đã tiến hành chương trình Tiêu diệt SR từ năm 1958 đến năm 1975, từ 1976 đến năm 1990 chuyển sang chương trình Thanh toán SR và từ 1991 chuyển hướng sang chương trình Phòng chống sốt rét (PCSR) cho đến nay

Khu vực miền Trung-Tây Nguyên (MT-TN) có hơn 70% dân số sống trong vùng có nguy cơ SR với sự di biến động dân cư lớn Đây là khu vực có tình hình SR phức tạp nhất ở Việt Nam: hàng năm số bệnh nhân sốt rét (BNSR) chiếm gần 50%; KSTSR chiếm 75%; sốt rét ác tính và tử vong sốt rét chiếm trên 80 % so với cả nước Trong năm 2015, 15 tỉnh miền MT - TN có 7.644 BNSR chiếm 39,7% và 6.500 KSTSR chiếm 69,7% so với cả nước; trong đó Gia Lai có 2.245 BNSR chiếm 29,4%, 2.215 KSTSR chiếm 34,1%; Khánh Hòa có 767 BNSR chiếm 10,0% và 756 KSTSR chiếm 11,6% của toàn khu vực MT - TN Đa số BNSR là người dân tộc thiểu số chiếm trên 80%, có đến 21,3% dân số ở các vùng sốt rét trọng điểm có hoạt động ngủ rẫy, trong đó có 15% là thường xuyên đi rừng, ngủ rẫy và khai thác lâm thổ sản [54] Do vậy, qua nhiều năm tiến hành PCSR việc đánh giá: Thành

phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và sự nhạy cảm của véc

tơ sốt rét với các hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên 2014 - 2017 là hết sức cần thiết, nhằm làm

cơ sở dữ liệu xây dựng kế hoạch phòng chống véc tơ (PCVT) góp phần giảm

tỷ lệ mắc, tỷ lệ chết, khống chế bệnh sốt rét ở các tỉnh này nói riêng và cả

nước nói chung

Mục tiêu nghiên cứu:

1 Xác định thành phần loài Anopheles, phân bố, sinh học, sinh thái và vai trò truyền bệnh của các véc tơ sốt rét khu vực miền Trung-Tây Nguyên 2014-2017

2 Đánh giá sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với lambda – cyhalothrin và alpha cypermethrin tại các điểm nghiên cứu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles

1.1.1 Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới

Đầu thế kỷ XX, con người tin rằng có thể tiêu diệt sốt rét bằng cách diệt

muỗi, nên muỗi Anopheles được xem là đối tượng nghiên cứu chính và quan

trọng trong PCSR trên toàn thế giới Do vậy, có hàng loạt các công trình

nghiên cứu cơ bản như hình thái, phân loại, khu hệ muỗi sốt rét đã được

nghiên cứu

Theo Ralph Harbach (2008), họ muỗi Culicidae Meigen 1818, thuộc

phân bộ Nematocera (Râu dài), bộ Diptera (Hai cánh), được chia thành hai

phân họ: Anophelinae (gồm 3 giống) và Culicinae (gồm 92 giống) [75]

Riêng phân họ Anophelinae Grassi, 1900 hiện nay đã xác định được 547

loài thuộc 3 giống trên thế giới, bao gồm: 1 – Giống Anopheles Meigen, 1818

có 464 loài và hơn 50 thành viên chưa được định danh của các phức hợp loài,

chia ra 7 phân giống là Anopheles (189 loài), Baimaia (1 loài), Cellia (217

loài), Kerteszia (12 loài), Lophopodomyia (6 loài), Nyssorhynchus (31 loài)

và Stethomyia (5 loài) 2 – Giống Bironella Theobald, 1905: có 8 loài, chia ra

3 phân giống là Bironella (2 loài), Brugella (3 loài) và Neobironella (3 loài) 3

– Giống Chagasia Cruz, 1906: Có 5 loài [75]

Baimai và Green (1984), ghi nhận có 4 dạng của An maculatus: A, B, C

và G [59] Baimai (1992) cho rằng An dirus là một phức hợp loài gồm các

dạng: A, B, C, D, E và F Các nghiên cứu di truyền quần thể cũng phát hiện

rằng An dirus là một phức hợp loài, cho đến nay, 7 loài thuộc phức hợp

An.dirus đã được ghi nhận: An dirus A, An dirus B, An dirus C, An dirus D,

An dirus E, An nemophilous và An takasagoensis Sallum (2005) và

Obsomer (2007) đã làm sáng tỏ phức hợp này, tất cả các loài này đã được mô

tả về hình thái, đặt tên chính thức và lập bản đồ phân bố của chúng ở vùng

Đông Nam Á: An dirus (= An dirus A); An cracens (= An dirus B); An

Scanloni (= An dirus C); An Baimaii (= An dirus D); An elegans (=

An.dirus E); An nemophilous (=An dirus F) và An takasagoensis [97]

Harbach, Garros, Manh, Manguin (2007) [74] đã xác định phức hợp

Minimus bao gồm 2 loài có tên chính thức An minimus (loài A) và An

harrisoni (loài C) và một loài có tên gọi chưa chính thức là An minimus, E

Sukowati, Baimaii và cs (1999) xác định có 3 thành viên trong phức hợp

loài An sundaicus ở Indonexia Linton và Harbach (2005) đã xác định các

thành viên trong phức hợp loài Sundaicus và phân bố của chúng ở khu vực

Đông Nam Á [85]

Các vùng địa lý khác nhau có những loài muỗi truyền SR khác nhau Ở

Châu Phi: các véc tơ chính truyền SR là An gambiae, An funestus, An

arabiensis; Trung Mỹ: An albimanus; Nam Mỹ: An darlingi; Bắc Mỹ:

An quadrimaculatus; Vịnh Ả Rập: An stephensi; Thổ Nhĩ Kỳ: An sacharovi;

Ấn Độ: An culicifacies, An.dirus, An minimus; Trung Quốc:

An anthropophagus, An dirus, An minimus; Vùng Trung Á: An

superpictus; Đông Âu: An messeae; Tây Âu: An atropavus; Australia: An

farauti; Đông Nam á: An dirus, An minimus, An epiroticus [15] Dựa trên kết

quả nghiên cứu ở nhiều nước khác nhau, Sinka và cs (2012) đã vẽ bản đồ

phân bố của VTSR quan trọng trên toàn thế giới [101]

Hình 1.1 Phân bố các véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Sinka, 2012)

1.1.2 Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam

Từ đầu thế kỷ XX, đã có nhiều công trình nghiên cứu về muỗi SR tại Việt Nam được công bố Trong đó, đáng kể nhất là một số công trình của tác giả nước ngoài như Laveran (1901-1904) nghiên cứu về muỗi SR ở Nam Bộ; Bonet (1906) nghiên cứu muỗi SR ở Đông Dương; Staton (1926), Borel (1930), Mesnard (1934) nghiên cứu muỗi ở các đồn điền cao su; Farinaud (1938) nghiên cứu muỗi SR ở đồng bằng Nam Bộ và Côn Đảo Mathis Legar (1910) đã công bố danh mục 15 loài muỗi tìm thấy ở Việt Nam; Borel (1926)

mô tả 13 loài ở Nam Bộ và Trung Bộ Toumanoff (1936) đã mô tả 19 loài Anopheles; Toumanoff và Hoàng Bích Truyền (1937) công bố về khu hệ Anopheles ở vùng Sapa; Galliard và Đặng Văn Ngữ (1941 - 1946) xây dựng bảng định loại gồm 22 loài (dẫn theo Nguyễn Đức Mạnh, 1988) [26]

Ở miền Nam Việt Nam, năm 1966, Stojanovich và Scott công bố 41 loài Anopheles Sau 1957, việc điều tra cơ bản về muỗi SR được tiến hành đồng bộ trong cả nước (1976 - 1977) Sau giai đoạn này, đã có nhiều công trình nghiên cứu về khu hệ muỗi SR đã được công bố Nguyễn Đức Mạnh (1988) nghiên cứu về muỗi SR ở Tây Nguyên [26]; Trương Văn Có (1996) nghiên cứu về muỗi SR ở Trung - Trung Bộ và Tây Nguyên [8]; Hồ Đình Trung (2005) đã thống kê ở Việt Nam phát hiện được 59 loài Anopheles, chưa

kể một số là phức hợp loài bao gồm nhiều loài thành viên như: An maculatus

có ít nhất 10 thành viên, An minimus với 2 loài thành viên [48] Năm 2008, Viện Sốt rét - KST - CT Trung ương xuất bản bảng định loại muỗi Anophelinae ở Việt Nam bao gồm 64 loài Anopheles [12]

Các loài muỗi Anopheles có tính đa dạng cao về hình thái và đặc biệt, các véc tơ sốt rét chính là thuộc về phức hợp loài hoặc nhóm loài khó hoặc không thể phân biệt được do sự chồng chéo các đặc điểm hình thái Việc tồn tại các loài đồng hình và sự gối nhau về giới hạn biến dị của các loài trong một nhóm loài hay một phức hợp loài là khá phổ biến Việc phát hiện và phân loại các loài đồng hình bằng phân tích hình thái là rất khó xác định [1]

Một số phương pháp định loại phân tử hiện nay đang được sử dụng để

phân biệt các loài đồng hình có cùng vùng phân bố cũng như các loài có quan

hệ gần gũi có cùng vùng phân bố Ngô Thị Hương và cs (2004, 2007) [24,25],

đã xác định phức hợp Minimus gồm An minimus và An harrisoni được tìm

thấy cùng phân bố trên diện rộng bao gồm miền Bắc và miền Trung Việt

Nam, còn phức hợp Dirus chỉ mới xác định có mặt của An dirus Về

An maculatus, Nguyễn Thị Hương Bình (2008, 2009) đã xác định nhóm đồng

hình này gồm 14 thành viên, trong đó có 6 loài đã xác định tên như trong

bảng định loại muỗi Anophelinae ở Việt Nam năm 2008, còn 08 thành viên

khác chưa xác định chính xác vị trí phân loại [1] Về phức hợp Sundaicus,

Nguyễn Đức Mạnh và ctv (2006) đã xác định An sundaicus ở Nam Bộ chính

là An epiroticus trong phức hợp loài Sundaicus Nguyễn Đức Mạnh và ctv

(2008) [28] đã xác định An sundaicus ở Cần Giờ có thể là một thành viên

mới trong phức hợp loài đồng hình Sundaicus ở Việt Nam

Hiện nay An minimus được xác định là một phức hợp gồm ít nhất hai

loài Bằng chứng sự tồn tại các loài thành viên trong phức hợp An minimus là

sự khác nhau về các dấu hiệu tập tính, hình thái và di truyền trong nội bộ

An minimus Tuy nhiên, các dấu hiệu tập tính và hình thái không phải là bằng

chứng hiển nhiên về sự tồn tại của các loài đồng hình mà chúng là các chỉ thị

đầu tiên gợi ý một loài nào đó có thể là một phức hợp của các loài đồng hình

Ở Việt Nam, bằng kỹ thuật điện di enzym, dựa trên tần số kiểu gen locus

Odh, An minimus được chia thành hai “dạng”: “dạng 1” gồm những cá thể

chủ yếu có kiểu gen là đồng hợp tử Odh 134/134, “dạng 2” gồm những cá thể có

kiểu gen đồng hợp tử Odh 100/100 Hai dạng này khác nhau về tập tính:

An minimus “dạng 1” thích đốt người ngoài nhà, trong khi đó An minimus

“dạng 2” thích đốt người trong nhà (Hồ Đình Trung, 1996) )[47] Hiện nay,

với việc áp dụng kỹ thuật phản ứng chuỗi PCR, có thể phân biệt hai loài

An minimus A và An minimus C (Hồ Đình Trung, 2005) [48] Năm 2008,

Nguyễn Thị Hồng Ngọc và cs nghiên cứu đa hình di truyền của các thành

viên trong nhóm loài An minimus và vẽ sơ đồ cây quan hệ họ hàng trên cơ sở

phân tích các băng ADN đa hình [30] Dựa trên những đặc điểm di truyền,

Harbach và cs (2007) đã tách An minimus C trong phức hợp loài

An minimus thành một loài mới và đặt tên là An harrioni [74]

Ngô Thị Hương và cs (2004) cũng đã xác định các các mẫu vật phức

hợp Dirus thu thập được ở Việt Nam chỉ mới xác định có mặt của An dirus

(= An dirus A) [24] Như vậy, cho đến nay ở Việt Nam mới ghi nhận sự có

mặt của hai loài thuộc phức hợp loài Dirus, đó là An dirus và

An takasagoensis

Theo thống kê của Hồ Đình Trung (2005) [48], ở Việt Nam có 15 loài

Anopheles là những véc tơ sốt rét chính, phụ và nghi ngờ, phân bố như sau:

Véc tơ chính phân bố tại vùng đồi - núi - rừng toàn quốc là An minimus, tại

vùng núi rừng từ 200 vĩ Bắc vào Nam là An dirus, tại vùng nước lợ ven biển

Nam Bộ là An epiroticus; véc tơ phụ phân bố tại vùng núi rừng toàn quốc là

An aconitus, An jeyporiensis, An maculatus, tại vùng ven biển miền Bắc là

An subpictus, An sinensis, An vagus, An indefinitus, tại vùng ven biển miền

Nam là An subpictus, An sinensis, An campestris; véc tơ nghi ngờ phân bố

tại vùng núi rừng miền Bắc, MT-TN là An culicifacies; tại vùng núi rừng

Đông Nam Bộ là An interruptus, tại vùng ven biển miền Bắc là An lesteri

Thành phần loài Anopheles ở các địa phương khác nhau, ở các thời

điểm điều tra khác nhau là khác nhau Vì các nguyên nhân chủ quan như quy

mô điều tra, phương pháp điều tra và có nguyên nhân khách quan do sự thay

đổi điều kiện ngoại cảnh của khu vực nghiên cứu, hoạt động dân cư xây dựng

phát triển kinh tế, do tác động của các biện pháp phòng chống véc tơ đã được

triển khai Vì vậy, việc điều tra xác định thành phần loài thường xuyên theo

từng giai đoạn là hết sức cần thiết, để có thể so sánh thành phần loài muỗi ở các điểm nghiên cứu khác nhau, cần phải tiến hành các điều tra cùng quy mô, đồng thời và theo các phương pháp cố định

1.2 Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles

1.2.1 Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles trên thế giới

1.2.1.1 Sinh thái, tập tính muỗi Anopheles trên thế giới

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tập tính sinh lý muỗi sốt rét, nhất

là những nhóm loài có khả năng truyền bệnh sốt rét rất được chú trọng và tiến hành nhiều nơi Christopher (1911), nghiên cứu sự phát triển của trứng trong

cơ thể muỗi Beklemishev (1940), nghiên cứu sinh học của muỗi Anopheles, xác định 3 giai đoạn sinh thực của muỗi Rusell (1946), Gilles (1961), Gilles

và Wilkes (1965), nghiên cứu tuổi thọ của muỗi và các yếu tố ảnh hưởng Carneval, Bryan và Smaley (1978), Chomara (1951), nghiên cứu tập tính lựa chọn vật chủ và các yếu tố hấp dẫn muỗi Klein (1977), nghiên cứu sự lựa chọn nơi đẻ của muỗi (dẫn theo Trần Đức Hinh, 1996) [15]

Nghiên cứu sự liên quan giữa sốt rét với các yếu tố núi, rừng và sự biến động dân cư đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu trong những năm gần đây Kondrashin và cs (1991) nghiên cứu ở khu vực Đông Nam Á xác định ở vùng rừng núi tỷ lệ mắc và tử vong do sốt rét cao hơn nhiều so với vùng đồng bằng, đô thị [10] Một trong các yếu tố chính làm cho sốt rét nặng

và dai dẳng ở vùng rừng núi là véc tơ sốt rét có khả năng truyền bệnh cao, tuổi thọ dài, có tập tính trú đậu và đốt mồi ngoài nhà nên ít chịu tác động của hóa chất diệt muỗi Trong khi đó, các cộng đồng dân cư địa phương chủ yếu

là người dân tộc thiểu số có đời sống kinh tế thấp, tập quán lạc hậu và thiếu hiểu biết công tác PCSR, và tập quán du canh du cư góp phần làm cho diễn biến sốt rét ngày càng phức tạp

Đối với các véc tơ sốt rét khác nhau có tập tính đốt mồi khác nhau

An minimus ở Đông Nam Á thì chủ yếu là đốt mồi trong nhà [76] Tuy nhiên, tập tính ưa đốt người trong nhà của An minimus dường như rõ ràng hơn

trước khi phun DDT Sau một giai đoạn dài sử dụng DDT, thì chúng có xu hướng chuyển sang đốt người ngoài nhà Hầu hết các nghiên cứu được tiến

hành ở Thái Lan sau năm 1970 kết luận rằng An minimus ưa đốt người ngoài

nhà hơn [79]

Hoạt động đốt người của An minimus thường là suốt đêm Tuy nhiên,

đỉnh đốt người thay đổi theo không gian và thời gian Ở Ấn Độ, thời điểm đốt

người cao nhất của An minimus là từ 1h đến 4h [68], trong khi đó ở Myanmar

[90] là 22h đến 3h Ở vùng cao miền trung Thái Lan, thời điểm đốt người cao nhất của chúng là lúc 18h vào mùa lạnh và 22h vào mùa nóng [92] Ismail và

cs (1975) nghiên cứu những quần thể An minimus vùng bìa rừng ở Thái Lan

thấy rằng tỷ lệ đốt người ngoài nhà cao hơn trong nhà từ 4,4 đến 5,8 lần [80]

Hoạt động đốt người của An dirus diễn ra cả trong nhà và ngoài nhà,

và tỷ lệ đốt người trong nhà và ngoài nhà của chúng thay đổi theo không gian

và thời gian Ở Bangladesh, 81,4% An dirus bắt được ngoài nhà năm 1975,

trong khi đó năm 1976 tỷ lệ này chỉ có 57,7% [95] Ở miền Bắc Thái Lan,

An dirus đốt người trong nhà nhiều hơn ngoài nhà không đáng kể [114], trong khi đó ở Campuchia An dirus bắt được trong nhà nhiều hơn 2 - 5 lần

ngoài nhà [70]

Hoạt động đốt người của An dirus là suốt đêm, nhưng thời điểm đốt

người cao nhất tuỳ thuộc vào vùng địa lý và theo mùa Ở miền Nam

Myanmar, hoạt động đốt người ngoài nhà của An dirus rõ nét là từ 18h trở đi

và có hai thời điểm đốt người cao nhất là vào lúc 19h30 và 21h30 [78] Ở

Bangladesh, thời điểm đốt người cao nhất của An dirus ngoài nhà là từ 22h - 23h và trong nhà là 1h - 2h Ở miền Nam Thái Lan, An dirus có tần suất đốt

người cao vào khoảng 22h - 1h [96] hay từ 24h - 3h [97] Ở miền Đông Thái

Lan, hoạt động đốt người của An dirus xuất hiện sớm hơn trong mùa khô lạnh, với 35 - 40% An dirus bắt được trước 21h, gấp đôi so với các mùa khác

cùng thời gian [72]

Sự khác nhau về tập tính đốt người của An dirus giữa các khu vực có thể

do sự có mặt của các loài khác nhau trong phức hợp loài An dirus Ở Thái Lan, hoạt động đốt người ngoài nhà của An dirus C và B thường ở mức độ cao vào đầu buổi tối trong khoảng 18h - 20h và 19h - 21h Trong khi đó An dirus A và

D bắt đầu đốt người muộn hơn, thời điểm đốt người ngoài nhà cao nhất từ 21h

- 23h đối với An dirus A và từ 1h - 3h đối với An dirus D [58]

Đối với An maculatus hoạt động đốt người suốt đêm nhưng chủ yếu từ

chập tối đến 21 giờ và thường đốt máu người ngoài nhà hơn trong nhà [86]

1.2.1.2 Vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét trên thế giới

Từ năm 1901, Ronal Ross đã phát hiện thoa trùng sốt rét trong muỗi Anopheles, và sau đó cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vai trò truyền bệnh sốt rét của muỗi Anopheles [1] Về vai trò truyền bệnh sốt rét của muỗi Anopheles đã có nhiều công trình nghiên cứu đáng kể, nhất là công trình của Mac Donald (1957) đã xác định một loài Anopheles là véc tơ sốt rét cần có các điều kiện sau: Có thoa trùng trong tuyến nước bọt, ái tính với máu người (ưa đốt người), tần số đốt người cao, tuổi thọ đủ dài và có mật độ cao ở mùa truyền bệnh sốt rét Như vậy, để chứng minh vai trò truyền bệnh của một véc tơ, người ta phải chứng minh được chúng có mang mầm bệnh Có nhiều phương pháp như mổ muỗi hoặc gây nhiễm thực nghiệm Bên cạnh kỹ thuật

mổ muỗi tự nhiên (WHO, 1975; WHO, 1994), ngày nay nhờ có kỹ thuật ELISA xác định muỗi nhiễm KSTSR một cách đơn giản và cho phép xác định

ký sinh trùng đó là P falciparum hay P vivax [117]

Với những kết quả đạt được trong lĩnh vực nghiên cứu phân loại học muỗi Anopheles và vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles, cho đến nay trên

thế giới trong giống Anopheles đã xác định khoảng 70 loài là véc tơ truyền KSTSR cho người (Hồ Đình Trung, 2005) [47]

1.2.2 Sinh thái, tập tính và vai trò truyền bệnh của Anopheles ở Việt Nam

1.2.2.1 Sinh thái, tập tính muỗi Anopheles ở Việt Nam

Theo Lê Khánh Thuận, Trương Văn Có nghiên cứu ở khu vực MT - TN

(2001): An minimus phát triển quanh năm, phân bố rộng từ vùng bìa rừng,

phát tán ra vùng savan cỏ bụi, véc tơ này có ưu thế ở vùng bìa rừng, mật độ

giảm ở vùng rừng và rừng rậm An minimus hoạt động đốt máu suốt đêm và

có mật độ cao nhất từ 22h đến 4h sáng Tỷ lệ An minimus nhiễm thoa trùng

tại Gia Lai năm 1994 là 2,58% [45]

Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố khí hậu lên quần thể An minimus

tại Khánh Phú, các tác giả Nguyễn Tuyên Quang, Marchand, Nguyễn Thọ

Viễn (2002) nhận định: Khoảng nhiệt độ đẻ quần thể An minimus tồn tại và

phát triển là >18oC và <330C cùng với khoảng độ ẩm tương ứng là > 81% và

< 90% [39]

Hoạt động đốt mồi của véc tơ sốt rét khác nhau là không giống nhau

giữa các loài Hoạt động đốt mồi của An minimus thường là suốt đêm Tuy nhiên, đỉnh đốt mồi của An minimus ở Việt Nam là 22h đến 3h [50]

Khi phân tích theo nhóm loài giữa An minimus A và C cho thấy,

An minimus C ưa đốt trâu bò, ưa đốt người ngoài nhà và trú đậu ngoài nhà; ngược lại An minimus A ưa đốt người và trú đậu trong nhà Do mức độ ưa đốt máu người khác nhau giữa An minimus A và An minimus C cho nên rất có

thể sự truyền sốt rét của chúng là không như nhau [47]

Đối với An dirus hoạt động đốt người diễn ra cả trong nhà và ngoài

nhà, ở miền Trung Việt Nam [43] An dirus bắt được trong nhà nhiều hơn 2 -

5 lần ngoài nhà Một cuộc khảo sát tiến hành ở huyện Vân Canh cũng như ở

miền Trung Việt Nam cho thấy từ 18h - 22h mật độ An dirus đốt mồi ngoài

nhà cao hơn trong nhà, nhưng từ 22h - 5h thì mật độ đốt mồi trong nhà lại cao

hơn ngoài nhà, do đó cả đêm mật độ chúng đốt mồi trong nhà và ngoài nhà tương đương nhau [35]

Ở Việt Nam, thời điểm đốt mồi cao nhất là từ 20h - 24h [32] Ở một số

nơi, số lượng An dirus bắt được trước nửa đêm là trên 85% tổng số muỗi bắt

được trong cả đêm [43]

1.2.2.2 Vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét ở Việt Nam

Bệnh sốt rét ở Việt Nam lưu hành quanh năm với l - 2 đỉnh cao trong năm, tuỳ thuộc vào véc tơ truyền bệnh chính và có liên quan chặt chẽ với mùa

mưa Ở những vùng mà véc tơ chính là An minimus thì mùa sốt rét có 2 đỉnh

cao trong năm, vào đầu mùa mưa và cuối mùa mưa; ở những vùng mà véc tơ

chính là An dirus thì mùa sốt rét chỉ có một đỉnh cao vào giữa mùa mưa; còn

ở những vùng mà véc tơ chính là An minimus phối hợp cùng An dirus thì

mùa sốt rét có đỉnh cao kéo dài suốt mùa mưa

Việc xác định vai trò truyền bệnh của một loài muỗi Anopheles dựa theo những căn cứ: Sự phù hợp dịch tễ học của phân bố bệnh sốt rét và sự phân bố muỗi theo không gian và thời gian; tính ưa đốt người của muỗi cao; muỗi phải sống đủ lâu để KSTSR hoàn thành sự phát triển trong muỗi và cuối cùng là tỷ

lệ nhiễm thoa trùng của muỗi trong tự nhiên Sự phát hiện ra thoa trùng KSTSR trong muỗi là bằng chứng xác thực nhất về vai trò véc tơ của một loài muỗi Tuy vậy, việc mổ muỗi xét nghiệm tìm ra thoa trùng ở tuyến nước bọt luôn là việc khó khăn về kỹ thuật, cũng như trong tự nhiên, xác suất phát hiện thoa trùng là rất nhỏ Hiện nay, kỹ thuật ELISA đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc xác định muỗi nhiễm KSTSR

Như thế, khả năng của một loài muỗi trở thành một véc tơ truyền bệnh mang bản chất sinh học và mối quan hệ giữa người-KSTSR-muỗi đã được hình thành trong lịch sử lâu dài Tuy nhiên, vai trò của các loài véc tơ ở các địa phương khác nhau thể hiện với các mức độ khác nhau; mà một trong các

nguyên nhân gây ra là do mức độ phát triển của quần thể véc tơ và sự thay đổi tập tính của muỗi tùy thuộc vào hoàn cảnh môi trường cụ thể

Ở hai thí điểm nghiên cứu sốt rét Vân Canh (Bình Định) và Iakor (Gia Lai), các tác giả Lê Khánh Thuận, Trương Văn Có, và cs (2001) cho biết, tại

Vân Canh mùa sốt rét tháng 4, 5 do quần thể An minimus đóng vai trò chính; còn tháng 10, 11 do quần thể An dirus đóng vai trò quan trọng Ở Tây Nguyên, mùa truyền bệnh sốt rét hầu như quanh năm, An minimus là véc tơ

truyền bệnh rất quan trọng, có đỉnh phát triển thứ nhất vào tháng 4 - 5; đỉnh

phát triển thứ hai vào tháng 9 - 11 Tỷ lệ đẻ của An minimus ở Iakor là 72,8

% Tỷ lệ nhiễm KSTSR của An minimus là 3,46%) [44]

Nguyễn Đức Mạnh, Trần Đức Hinh, Lê Đình Công và cs (2002) [28], cho thấy trong giai đoạn 1996 - 2000, ở tất cả các tỉnh có rừng núi (39 tỉnh

trong cả nước) đều bắt được muỗi An minimus; muỗi An dirus bắt được ở 21

tỉnh từ miền Trung Việt Nam trở vào Trong tổng số 12.867 muỗi thử nghiệm

ELISA chỉ mới thấy 2 loài muỗi nhiễm KSTSR là An minimus (1,59 % - 6,0%) và An dirus (2,78 % - 6,97 %) và tập trung ở MT – TN và Nam Bộ, muỗi An minimus ở miền Bắc chưa thấy trường hợp nào dương tính

Khu vực MT - TN đã phát hiện 48 loài Anopheles, chiếm 81,35% số

lượng loài cả nước An minimus và An dirus là hai véc tơ truyền bệnh SR

trong khu vực Mùa truyền bệnh SR ở MT-TN duy trì quanh năm; tuy nhiên

có 2 đỉnh cao: Đỉnh thứ nhất vào mùa khô (tháng 3, 4, 5) và đỉnh thứ hai vào

mùa mưa (tháng 9, 10, 11) An minimus là véc tơ đóng vai trò truyền bệnh SR quan trọng nhất ở khu vực và An dirus cũng là véc tơ quan trọng góp phần

gia tăng mức độ truyền bệnh SR vào những tháng mùa mưa trong năm [44]

Từ các kết quả nghiên cứu về vai trò truyền bệnh sốt rét của các loài Anopheles ở Việt Nam chúng tôi có thể xác định được các loài Anopheles là những véc tơ sốt rét ở khu vực miền Trung-Tây Nguyên như sau: các véc tơ

chính An dirus và An minimus; các véc tơ phụ là: An aconitus,

An jeyporiensis và An maculatus

1.3 Phòng chống véc tơ sốt rét

1.3.1 Phòng chống véc tơ sốt rét trên thế giới

Những năm đầu của thế kỷ XX, con người đã có biện pháp phòng chống

sốt rét bằng cách đắp màn, tấm đắp, lấp ao hồ, vũng nước đọng, khơi thông

dòng chảy để diệt bọ gậy của muỗi Anopheles và đã khám phá ra hoạt tính

diệt côn trùng của DDT, sau đó các nhóm hóa chất diệt côn trùng được nghiên

cứu thành công và sử dụng như nhóm lân hữu cơ, nhóm Clo hữu cơ và nhóm

Carbamat; đã có nhiều công trình nghiên cứu về hiệu quả diệt của các hóa

chất này; cũng như vấn đề kháng hóa chất của côn trùng

Hóa chất nhóm Pyrethroid được Schechter tổng hợp năm 1924 có tên là

Bioallthrin; năm 1973, Elliott và Onwaris đã tổng hợp thành công permethrin;

sau này, những hóa chất như lambdacyhalothrin, deltamethrin,

alphacypermethrin cũng đã được tổng hợp thành công và cũng có nhiều công

trình nghiên cứu hiệu quả sử dụng phun tồn lưu trên tường vách của các loại

hóa chất này Các tác giả nghiên cứu hầu hết cho rằng màn tẩm permethrine

an toàn đối với người, ít mùi, không màu, có khả năng hạn chế véc tơ vào nhà

hút máu và lan truyền sốt rét Do vậy, WHO (1989) đã khuyến cáo sử dụng

biện pháp này trên diện rộng trong chương trình PCSR ở các nước trên thế

giới như Trung Quốc, quần đảo Solomon, Tân Ghine, Việt Nam [8]

Ngoài ra, còn có các biện pháp khác như vật lý, sinh học, sinh thái học

cũng được nghiên cứu ở nhiều nơi Vinod (1991) đã nghiên cứu việc quản lý

môi trường trong phòng chống sốt rét do An culicifacies và An stephensi

truyền bệnh ở Ấn Độ, Gorgas đã thành công trong công việc sử dụng những

biện pháp quản lý môi trường để làm giảm đi bệnh SR cho công nhân trên

kênh đào Panama [108]

Binka và cs (1996) nghiên cứu tại Ghana cho thấy, sau 2 năm sử dụng màn tẩm Permethrin, tỷ lệ chết ở trẻ em từ 6 tháng đến 4 tuổi giảm 17% [61] Kết quả cũng được ghi nhận ở Gambia: sau 1 năm sử dụng màn tẩm Permethrin, tỷ lệ chết ở trẻ em từ 1 - 9 tuổi giảm 25% và tình trạng dinh dưỡng của trẻ em sống trong khu vực sử dụng màng tẩm hoá chất cũng được cải thiện

Tại làng Banlingo và Banjul của Malaisia, Yap (1996) đã so sánh hiệu quả xua và diệt muỗi khi sử dụng các loại xà phòng có chứa DEEP 20 % và permethrin 0,5%, xà phòng chỉ có DEEP 20% và xà phòng chỉ có permethrin 0,5% Kết quả cho thấy, loại xà phòng có chứa DEEP và Permethrin làm giảm trung bình 62% số lượng muỗi đốt, p < 0,001 Xà phòng chỉ chứa DEEP làm giảm trung bình 70% số lượng muỗi đốt, p < 0,001 Xà phòng chỉ có chứa permethrin làm giảm trung bình 29% số lượng muỗi đốt, P< 0,05 [118]

Ngoài ra, tính kháng hóa chất diệt côn trùng - một hiện tượng có thể xuất hiện trong mọi nhóm côn trùng truyền bệnh sau một thời gian tiếp xúc với hóa chất diệt cũng đã được chú trọng trong công tác phòng chống véc tơ sốt rét Năm 1946, mới chỉ phát hiện có hai loài Anopheles kháng DDT, nhưng đến năm 1991 đã có tới 55 loài kháng với một số hóa chất Trong 55 loài có 53 loài kháng với DDT, 27 loài với lân hữu cơ, 17 loài với carbamate

và 10 loài với pyrethroid, 16 loài có kháng với 4 loại hóa chất diệt Có 21 loài trong 55 loài kháng là véc tơ quan trọng đã được WHO báo cáo năm 1992

1.3.2 Phòng chống véc tơ sốt rét ở Việt Nam

Vào đầu năm 1980, mặc dù DDT vẫn còn hiệu lực trong phòng chống VTSR, nhưng WHO đã khuyến cáo không sử dụng DDT trong y học Cùng với xu thế chung của thế giới, các chuyên gia phòng chống véc tơ sốt rét (PCVTSR) ở Việt Nam đã bắt đầu nghiên cứu các biện pháp sử dụng các hóa chất thuộc nhóm Pyrethroid để PCVT sốt rét Một số công trình nghiên cứu

về hiệu quả PCSR của màn tẩm permethrine như: Nguyễn Văn Chí và cs (1986 – 1991), Bùi Đình Bái và cs (1991 – 1993), Vũ Thị Phan và ctv (1987 – 1990) kết luận là có thể sử dụng màn tẩm permethrine trong PCSR ở những vùng sốt rét nặng [8]

Lê Khánh Thuận, Trương Văn Có và cs (1997) nghiên cứu áp dụng một

số biện pháp PCVT ở MT-TN Phun ICON 10WP, phun K-Othrin 5WP; tẩm màn bằng permethrin và kem xua DEET làm giảm KSTSR ở cộng đồng dân

cư có tập quán ngủ rẫy Nguyễn Đức Mạnh và cs (1997), thử nghiệm vectron

20 WP phun tồn trên tường gỗ, tre, nứa; và tẩm màn bằng vectron 10EC Trương Văn Có (2007) [9] nghiên cứu ở khu vực Tây Nguyên xác định ICON tẩm màn có hiệu lực tồn lưu kéo dài trên 8 tháng

Năm 2001, Trần Đức Hinh và ctv [16] đã nghiên cứu so sánh hiệu lực diệt tồn lưu của màn tẩm permethrin, deltamethrin, lambdacyhalothrin, etofenprox và alphacypermethrin ở Việt Nam Kết quả sau một năm thử nghiệm đã kết luận: Các hóa chất đều có tác dụng PCVT, tác dụng phụ không đáng kể và được cộng đồng chấp nhận, qua đó đề xuất hóa chất sử dụng cho chương trình PCSR Quốc gia

Nguyễn Tuấn Ruyện và cs (2001) [42] đã đánh giá hiệu quả của fendona 10 SC tại thực địa trong PCSR ở miền Bắc Việt Nam cho thấy tác dụng tồn lưu của fendona trên tường gỗ là 11 tháng, trên tường gạch là 9 tháng với liều 30 mg/m2

Triệu Nguyên Trung và ctv (2009) [49] nghiên cứu đánh giá hiệu lực của fendona 10 SC phun tồn lưu và tẩm màn trong phòng chống muỗi sốt rét

ở khu vực MT-TN cho thấy hiệu lực tồn lưu của hóa chất trên tường vách ở thực địa kéo dài 6-8 tháng

Dựa trên những kết quả nghiên cứu nêu trên, hiện nay ở Việt Nam, các biện pháp phòng chống véc tơ được lựa chọn sử dụng trong Chương trình Quốc gia PCSR là phun tồn lưu và tẩm màn bằng hóa chất Các hóa chất đang

được sử dụng là fendona 10SC, ICON 10WP và ICON 2,5CS; trong đó: ICON 10WP và fendona 10SC được chỉ định sử dụng để phun tồn lưu; và ICON 2,5CSvà fendona 10SC được chỉ định sử dụng để tẩm màn

Tuy nhiên, hiện nay việc PCVTSR cho người đi rừng, ngủ rẫy rất khó khăn vì: Khu vực nhà rẫy thường có mật độ véc tơ truyền bệnh cao; Nhà rẫy nằm rải rác trên núi cao nên việc phun tẩm hóa chất rất khó khăn; Người dân chưa có ý thức mang màn theo khi ngủ rẫy Nhiều nơi người dân chưa đủ màn để mang đi ngủ tại nhà rẫy [10]

Ngoài ra, tại một số nơi có tình hình sốt rét gia tăng do ở những đối tượng đi rừng, ngủ rẫy cũng đã có nghiên cứu hiệu quả của các biện pháp phòng chống véc tơ bổ sung phun tồn lưu nhà rẫy và tẩm màn cho đồng bào

có tập quán ngủ rẫy Nghiên cứu của Nguyễn Thị Duyên (2011) ở Bình Định

cho thấy: An dirus có mặt quanh năm tại khu vực nhà rẫy, có đỉnh phát triển vào tháng 10, 11, An dirus nhiễm KSTSR tỷ lệ là 2,86%; các biện pháp

phun tồn lưu và tẩm màn có hiệu lực tồn lưu 6-7 tháng và đã làm giảm cả tỷ lệ người nhiễm KSTSR từ 1,75% xuống còn 0,84-0,42%[10]

Nguyễn Xuân Quang và ctv (2012) nghiên cứu muỗi Anopheles ở các

Vườn Quốc gia Chư Mom Ray, Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh và Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô đã chỉ ra vai trò của các loài được xác định là véc tơ truyền bệnh sốt rét; cung cấp một số dẫn liệu về sinh thái học và tập tính của các loài véc tơ, gắn liền với vai trò truyền bệnh của chúng; cho biết hiện trạng mắc sốt rét ở các cộng đồng tại ba khu vực nghiên cứu, đặc biệt trong mối liên quan với tập quán đi rừng, ngủ rẫy của đồng bào Kết quả thử nghiệm biện pháp sử dụng võng và bọc võng tẩm Fendona 10SC liều lượng 25 mg a.i/m2phối hợp truyền thông tích cực đã mang lại một số kết quả như: sau can thiệp

2 tháng và 5 tháng, mật độ các véc tơ sốt rét An dirus, An aconitus và

An maculatus ở trong nhà rẫy có giảm Tỷ lệ KSTSR sau 5 tháng can thiệp là

0,96%, giảm so với trước can thiệp (4,31%); sau 12 tháng can thiệp giảm còn

0,49%; tỷ lệ SRLS sau 5 tháng can thiệp là 1,44%, giảm so với trước can thiệp (4,79%); sau 12 tháng can thiệp giảm còn 0,49% [39].

Hầu hết các nghiên cứu đều chỉ ra hiệu quả PCSR tốt của các biện pháp

bổ sung cho những đối tượng đi rừng, ngủ rẫy, nhưng cũng đồng thời khuyến cáo cần thiết phải có những nghiên cứu sâu hơn, rộng hơn để có những biện pháp PCSR khác nhau, phù hợp cho từng vùng, từng nơi có những yếu tố dịch

tễ sốt rét, yếu tố véc tơ, cũng như yếu tố tập quán đi rừng, ngủ rẫy của người dân khác nhau, đặc biệt là ở MT - TN nơi mà đa số người dân địa phương vẫn còn tập quán đi rừng, ngủ rẫy Các véc tơ SR thường tấn công người vào ban đêm, thời gian này người đồng bào chủ yếu tập trung trong nhà rẫy Thực trạng nhà rẫy và hoạt động của muỗi ở nơi này như thế nào và liệu có phải xử

lý phòng chống trong khu vực nhà rẫy hay không là câu hỏi cần phải trả lời cho các nhà nghiên cứu về SR

Như vậy, hiện nay ở MT - TN, việc nghiên cứu muỗi Anopheles và các véc tơ sốt rét, cũng như nghiên cứu các biện pháp phòng chống véc tơ, PCSR cho những người đi rừng, ngủ rẫy là cần thiết trong tình hình hiện nay

1.4 Kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét

1.4.1 Định nghĩa kháng hóa chất

Kháng hóa chất là sự chọn lọc đặc điểm có tính kế thừa của một quần thể côn trùng gây ra thất bại một sản phẩm hóa chất mong đợi khi sử dụng theo

quy định Theo định nghĩa của WHO “Kháng hóa chất là sự phát triển khả

năng sống sót của một số cá thể sau khi tiếp xúc với nồng độ của một hoá chất mà với nồng độ đó đa số cá thể trong một quần thể bình thường của loài

đó sẽ bị chết sau khi tiếp xúc”

Khả năng phát triển tính kháng hoá chất diệt phụ thuộc vào các yếu tố: Sinh học, sinh thái học của côn trùng, thời gian tồn lưu của hoá chất và cường

độ sử dụng gồm liều lượng và thời gian sử dụng

1.4.2 Cơ sở sinh học của tính kháng hóa chất diệt ở côn trùng

Hiện tượng kháng hóa chất không phải là một quá trình thích nghi sinh

lý của các cá thể trong quần thể Hiện tượng này bắt nguồn từ sự sai khác tự nhiên có bản chất di truyền về mức độ mẫn cảm đối với các chất độc giữa các

cá thể trong quần thể Sự khác biệt này có sẵn trong các quần thể tự nhiên ngay từ khi chưa tiếp xúc với hóa chất

Tính kháng hoá chất là một hiện tượng tiến hóa, là kết quả của quá trình chọn lọc các gen kháng ở côn trùng dưới áp lực của hoá chất Các gen kháng

có thể có sẵn trong quần thể hoặc sinh ra do đột biến Những cá thể trong quần thể mang gen kháng sống sót mặc dù tiếp xúc với hoá chất và truyền những gen kháng cho thế hệ sau

Việc sử dụng lặp lại một hoá chất sẽ loại bỏ các cá thể nhạy và tỷ lệ các

cá thể kháng sẽ tăng và cuối cùng số cá thể kháng sẽ trội lên trong quần thể Kết quả là quần thể không phục hồi trở lại được tính mẫn cảm của hóa chất

đó Do vậy, giám sát và phát hiện ngay từ những dấu hiệu đầu tiên là quan trọng để kịp thời có một chương trình quản lý tính kháng hóa chất diệt

1.4.3 Một số cơ chế kháng của côn trùng

Hóa chất có thể xâm nhập vào cơ thể muỗi bằng nhiều cách và ảnh hưởng đến sự sống sót của chúng ở các mức độ khác nhau Dựa vào khả năng hóa chất

bị phân giải trực tiếp hay không khi tác động lên cơ thể muỗi để chia ra các cơ chế kháng:

- Kháng do giảm tính thẩm thấu: Là cơ chế mà trong đó hóa chất diệt

không bị phân hủy trực tiếp, song tính kháng hình thành là do giảm khả năng thấm Nhiều loại hoá chất diệt côn trùng thâm nhập vào cơ thể côn trùng qua lớp biểu bì Những thay đổi của lớp biểu bì của côn trùng làm giảm tốc độ thẩm thấu của hoá chất diệt côn trùng gây nên sự kháng đối với một số hoá chất diệt Đơn thuần tính thấm giảm chỉ gây ra sự kháng ở mức độ thấp Cơ

chế này hiếm khi được đề cập tới, nó thường được coi là thứ yếu thậm chí không được nhắc tới ở muỗi Tuy nhiên, nếu phối hợp với các cơ chế kháng khác, nó có thể tạo nên sự kháng cao Cơ chế này hầu hết được phát hiện qua

các nghiên cứu tính thấm sử dụng hoá chất diệt

- Kháng tập tính: Đó là sự thay đổi của côn trùng trong tập tính né tránh

được liều gây chết của hóa chất Những thay đổi bao gồm sự giảm xu hướng bay vào vùng sử dụng hoá chất hay tránh xa khỏi bề mặt có hoá chất Tuy nhiên, cơ chế kháng này cũng hiếm khi được đề cập đến và như hậu quả thay

đổi gây ra trực tiếp bởi sự có mặt của hoá chất diệt côn trùng

- Kháng “hạ gục”: Kháng “hạ gục” được đặt tên từ việc quan sát các

côn trùng sau khi cho tiếp xúc với hóa chất Các côn trùng nhạy cảm sau khi tiếp xúc với hoá chất diệt nhanh chóng bị tê liệt hay “hạ gục” (knockdown)

- Kháng do cơ chế chuyển hóa: Trong có chế này khi phân tử hóa chất

diệt xâm nhập vào cơ thể dưới tác dụng của các enzym khác nhau trong cơ thể muỗi kháng, hóa chất sẽ bị phân giải theo nhiều con đường khác nhau như: oxy hóa, thủy phân, hydro hóa, khử clo, ankyl hóa trở thành chất không độc Cơ chế này tạo ra một mức độ kháng mạnh mẽ nhất của muỗi đối với từng hóa chất Sự kháng hóa chất là kết quả của sự thay đổi về mặt cấu trúc enzym làm tăng khả năng giải độc của nó hoặc tăng số lượng enzym dẫn đến tăng sự đào thải độc tố hóa chất diệt côn trùng ra khỏi cơ thể chúng

1.5 Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét

1.5.1 Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét trên thế giới

Tính kháng hoá chất diệt côn trùng là một hiện tượng có thể xuất hiện trong mọi nhóm côn trùng truyền bệnh Năm 1946 mới chỉ có hai loài Anopheles kháng DDT, nhưng đến năm 1991 đã có tới 55 loài kháng với 1 hoặc nhiều loại hóa chất Trong 55 loài có 53 loài kháng với DDT, 27 loài

kháng với phốt pho hữu cơ, 17 loài kháng với carbamate và 10 loài kháng với pyrethroid, 16 loài có kháng với cả 4 loại hóa chất diệt (Rodriguez, 2000) [94]

Có 21 loài trong 55 loài kháng là véc tơ quan trọng đã được WHO báo cáo năm

1996 Một số kháng điển hình như: An aconitus với DDT ở Kalimantan,

Bangladesh, Ấn Độ, Nepal và Thái Lan Sự kháng DDT ở muỗi đã đặt ra vấn

đề phải tìm ra hoá chất khác thay thế nó Nhiều hoá chất diệt muỗi đã được đưa

ra thử nghiệm và đem lại kết quả tốt, đã được WHO khuyến cáo sử dụng trong chương trình PCSR (WHO, 1975) [110] Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh khi dần dần các véc tơ trở nên kháng với các hoá chất này Tới năm 1992, WHO công

bố 72 loài muỗi kháng hoá chất, trong đó 69 loài kháng DDT, 38 loài kháng phốt pho hữu cơ Sự kháng hoá chất của muỗi ngày càng tăng cả về số lượng loài lẫn mức độ kháng và một loài kháng với nhiều hoá chất Đến năm 2000, đã

có khoảng 100 loài muỗi kháng hoá chất trong đó hơn 50 loài Anopheles Một trong những lý do dẫn đến sự kháng ngày càng tăng nhanh và trầm trọng là do

sự sử dụng tràn lan hoá chất trong nông nghiệp và y tế

Năm 2010, tổng cộng 60 quốc gia đã báo cáo véc tơ sốt rét kháng với ít nhất một nhóm hóa chất diệt côn trùng, 50 quốc gia khác đã báo cáo kháng với hai hoặc nhiều nhóm hóa chất diệt côn trùng Tình trạng kháng hóa chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid của các véc tơ sốt rét lan rộng ở nhiều quốc gia châu Phi cũng như Trung Á và Đông Nam Á (Hình 1.1) Năm 2015, hơn 3/4 số quốc gia đã báo cáo kháng với nhóm hóa chất pyrethroid [113]

Kháng hoá chất ở các véc tơ truyền bệnh sẽ ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc tới sự xuất hiện trở lại của các bệnh do véc tơ truyền Tại những nơi nào

mà kháng hoá chất chưa ảnh hưởng tới sự xuất hiện của dịch bệnh thì nó cũng

đe dọa sự khống chế dịch bệnh Chính vì vậy, sự hiểu biết về kháng hoá chất diệt côn trùng ở các véc tơ truyền bệnh có thể giúp đề ra các chiến lược phù hợp để đấu tranh với chúng (Harrison, 1980) [76]

Tuy vậy, PCVT bằng hoá chất diệt côn trùng chỉ bị tác động khi mức độ kháng đủ lớn để tác động rõ ràng đến hiệu lực của hoá chất và sự lan truyền bệnh Trong nhiều trường hợp, việc PCVT có thể không bị ảnh hưởng bởi mức độ kháng Chẳng hạn hoạt động phòng chống kiểm soát được 75% quần thể véc tơ trong khi mức độ kháng thấp hơn 10% thì tính kháng sẽ không ảnh hưởng đến hiệu quả PCVT Trong trường hợp này, tăng cường kiểm tra, giám sát tần số kháng là đủ và không cần thay đổi phương pháp PCVT (Harrison, 1980) [76] Mặc dù vậy, nhìn chung các điều tra giám sát kháng hoá chất là cần thiết bởi: Hoạt động này cung cấp dữ liệu cơ bản cho việc lập chương trình, chọn lọc các hoá chất diệt côn trùng thích hợp trước khi thực hiện công việc PCVT và phát hiện kháng hoá chất ở giai đoạn sớm nhằm thực hiện kịp thời các biện pháp quản lý Tuy nhiên, trong những trường hợp này, bất cứ một biện pháp phòng chống nào trừ khi thay thế hoá chất diệt côn trùng đều khó

có thể thực hiện

Hình 1.2 Tình hình kháng hóa chất của véc tơ sốt rét

giai đoạn 2010 - 2014 (Nguồn WHO (2016)

Hiện nay, các hoá chất thuộc nhóm pyrethroid (alpha-cypermethrin,

lambda-cyhalothrin, deltamethrin, permethrin, etofenprox…) đang được sử

dụng rộng rãi trong chương trình PCSR ở nhiều nước trên thế giới trong đó có

Việt Nam Vì vậy, sự phát triển tính kháng của véc tơ sốt rét với các hoá chất

này có thể gây trở ngại cho sự thành công của hoạt động PCSR

Pyrethroid là dẫn xuất của este cacboxylat (còn gọi là este pyrethrum

hoặc este pyrethrin) có nguồn gốc tự nhiên từ cây hoa cúc họ Chrysanthemum

cinerariefolium và C roseum, chứa nhiều hoạt chất pyrethrin có độc tính cao

với côn trùng nhưng có độc tính thấp với động vật máu nóng Mô phỏng cấu

trúc của pyrethrin, người ta thay đổi nhóm thế để tổng hợp lên các chất mới

có hiệu lực diệt côn trùng mạnh hơn Tuy nhiên, tính kháng pyrethroid đang

biểu hiện rõ dần bất chấp sự lạc quan ban đầu cho rằng lớp hoá chất diệt côn

trùng mới và lớn này sẽ không tạo nên tính kháng vì hoạt động gây độc nhanh

của nó

Một số nghiên cứu về tính kháng hóa chất diệt côn trùng cũng được thực

hiện ở nhiều nơi trên thế giới nhằm tìm ra nguyên nhân kháng của véc tơ sốt

rét, từ đó có biện pháp phòng chống thích hợp Nghiên cứu tại Nam Phi, muỗi

An funestus đã kháng với nhóm pyrethroid, carbamat, và clo hữu cơ, nguyên

nhân kháng là do các gen cytochrome P450 điều khiển Các gen này có liên

quan đến kháng trao đổi chất [60] Tại Rwanda, thử nhạy cảm muỗi

An gambiae sensu lato (s.l.) và An arabiensis với các giấy tẩm hóa chất cho

thấy 85% điểm thử kháng với lambdacyhalothrin; 25% điểm thử kháng

permethrin, 25% điểm thử kháng deltamethrin và 50% điểm thử kháng DDT

[70] Hai loài muỗi này cũng kháng hóa chất nhóm pyrethroid tại miền Tây

Kenya có 5 điểm thử nhạy cảm cho tỷ lệ muỗi chết từ 52 - 75,3% và 2 điểm

thử cho tỷ lệ muỗi chết là 80,4 - 87,2% [109] Nghiên cứu của Emmanuel khi

phân tích kiểu gen kháng kdr (knockdown resistance) ở An gambiae s.s và

An arabiensis, kết quả cho thấy trong quần thể của cả 2 loài này đều mang

allen kháng kdr [70] Cũng tương tự, ở miền Tây Kenya các đột biến gen kdr

L1014S từ 73 - 88% ở quần thể An gambiae s.s nhưng ở An arabiensis lại

thấp hơn (7 - 31%) [109] Nghiên cứu của Taye về độ nhạy cảm của

An arabiensis cũng cho thấy loài muỗi này kháng với hóa chất nhóm

pyrethroid nhưng còn nhạy cảm với hóa chất propoxur (thuộc nhóm

carbamate) Tuy nhiên, đối với loài muỗi An pharoensis còn nhạy cảm với cả

nhóm pyrethroid và carbamate và khuyến cáo propoxur nên sử dụng để phun

tồn lưu trong nhà [103] Muỗi An stephensi bắt được tại thực địa ở Iran

kháng với hóa chất DDT và lambdacyhalothrin, tăng sức chịu đựng với

deltamethrin Tuy nhiên, loài này còn nhạy cảm với malathion và

permethrin [88]

1.5.2 Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét ở Việt Nam

Tại Việt Nam, một số kết quả nghiên cứu mức độ nhạy cảm với hoá

chất nhóm pyrethroid cũng đã được công bố Theo Nguyễn Tuấn Ruyện

(1997) [41], một số quần thể An minimus ở Gia Lâm (Hà Nội), Khánh Vĩnh

(Khánh Hoà), An jeyporiensis ở Võ Nhai (Bắc Thái); An aconitus,

An philippinensis ở Chiêm Hoá (Tuyên Quang), An aconitus ở Na Hang

(Tuyên Quang), An sinensis ở Sóc Trăng đã tăng mức chịu đựng (có khả

năng kháng) với pyrethroid

Theo Van Bortel, Hồ Đình Trung, Lê Khánh Thuận và cs (2008) [62],

nghiên cứu véc tơ sốt rét kháng hóa chất ở tiểu vùng sông Mê Kông đã xác

định một số véc tơ đã tăng sức chịu đựng, kháng với hóa chất; trong đó xác

định An epiroticus ở miền Nam Việt Nam đã kháng với các loại hóa chất

nhóm pyrethroid Tuy nhiên cho đến nay An dirus và An minimus vẫn còn

nhạy với các hóa chất đang sử dụng Vào thập kỷ 80, mặc dù DDT vẫn còn

hiệu lực trong phòng chống véc tơ sốt rét, nhưng WHO đã khuyến cáo không

nên sử dụng DDT trong y học, nên các chuyên gia phòng chống véc tơ sốt rét

ở Việt Nam đã bắt đầu nghiên cứu các biện pháp sử dụng các hóa chất mới

thuộc nhóm pyrethroid để phòng chống các véc tơ sốt rét [39] Các nghiên

cứu trước năm 1996 ở Việt Nam đều có nhận xét là một số véc tơ SR kháng

DDT nhưng vẫn còn nhạy với các hóa chất nhóm pyrethroid Một số nghiên

cứu cho thấy véc tơ chính miền rừng núi An dirus có thể kháng với

pyrethroid, An minimus cũng một số điểm tăng sức chịu đựng (nay gọi là có

thể kháng), An epiroticus nhiều nơi ở miền Tây Nam bộ đã kháng cao với

pyrethroid [62]

Với kết quả nghiên cứu về mức độ nhạy cảm của muỗi Anopheles với

các hóa chất diệt côn trùng và hiệu lực diệt tồn lưu của các loại hóa chất ở

thực địa cho thấy trong giai đoạn này việc sử dụng các hóa chất

alpha-cypermethrin (như Fendona, Alé) và lambdacyhalothrin (như ICON) để

phòng chống véc tơ sốt rét An dirus và An minimus cho khu vực MT-TN là

phù hợp và hiệu quả [21]

Tổng hợp kết quả thử nhạy cảm trên cả nước từ 2003 - 2012 với 3 véc tơ

chính: An dirus, An minimus và An epiroticus và 6 loài véc tơ phụ: An

maculatus, An aconitus, An jeyporiensis, An vagus, An subpictus,

An sinensis Kết quả cho thấy có 49/132 điểm thử kháng với

alphacypermethrin; 59/126 điểm thử kháng với lambdacyhalothrin; 4/10 điểm

thử kháng với deltamethrin; 34/77 điểm thử kháng với permethrin; 16/59

điểm thử kháng với DDT và 1/6 điểm thử kháng với etofenprox [5]

1.6 Tình hình sốt rét miền Trung - Tây Nguyên

Miền Trung - Tây nguyên là khu vực có SR lưu hành nặng nhất so với

các khu vực khác trên cả nước Miền Trung - Tây Nguyên nằm ở vị trí địa lý

có kinh độ kéo dài 1060 - 1080 kinh độ đông và 110 - 170 vĩ độ Bắc Rừng

chiếm đến 4/5 diện tích, có nhiều khe, suối, sông ngòi…Nhiệt độ trung bình

trong tháng lạnh nhất cũng lớn hơn 220C trên toàn khu vực, độ ẩm trung bình tháng 70 % - 90%, mùa mưa kéo dài từ 4 - 6 tháng Cùng với sự có mặt của 2

véc tơ sốt rét chính là An dirus và An minimus cùng các véc tơ phụ như:

An jeyposiensis, An maculates, An aconitus…Tất cả những yếu tố trên là

điều kiện thuận lợi cho muỗi sốt rét sinh sản, phát triển, và bệnh sốt rét lưu hành quanh năm ở khu vực này

Miền Trung - Tây Nguyên là khu vực trọng điểm sốt rét của Việt Nam, gồm 15 tỉnh với dân số khoảng 20 triệu người, trên 40 dân tộc trong đó gần 50% dân số sống trong vùng sốt rét lưu hành Đánh giá về sự phân bố, những thay đổi về thành phần loài, mật độ, cũng như các đặc điểm sinh học, sinh thái học của quần thể muỗi Anopheles nhằm đưa ra biện pháp phòng chống véc tơ thích hợp là việc làm thường xuyên Sau nhiều năm PCSR ở khu vực miền Trung - Tây Nguyên SR đã giảm nhiều, nhưng nguy cơ sốt rét quay trở lại vẫn còn rất lớn Chương trình PCSR đang đứng trước những trở ngại

và thách thức như dân số sống trong môi trường có sự lan truyền sốt rét còn quá lớn, dân còn nghèo, dân trí thấp, còn du canh, ngủ rẫy, không có thói quen ngủ màn Sự di biến động dân từ đồng bằng lên miền núi, từ phía Bắc vào Tây Nguyên còn quá lớn; ngoài sự kiểm soát của ngành y tế, họ chưa có miễn dịch sốt rét, chưa có điều kiện và phương tiện thích hợp phòng chống sốt rét [2], [7].Ở vùng sốt rét lưu hành nặng, vùng sâu, vùng xa thì mạng lưới

y tế xã, thôn, buôn còn yếu và thiếu

Theo số liệu thống kê số bệnh nhân sốt rét và tử vong tại miền Trung - Tây Nguyên có xu hướng giảm, không có dịch SR xảy ra Những năm trước đây, tỷ lệ mắc và TVSR luôn luôn cao dai dẳng ở 4 tỉnh Tây Nguyên (Gia Lai, Kon Tum, Đắk Lắk, Đắk Nông) và Khánh Hoà; tỷ lệ mắc và chết SR tập trung chủ yếu ở dân di cư tự do, dân đi rừng, ngủ rẫy Những năm gần đây, tỷ

lệ sốt rét giảm so với trước đây, tuy nhiên tỷ lệ mắc bệnh và nhiễm KSTSR ở