THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ỨNG PHÓ BIẾN đổi KHÍ hậu từ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ hồ CHÍ MINH TT

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài Luận án “Thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh”.. Giả thuyết nghiên cứu Giả th

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGÔ HOÀI SƠN

THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ỨNG PHÓ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ngành: Chính sách công

Mã số: 9.34.04.02

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG

Hà Nội – 2021

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN DANH SƠN

Phản biện 1: GS.TS Trương Quang Học

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thế Chinh

Phản biện 3: TS Tăng Thế Cường

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội, vào hồi giờ, phút, ngày tháng năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tp HCM đang đứng trước nguy cơ bị tác động sâu sắc bởi BĐKH Để khắc phục tình trạng trên, Tp HCM đã ban hành và triển khai nhiều chương trình hành động ƯPBĐKH với đa phần là các chương trình mang tính kỹ thuật về môi trường Có ít dự án, chương trình hành động về ƯPBĐKH liên quan đến người dân và cộng đồng Không những vậy quá trình triển khai chính sách ƯPBĐKH của Tp HCM đang gặp phải một số khó khăn có thể gây ảnh hưởng đến hiệu quả của chính sách này Về mặt nghiên cứu khoa học, ở Việt Nam có một số nghiên cứu về thực hiện chính sách ƯPBĐKH tuy nhiên, đa phần tiếp cận vấn đề ƯPBĐKH từ góc độ xã hội học, hoặc quản lý nhà nước; chỉ một số ít tiếp cận từ góc độ chính sách; càng ít hơn từ góc độ thực hiện chính sách công

Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài Luận án

“Thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu từ thực tiễn Thành phố

Hồ Chí Minh”

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu:

Quá trình tổ chức thực hiện chính sách ƯP BĐKH do Tp Hồ Chí Minh tiến hành

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu là tìm ra giải pháp nâng cao chất lượng thực hiện chính sách

ƯP BĐKH tại Tp HCM

Có 04 nhiệm vụ gồm: tổng quan tài liệu nghiên cứu liên quan đến Luận

án, từ đó rút ra khoảng trống trong nghiên cứu; xây dựng khung lý thuyết (cơ sở lý luận) phục vụ cho việc nghiên cứu; khảo sát và đánh giá thực trạng thực hiện chính sách ƯP BĐKH tại Tp HCM để từ đó phát hiện các yếu kém, tồn tại và nguyên nhân; đưa ra giải pháp nâng cao chất lượng thực hiện chính sách ƯP BĐKH

4 Cơ sở lý thuyết, phương pháp và khung nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý thuyết

4.1.1 Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu: “Làm thế nào để nâng cao chất lượng thực hiện

chính sách ƯP BĐKH do Tp HCM thực hiện?”

4.1.2 Lý thuyết nghiên cứu

Để thực hiện Luận án này, tác giả dựa trên lý thuyết cộng đồng chính sách và lý thuyết thực hiện chính sách

4.1.3 Giả thuyết nghiên cứu

Giả thuyết 1: Các yếu tố gồm vấn đề phân cấp và mô hình thực hiện chính sách; bộ máy tổ chức thực hiện; sự tham gia của các chủ thể có liên quan; nguồn nhân lực; nguồn tài chính đều có ảnh hưởng đến thực hiện chính sách ƯPBĐKH tại Tp HCM

Giả thuyết 2 Quy trình thực hiện chính sách ƯPBĐKH tại Tp HCM được thực hiện một cách đảm bảo, tuy nhiên ở từng bước còn nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp nghiên cứu định lượng

Phương pháp khảo sát điều tra xã hội học với các nhóm đối tượng là người dân, doanh nghiệp và cán bộ, công chức, người dân, doanh nghiệp, công chức

4.2.2 Phương pháp nghiên cứu định tính

Phương pháp phỏng vấn sâu với 02 công chức của Sở Tài Nguyên và

Môi trường Tp HCM để phỏng vấn sâu về quy trình thực hiện chính sách ƯPBĐKH của Tp HCM

ƯP BĐKH ở địa phương

5.2 Đóng góp thực tiễn

Giúp các nhà quản lý một lần nữa nhìn lại quá trình tổ chức thực hiện chính sách này Giúp các nhà quản lý nhận thức một cách rõ nét hơn thực trạng tham gia của các chủ thể Luận án đưa ra những giải pháp cụ thể, thiết thực và mang tính thực tiễn phù hợp với bối cảnh và điều kiện phát triển tại

Ý nghĩa về mặt thực tiễn

Luận án xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách này ở

Tp HCM và một số địa phương khác trong cả nước nói chung Luận án còn

là tài liệu tham khảo trong quá trình giảng dạy các chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công và các chuyên ngành về môi trường

7 Cấu trúc Luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, gồm bốn chương

Chương 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan nghiên cứu thực hiện chính sách công

Về mô hình thực hiện chính sách công, nghiên cứu của nước ngoài có

một số mô hình thực hiện chính sách công như mô hình hợp lý, mô hình quản lý, ô hình phát triển tổ chức, mô hình thư lại, mô hình chính trị; mô hình thực hiện chính sách từ trên uống và mô hình thực hiện chính sách từ

dưới lên Việt Nam chưa có nghiên cứu về mô hình thực thi chính sách công

Về quy trình thực hiện chính sách, theo Smith gồm có các giai đoạn:

giai đoạn xuất hiện các va chạm, gia đoạn điều phối và giai đoạn phản hồi Mazmanian và Sabatier đưa ra năm bước Nguyễn Hữu quy trình thực hiện chính sách gồm năm bước và một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện chính

sách

1.2 Tổng quan nghiên cứu về chính sách ƯPBĐKH

Chủ đề chính sách ƯPBĐKH nhận được nhiều quan tâm của các nhà nghiên cứu trên thế giới Chính sách sách ƯP BĐKH được chia thành chính sách giảm thiểu và chính sách thích ứng Tuy nhiên, khi đi sâu về chi tiết, các nhà nghiên cứu tiếp cận vấn đề này từ nhiều chiều cạnh khác nhau Các học giả trên thế giới thường tiếp cận chính sách ƯP BĐKH theo hướng

giảm thiểu khí phát thải được ước tính bằng các mô hình ước lượng của

kinh tế học

Ở Việt Nam và Tp HCM, chính sách ƯPBĐKH được nghiên cứu với

một số hướng tiếp cận khác nhau như từ góc độ cấu trúc đô thị, từ các lĩnh

vực cụ thể như đất đai, nông nghiệp, rừng, và quản lý nguồn nước; góc độ phát triển kinh tế-xã hội nói chung và sinh kế nói riêng; góc độ cộng đồng; kinh tế học biến đổi khí hậu

1.3 Tổng quan các nghiên cứu về thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu

Về thực hiện chính sách ƯPBĐKH, các nghiên cứu nước ngoài có

nhiều cách tiếp cận khác nhau Thứ nhất, là thực hiện chính sách ƯPBĐKH

từ cách tiếp cận sự tham gia của người dân (theo mô hình từ dưới lên) Thứ hai là thực hiện chính sách ƯPBĐKH tiếp cận theo mô hình từ trên xuống Thứ ba là thực hiện chính sách ƯPBĐKH theo cách tiếp cận liên quốc gia Thứ tư là thực hiện chính sách ƯPBĐKH tiếp cận từ vai trò của chính

quyền địa phương

Vấn đề thực hiện chính sách ƯPBĐKH tại Tp HCM và ở Việt Nam

nhận được ít nghiên cứu từ các tác giả trong và ngoài nước Số ít các nghiên cứu này tập trung vào nguyên nhân thất bại của chính sách ƯPBĐKH là nằm ở khâu thực hiện chính sách

1.4 Một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Thứ nhất, cần tổng hợp, xây dựng lý thuyết về các yếu tố ảnh hưởng

đến thực hiện chính sách ƯPBĐKH và quy trình thực hiện chính sách này Thứ hai, cần tiếp tục có nghiên cứu về các văn bản tại Tp HCM để xem xét

và đánh giá mục tiêu, nội dung của chính sách của Tp có thực sự đảm bảo, nhất quán và bao quát hay không Thứ ba, quy trình tổ chức thực hiện chính sách ƯPBĐKH của Tp HCM hiện nay ra sao Thứ tư cần có những nghiên cứu về hình thức tham gia, các yếu tố tác động đến sự tham gia của người

dân vào việc thực hiện chính sách ƯPBĐKH tại Tp HCM Thứ năm cần có

nghiên cứu sâu sắc hơn về sự tham gia của đối tượng này vào quá trình thực hiện chính sách ƯP BĐKH

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN

CHÍNH SÁCH ỨNG PHÓ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

2.1 Một số vấn đề lý luận về biến đổi và ƯPBĐKH

2.1.1 Khái niệm biến đổi khí hậu và ƯPBĐKH

BĐKH theo quan điểm của IPCC; đó là “bất những thay đổi nào của

khí hậu qua thời gian do hoạt động của con người hoặc do sự thay đổi trong giới tự nhiên” BĐKH là sự thay đổi của khí hậu và nguyên nhân của sự

thay đổi đó là do các hoạt động của con người và tự nhiên

ƯPBĐKH là những hành động của con người giúp tồn tại được một cách bền vững trong BĐKH đồng thời điều chỉnh hành động của con người

để hạn chế đến mức thấp sự thay đổi khí hậu

2.1.2 Một số biểu hiện của biến đổi khí hậu

Mức tăng nhiệt độ toàn cầu, cả Bắc cực có xu thế rõ rệt Lượng mưa tăng và giảm khác nhau ở nhiều khu vực Nhiều đợt hạn nặng diễn ra Biến đổi của xoáy thuận nhiệt đới trên phạm vi toàn cầu Biến đổi nhiệt độ ở các cùng cực và băng quyển

2.1.3 Nguyên nhân của biến đổi khí hậu

Nguyên nhân từ tự nhiên và nguyên nhân từ con người

2.1.4 Tác động của biến đổi khí hậu

BĐKH tác động tiêu cực tới các hệ thống tự nhiên Về mặt kinh tế-xã

hội, BĐKH làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế và tạo nên các chu kỳ tăng

trưởng không bền vững

2.2 Một số vấn đề lý luận về thực hiện chính sách và thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu

2.2.1 Chính sách công và chính sách ƯPBĐKH

Chính sách là định hướng, giải pháp của Nhà nước để giải quyết vấn đề

của thực tiễn nhằm đạt được mục tiêu nhất định

Chính sách ƯPBĐKH là những định hướng, giải pháp của nhà nước để

giải quyết vấn đề BĐKH

2.2.2 Khái niệm thực hiện chính sách và thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu

Thực hiện chính sách là việc cơ quan nhà nước tổ chức nguồn lực một

cách có chủ đích, theo quy trình thống nhất nhằm đưa chính sách của nhà nước vào thực tế để đạt được mục tiêu đề ra trong chính sách

Thực hiện chính sách ƯPBĐKH là quá trình tổ chức các nguồn lực

hiện có của quốc gia, địa phương để đưa chính sách ƯPBĐKH vào thực tế

nhằm đạt được kết quả tốt nhất

2.2.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu

Có bốn yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện chính sách ƯPBĐKH của chính quyền địa phương: (1) vấn đề phân cấp và mô hình thực hiện chính sách ƯPBĐKH; (2) Bản thân chính sách ƯPBĐKH; (3) sự tham gia của các chủ thể có liên quan; và (4) nguồn nhân lực thực hiện

2.2.4 Quy trình thực hiện chính sách ƯPBĐKH

Luận án sử dụng quy trình bảy bước: (1) Ban hành văn bản hướng dẫn; (2) Xây dựng kế hoạch hành động ƯPBĐKH; (3) Tổ chức phổ biến, tuyên truyền và hướng dẫn thực hiện chính sách; (4) Huy động, chuẩn bị và phân

bổ nguồn lực cho quá trình thực hiện; (5) Tổ chức triển khai thực hiện chính

sách; (6) Đánh giá, kiểm soát quá trình thực hiện; (7) Điều chỉnh và duy trì

chính sách

2.3 Chính sách ứng phó biến đổi khí hậu của quốc gia

Có thể khái quát thành Bảng dưới đây:

BĐKH của Liên hiệp quốc

trình mục tiêu quốc gia ƯPBĐKH

trình mục tiêu quốc gia ƯPBĐKH cho giai đoạn 2012-2015

thoái rừng đến năm 2020

thiên tai đến năm 2020

2011-2020

vững đồng bằng sông cửu long thích ứng với BĐKH

động tổng thể thực hiện Nghị quyết số

120/NQ-CP

Quyết định 2009 Chính phủ Quyết định số 445/QĐ-TTg điều chỉnh Định

hướng quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm

2050

trình phát triển đô thị quốc gia giai đoạn

2012-2020

nâng cấp đô thị quốc gia giai đoạn từ năm 2009 đếb băn 2020

lược quốc gia về tăng trưởng xanh

phát triển các đô thị Việt Nam ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2013-2020

hành động quốc gia thực hiện Chương trình nghị

sự 2030 vì sự phát triển bền vững;

10 năm 2017 Phê duyệt Chương trình mục tiêu ứng phó với biến đổi khí hậu và tăng trưởng xanh giai đoạn 2016-2020

phát triển đô thị tăng trưởng xanh Việt Nam đến năm 2030

(Nguồn: Tác giả tổng hợp)

2.3.1 Nội dung chính sách ƯPBĐKH quốc gia

Quan điểm của chính sách ƯPBĐKH bao gồm quan điểm toàn diện

và nguyên tắc trọng tâm, trọng điểm

Mục tiêu của chính sách ƯPBĐKH quốc gia

Ở nội dung này, tác giả trình bày mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể của chính sách ƯPBĐKH quốc gia

Nội dung của chính sách ƯPBĐKH quốc gia

(1) Tập trung vào các hoạt động đánh giá mức độ và tác động của BĐKH để có thể đưa ra bức tranh BĐKH ở Việt Nam Những thông tin này

là cơ sở để có hành động phù hợp trong ƯPBĐKH (2) Xác định và thực hiện những giải pháp ƯPBĐKH quốc gia (3) Tổ chức thực hiện bao gồm phân công, phối hợp, đánh giá và tổng kết quá trình thực hiện chính sách ƯPBĐKH của trung ương, địa phương, các ngành và các cấp

2.3.2 Cụ thể chính sách trung ương của Tp HCM

Tp HCM cụ thể chính sách trung ương trong Quyết định

2484/QĐ-UBND; số 2838/QĐ-2484/QĐ-UBND; và số 1159/QĐ-UBND

2.4 Kinh nghiệm ứng phó biến đổi khí hậu của chính quyền địa phương ở một số quốc gia trên thế giới

Phần này trình bày kinh nghiệm của Úc, Trung Quốc và Hà Lan và rút

ra bài học về thực hiện chính sách ƯPBĐKH ở Việt Nam

Thứ nhất, phân cấp còn hạn chế; các bộ chủ quản vẫn quản lý tập trung

khối lượng đáng kể các hoạt động liên quan đến ƯPBĐKH, và đặc biệt liên quan đến đầu tư cơ sở hạ tầng Sự hạn chế trong phân cấp thể hiện ngay ở trong quy trình lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy trình lập ngân sách

Thứ hai, mục tiêu chính sách ƯPBĐKH của Tp Hồ Chí Minh được thể

hiện không nhất quán ở Quyết định số 2484/QĐ-UBND, số

2838/QĐ-UBND và số 1159/QĐ-2838/QĐ-UBND và trong từng văn bản Chưa có sự tương đồng giữa mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể

Thứ ba về bản thân của chính sách, chính sách ƯPBĐKH của Tp HCM

đạt được mức độ bao phủ Sự phù hợp của chính sách ƯPBĐKH ở Tp HCM được đánh giá trên 02 góc độ: phù hợp với chính sách liên quan ở Trung ương và với tình hình thực tế ở địa phương Chính sách của Tp HCM bám sát vào những trọng tâm của chính sách Trung ương Sự tiếp thu và vận dụng này không chỉ dừng lại ở việc sao chép và phản ánh y nguyên mà là sự vận dụng hết sức linh hoạt và sáng tạo Chính sách ƯPBĐKH ở Tp HCM phần nào đáp ứng được thực tiễn ƯPBĐKH ở địa phương này, tuy nhiên

vẫn còn biểu hiện xa rời thực tiễn

Thứ tư, về sự nhất quán nội dung chính sách ƯPBĐKH ở Tp HCM, có

thể thấy nhiệm vụ ƯPBĐKH giai đoạn 2012 đến năm 2020 về cơ bản là thống nhất, nhất quán và liên tục; đều ác định nhiện vụ ƯPBĐKH ở tất cả các lĩnh vực có liên quan

Thứ năm, về cơ quan tổ chức thực hiện, ban chỉ đạo trực thuộc Ủy ban

nhân dân Tp HCM Cơ quan thường trực của Ban chỉ đạo thực hiện Kế hoạch hành động ƯPBĐKH là Văn phòng BĐKH

3.2 Kết quả nghiên cứu được rút ra từ sự tham gia của các chủ thể liên quan trong quá trình thực hiện chính sách ƯPBĐKH tại TP HCM

Sự tham gia của người dân trong quá trình thực hiện chính sách ứng phó biến đổi khí hậu của TP HCM

Thứ nhất về nội dung và mức độ tham gia của người dân vào thực hiện

chính sách ƯPBĐKH

Bảng 3 1 Nội dung và mức độ tham gia của người dân

Nội dung tham gia Rất không

thường xuyên (%)

Không hường xuyên (%)

Thường xuyên (%)

Rất thường xuyên (%) Tham gia vào các vấn đề thuộc về quản lý thực hiện chính sách ƯPBĐKH

Quyết định vấn đề điều hành ngân sách

của địa phương

Giám sát và kiểm tra

Giám sát việc thực hiện chính sách

Thứ hai, để đánh giá cách thức tham gia của người dân, Luận án tiến

hành khảo sát và có Bảng dưới đây

Bảng 3 2 Khảo sát về cách thức tham gia

Cách thức tham gia Rất không

thường xuyên (%)

Không hường xuyên (%)

Thường xuyên (%)

Rất thường xuyên (%)

(Nguồn: Kết quả khảo sát của tác giả)

Sự tham gia của doanh nghiệp trong thực hiện chính sách ƯPBĐKH tại Thành phố Hồ Chí Minh

Thứ nhất là cải tiến quy trình sản xuất theo hướng thân thiện môi trường, thể hiện ở Bảng dưới đây:

Bảng 3 3 DN cải tiến quy trình sản xuất thích ứng BĐKH

1 Không quan tâm đến cải tiến quy trình sản xuất theo hướng thân thiện

2 Có quan tâm đến cải tiến quy trình sản xuất nhưng chỉ dừng ở các giải

pháp chung chung, thiếu chi tiết

3 Có quan tâm đến cải tiến quy trình sản xuất theo hướng giảm thiểu phát

thải khí nhà kính nói chung nhưng chưa đề cấp trực tiếp đến BĐKH

4 Đề cập đến những cải tiến về quy trình sản xuất cụ thể liên quan trực

tiếp đến BĐKH và những cải tiến đó đang được thực ở thời điểm hiện tại

(Nguồn: Kết quả khảo sát của tác giả)

Về vấn để chuyển đổi giảm phát thải khí nhà kính trong nội bộ công ty

có kết quả khảo sát được thể hiện ở Bảng sau:

Bảng 3 4 Giảm phát thải khí nhà kính trong công ty

1 Không có mục tiêu giảm phát khí nhà kính hoặc không đề cập đến

mục tiêu này