Giáo trình Pháp luật Việt Nam đại cương

Đuyrinh, Kauxky).[r]

Đ I H C HU Ạ Ọ Ế

TR ƯỜ NG Đ I H C KHOA H C Ạ Ọ Ọ

GIÁO TRÌNH PHÁP LU T VI T NAM Đ I C Ậ Ệ Ạ ƯƠ NG

HU - 2008 Ế

CH BIÊN: GVC.TS ĐOÀN Đ C L Ủ Ứ ƯƠ NG

CÁC TÁC GI : Ả

THS LÊ TH NGA – THS TR N VI T DŨNG – THS NGUY N DUYỊ Ầ Ệ Ễ

PHƯƠNG – THS NGUY N TH XUÂN – TS ĐOÀN Đ C LỄ Ị Ứ ƯƠNG – THS LÊ TH H I NG C- THS ĐÀO M NG ĐI P – THS NGUY NỊ Ả Ọ Ộ Ệ Ễ

S N H I – THS LÊ TH TH O – THS LÊ TH PHÚC – THS.Ơ Ả Ị Ả Ị NGUY N TH HÀỄ Ị

PH N 1 Ầ

NH NG V N Đ CHUNG V NHÀ N Ữ Ấ Ề Ề ƯỚ C VÀ PHÁP

LU T Ậ

CH ƯƠ NG 1

NH NG V N Đ C B N V NHÀ N Ữ Ấ Ề Ơ Ả Ề ƯỚ C

I Ngu n g c nhà n ồ ố ướ c

1 M t s quan đi m phi mác xít v ngu n g c và b n ch t nhà ộ ố ể ề ồ ố ả ấ

n ướ c

Nhà nước là m t hi n tộ ệ ượng xã h i ph c t p, liên quan ch t ch t iộ ứ ạ ặ ẽ ớ

l i ích c a giai c p, t ng l p và dân t c Đ nh n th c đúng đ n hi nợ ủ ấ ầ ợ ộ ể ậ ứ ắ ệ

tượng nhà nước c n ph i làm sáng t hàng lo t v n đ liên quan nh :ầ ả ỏ ạ ấ ề ư ngu n g c xu t hi n nhà nồ ố ấ ệ ước, b n ch t c a nhà nả ấ ủ ước,

Trong l ch s chính tr - pháp lý, ngay t th i kỳ c đ i, trung đ i vàị ử ị ừ ờ ổ ạ ạ

c n đ i đã có nhi u nhà t tậ ạ ề ư ưởng đ c p t i v n đ ngu n g c c a nhàề ậ ớ ấ ề ồ ố ủ

nước Xu t phát t các góc đ khác nhau, các nhà t tấ ừ ộ ư ưởng trong l ch sị ử

đã có nh ng lý gi i khác nhau v v n đ ngu n g c c a nhà nữ ả ề ấ ề ồ ố ủ ước

Nh ng nhà t tữ ư ưởng theo thuy t th n h c (đ i di n th i trung cế ầ ọ ạ ệ ờ ổ

Ph Ácvin, th i kỳ t s n có: Masiten, Koct, ) cho r ng: Thờ ư ả ằ ượng đ làế

ngườ ắi s p đ t m i tr t t trong xã h i, nhà nặ ọ ậ ự ộ ước là do thượng đ sángế

t o ra đ b o v tr t t chung xã h i Nhà nạ ể ả ệ ậ ự ộ ước là do đ ng t i cao sinhấ ố

ra, là s th hi n ý chí c a chúa tr i Do v y, quy n l c c a nhà nự ể ệ ủ ờ ậ ề ự ủ ước là

hi n thân quy n l c c a chúa, vì th nó vĩnh c u.ệ ề ự ủ ế ử

Nh ng ngữ ười theo thuy t gia trế ưởng (Arixtôt, Philmer, Mikhail p,ố Merđoóc, ) cho r ng nhà nằ ước ra đ i là k t qu c a s phát tri n giaờ ế ả ủ ự ể đình, là hình th c t ch c t nhiên c a cu c s ng con ngứ ổ ứ ự ủ ộ ố ười Vì v y, cũngậ

nh gia đình, nhà nư ướ ồ ạc t n t i trong m i xã h i, quy n l c nhà nọ ộ ề ự ước, về

th c ch t cũng gi ng nh quy n l c c a ngự ấ ố ư ề ự ủ ườ ứi đ ng đ u trong gia đình,ầ

nó ch là s ti p t c c a quy n l c c a ngỉ ự ế ụ ủ ề ự ủ ười gia trưởng trong gia đình

Vào th k XVI, XVII và th k XVIII, cùng v i trào l u cáchế ỷ ế ỷ ớ ư

m ng t s n, trong l ch s t tạ ư ả ị ử ư ưởng chính tr - pháp lý đã xu t hi n nhi uị ấ ệ ề quan đi m m i v nhà nể ớ ề ước nói chung và v ngu n g c c a nó Thuy tề ồ ố ủ ế

kh ế ước xã h i độ ược hình thành trong đi u ki n nh v y Theo Thuy tề ệ ư ậ ế

kh ế ước xã h i mà đ i di n tiêu bi u là: Grooxi, Xpirôza, G p, Lôre, Rútộ ạ ệ ể ố xô, cho r ng nhà nằ ước ra đ i là k t qu c a m t b n h p đ ng (khờ ế ả ủ ộ ả ợ ồ ế c) đ c ký k t gi a các thành viên s ng trong tr ng thái t nhiên không

có nhà nước V b n ch t nhà nề ả ấ ước ph n ánh l i ích c a các thành viênả ợ ủ

s ng trong xã h i, l i ích c a m i thành viên đ u đố ộ ợ ủ ỗ ề ược nhà nước ghi nh nậ

và b o v ả ệ

V i s ra đ i c a thuy t kh ớ ự ờ ủ ế ế ước xã h i đánh d u m t bộ ấ ộ ước ti nế trong nh n th c c a con ngậ ứ ủ ườ ềi v ngu n g c nhà nồ ố ước, đó là m t cú đánhộ

m nh vào thành trì xã h i phong ki n, ch ng l i s chuyên quy n, đ cạ ộ ế ố ạ ự ề ộ đoán c a ch đ phong ki n Theo thuy t kh ủ ế ộ ế ế ế ước, ch quy n trong nhàủ ề

nước thu c v nhân dân và trong trộ ề ường h p nhà nợ ước không làm tròn vai trò c a mình, các quy n t nhiên b vi ph m thì kh ủ ề ự ị ạ ế ướ ẽ ị ấc s b m t hi uệ

l c, nhân dân có quy n l t đ nhà nự ề ậ ổ ước và ký k t kh ế ế ước m i V m tớ ề ặ

l ch s , thuy t kh ị ử ế ế ước xã h i v ngu n g c nhà nộ ề ồ ố ước có tính cách m ngạ

và giá tr l ch s to l n, nó ch a đ ng nh ng y u t ti n b xã h i, coi nhàị ị ử ớ ứ ự ữ ế ố ế ộ ộ

nước và quy n l c nhà nề ự ước là s n ph m c a s v n đ ng xã h i loàiả ẩ ủ ự ậ ộ ộ

người Tuy nhiên, thuy t kh ế ế ước xã h i v n có nh ng h n ch nh tộ ẫ ữ ạ ế ấ

đ nh, v căn b n các nhà t tị ề ả ư ưởng v n đ ng trên l p trẫ ứ ậ ường quan đi mể

c a ch nghĩa duy tâm đ gi i thích s xu t hi n c a nhà nủ ủ ể ả ự ấ ệ ủ ước, b n ch tả ấ

c a nhà nủ ước và s thay th nhà nự ế ước nh ng ch a lý gi i đư ư ả ược ngu nồ

g c v t ch t và b n ch t giai c p c a nhà nố ậ ấ ả ấ ấ ủ ước

Ngày nay, trước nh ng căn c khoa h c và s th t l ch s , ngàyữ ứ ọ ự ậ ị ử càng có nhi u nhà t tề ư ưởng t s n th a nh n nhà nư ả ừ ậ ước là s n ph m c aả ẩ ủ

đ u trang giai c p, là t ch c quy n l c c a xã h i có giai c p, nh ngấ ấ ổ ứ ề ự ủ ộ ấ ư

m t khác h v n không ch u th a nh n b n ch t giai c p c a nhà nặ ọ ẫ ị ừ ậ ả ấ ấ ủ ướ c

mà coi nhà nước v n là công c đ ng ngoài b n ch t giai c p, khôngẫ ụ ứ ả ấ ấ mang tính giai c p, là c quan tr ng tài đ đi u hoà mâu thu n giai c p.ấ ơ ọ ể ề ẫ ấ

Vì th , trong l ch s t tế ị ử ư ưởng chính tr - pháp lý hi n m t s h c thuy tị ệ ộ ố ọ ế khác c a các nhà t tủ ư ưởng t s n v ngu n g c nhà nư ả ề ồ ố ước nh : thuy tư ế

b o l c, thuy t tâm lý xã h i ạ ự ế ộ

Theo thuy t b o l c nhà nế ạ ự ước xu t hi n tr c ti p t vi c s d ngấ ệ ự ế ừ ệ ử ụ

b o l c c a th t này v i th t c khác, th t c chi n th ng đã l p ra bạ ự ủ ị ộ ớ ị ộ ị ộ ế ắ ậ ộ máy đ c bi t (nhà nặ ệ ước) đ nô d ch th t c chi n b i (đ i di n cho nh ngể ị ị ộ ế ạ ạ ệ ữ nhà t tư ưởng theo h c thuy t này là Gumplôvích, E Đuyrinh, Kauxky) ọ ế Theo thuy t tâm lý nhà nế ước xu t hi n do nhu c u v tâm lý c a conấ ệ ầ ề ủ

người nguyên th y luôn mu n ph thu c vào các th lĩnh, giáo s , Vìủ ố ụ ộ ủ ỹ

v y, nhà nậ ước là t ch c c a nh ng siêu nhân có s m ng lãnh đ o xãổ ứ ủ ữ ứ ạ ạ

h i (đ i di n cho nh ng nhà t tộ ạ ệ ữ ư ưởng theo h c thuy t này làọ ế L.Pet razitki, Ph ređ , ).ơ ơ ơ

Nhìn chung, t t c các quan đi m trên ho c do h n ch v m t l chấ ả ể ặ ạ ế ề ặ ị

s ho c do nh n th c còn th p kém ho c do b chi ph i b i l i ích c aử ặ ậ ứ ấ ặ ị ố ở ợ ủ giai c p đã gi i thích sai l ch nguyên nhân d n đ n s xu t hi n c a nhàấ ả ệ ẫ ế ự ấ ệ ủ

nước Các h c thuy t đ u g p nhau đi m chung là xem xét nhà nọ ế ề ặ ở ể ướ c trong s cô l p v i nh ng đi u ki n chi ph i nó, đ c bi t là không g n nóự ậ ớ ữ ề ệ ố ặ ệ ắ

v i đi u ki n v t ch t đã s n sinh ra nó Chính vì v y, h đ u cho r ngớ ề ệ ậ ấ ả ậ ọ ề ằ nhà nước là vĩnh h ng, là c a t t c m i ngằ ủ ấ ả ọ ười, không mang b n ch t giaiả ấ

c p, là công c đ duy trì tr t t xã h i trong tình tr ng n đ nh, phápấ ụ ể ậ ự ộ ạ ổ ị tri n và ph n vinh.ể ồ

2 H c thuy t Mác - Lênin v ngu n g c nhà n ọ ế ề ồ ố ướ c

Các nhà kinh đi n c a ch nghĩa Mác - Lênin đã k th a có ch nể ủ ủ ế ừ ọ

l c nh ng h t nhân h p lý c a các nhà t tọ ữ ạ ợ ủ ư ưởng trước đó, l n đ u tiên đãầ ầ

gi i thích đúng đ n ngu n g c xu t hi n nhà nả ắ ồ ố ấ ệ ước D a trên quan đi mự ể duy v t bi n ch ng và duy v t l ch s đã ch ng minh nhà nậ ệ ứ ậ ị ử ứ ước không

ph i là hi n tả ệ ượng vĩnh c u, b t bi n Nhà nử ấ ế ước là ph m trù l ch s , cóạ ị ử quá trình phát sinh, phát tri n, tiêu vong Nhà nể ước ch xu t hi n khi xãỉ ấ ệ

h i loài ngộ ười phát tri n đ n m t giai đo n nh t đ nh và s tiêu vong khiể ế ộ ạ ấ ị ẽ

nh ng đi u ki n khách quan cho s t n t i c a nó m t đi ữ ề ệ ự ồ ạ ủ ấ

a, Ch đ c ng s n nguyên th y, t ch c th t c - b l c và quy n ế ộ ộ ả ủ ổ ứ ị ộ ộ ạ ề

l c xã h i ự ộ

Theo quan đi m c a ch nghĩa Mác - Lênin, ch đ c ng s nể ủ ủ ế ộ ộ ả nguyên th y là hình thái kinh t - xã h i đ u tiên c a xã h i loài ngủ ế ộ ầ ủ ộ ườ i Trong xã h i ch a phân chia giai c p, ch a có nhà nộ ư ấ ư ước Nh ng trong xãư

h i này l i ch a đ ng nh ng nguyên nhân làm xu t hi n nhà nộ ạ ứ ự ữ ấ ệ ước B iở

v y, vi c nghiên c u nh ng đ c đi m c a xã h i c ng s n nguyên th yậ ệ ứ ữ ặ ể ủ ộ ộ ả ủ làm ti n đ c n thi t cho vi c lý gi i nguyên nhân xu t hi n c a nhàề ề ầ ế ệ ả ấ ệ ủ

nước và hi u rõ b n ch t c a nó là h t s c c n thi t.ể ả ấ ủ ế ứ ầ ế

Nghiên c u đ c đi m c a xã h i c ng s n nguyên th y ph i xu tứ ặ ể ủ ộ ộ ả ủ ả ấ phát t c s kinh t c a nó Xã h i c ng s n nguyên th y đừ ơ ở ế ủ ộ ộ ả ủ ược xây

d ng trên n n t ng c a phự ề ả ủ ương th c s n xu t c ng s n nguyên th y màứ ả ấ ộ ả ủ

đ c tr ng là ch đ công h u v t li u s n xu t và phân ph i bình đ ngặ ư ế ộ ữ ề ư ệ ả ấ ố ẳ

c a c i Trong ch đ c ng s n nguyên th y, do trình đ phát tri n c aủ ả ế ộ ộ ả ủ ộ ể ủ

l c lự ượng s n xu t còn th p kém, công c lao đ ng còn thô s , s hi uả ấ ấ ụ ộ ơ ự ể

bi t v th gi i t nhiên c a ngế ề ế ớ ự ủ ười lao đ ng còn l c h u, vì th conộ ạ ậ ế

ngườ ể ếi đ ki m s ng và b o v mình ph i d a vào nhau cùng chung s ng,ố ả ệ ả ự ố cùng lao đ ng, cùng hộ ưởng thành qu c a lao đ ng chung Trong đi uả ủ ộ ề

ki n đó nên không ai có tài s n riêng, không có ngệ ả ười giàu, người nghèo,

xã h i ch a phân chia thành giai c p và không có đ u tranh giai c p.ộ ư ấ ấ ấ

T ch đ kinh t nh v y đã quy t đ nh t ch c xã h i c a xã h iừ ế ộ ế ư ậ ế ị ổ ứ ộ ủ ộ

c ng s n nguyên th y Hình th c t ch c xã h i và cách th c qu n lý c aộ ả ủ ứ ổ ứ ộ ứ ả ủ

xã h i c ng s n nguyên th y r t đ n gi n T bào c a xã h i c ng s nộ ộ ả ủ ấ ơ ả ế ủ ộ ộ ả nguyên th y là th t c Th t c là k t qu c a quá trình ti n hoá lâu dàiủ ị ộ ị ộ ế ả ủ ế

được xu t hi n khi xã h i đã phát tri n t i m t trình đ nh t đ nh Đây làấ ệ ộ ể ớ ộ ộ ấ ị

m t bộ ước ti n trong l ch s nhân lo i Th t c là m t t ch c lao đ ng vàế ị ử ạ ị ộ ộ ổ ứ ộ

s n xu t, m t b máy kinh t xã h i Th t c đả ấ ộ ộ ế ộ ị ộ ượ ổc t ch c trên c sứ ơ ở huy t th ng, giai đo n đ u do nh ng đi u ki n v kinh t , hôn nhân chiế ố ở ạ ầ ữ ề ệ ề ế

ph i, vì th th t c đố ế ị ộ ượ ổc t ch c theo ch đ m u h D n d n cùng v iứ ế ộ ẫ ệ ầ ầ ớ

s phát tri n c a kinh t , s thay đ i c a xã h i và hôn nhân, ch đ m uự ể ủ ế ự ổ ủ ộ ế ộ ẫ

h đệ ược thay th b i ch đ ph h ế ở ế ộ ụ ệ

Trong th t c m i thành viên đ u t do, bình đ ng, không m t ai cóị ộ ọ ề ự ẳ ộ

đ c quy n, đ c l i gì M c dù trong xã h i cũng đã có s phân chia laoặ ề ặ ợ ặ ộ ự

đ ng nh ng đó là s phân chia trên c s t nhiên, theo gi i tính ho c l aộ ư ự ơ ở ự ớ ặ ứ

tu i ch ch a mang tính xã h i ổ ứ ư ộ

Th t c là hình th c t qu n đ u tiên trong xã h i Đ t ch c vàị ộ ứ ự ả ầ ộ ể ổ ứ

đi u hành ho t đ ng chung c a xã h i, th t c cũng đã có quy n l c vàề ạ ộ ủ ộ ị ộ ề ự

m t h th ng qu n lý công vi c c a th t c Quy n l c trong ch đ c ngộ ệ ố ả ệ ủ ị ộ ề ự ế ộ ộ

s n nguyên th y m i ch là quy n l c xã h i do toà xã h i t ch c ra vàả ủ ớ ỉ ề ự ộ ộ ổ ứ

ph c v cho l i ích c a c c ng đ ng ụ ụ ợ ủ ả ộ ồ

H th ng qu n lý các công vi c c a th t c bao g m:ệ ố ả ệ ủ ị ộ ồ

H i đ ng th t c là t ch c quy n l c t ch c quy n l c cao nh tộ ồ ị ộ ổ ứ ề ự ổ ứ ề ự ấ

c a th t c g m nh ng thành viên l n tu i c a th t c H i đ ng th t củ ị ộ ồ ữ ớ ổ ủ ị ộ ộ ồ ị ộ quy t đ nh t t c các v n đ quan tr ng c a th t c nh t ch c lao đ ngế ị ấ ả ấ ề ọ ủ ị ộ ư ổ ứ ộ

s n xu t, gi i quy t các tranh ch p n i b , ti n hành chi n tranh, ả ấ ả ế ấ ộ ộ ế ế

Nh ng quy t đ nh c a h i đ ng th t c là b t bu c đ i v i t t c m iữ ế ị ủ ộ ồ ị ộ ắ ộ ố ớ ấ ả ọ

người

H i đ ng th t c b u ra ngộ ồ ị ộ ầ ườ ứi đ ng đ u th t c nh tù trầ ị ộ ư ưởng, thủ lĩnh quân s đ th c hi n quy n l c, qu n lý các công vi c chung Nh ngự ể ự ệ ề ự ả ệ ữ

ngườ ứi đ ng đ u th t c có quy n l c r t l n, quy n l c này đầ ị ộ ề ự ấ ớ ề ự ượ ạc t o trên

c s uy tín cá nhân, h có th b bãi mi n b t kỳ lúc nào n u không cònơ ở ọ ể ị ễ ấ ế

uy tín và không đượ ậc t p th c ng đ ng ng h n a Nh ng tù trể ộ ồ ủ ộ ữ ữ ưởng và

th lĩnh quân s không có b t kỳ m t đ c quy n và đ c l i nào so v i cácủ ự ấ ộ ặ ề ặ ợ ớ thành viên khác trong th t c.ị ộ

Nh v y, trong xã h i c ng s n nguyên th y đã t n t i quy n l c,ư ậ ộ ộ ả ủ ồ ạ ề ự

nh ng quy n l c này không ph i là quy n l c đ c bi t do m t giai c pư ề ự ả ề ự ặ ệ ộ ấ hay m t cá nhân t ch c ra, mà đó là quy n l c xã h i độ ổ ứ ề ự ộ ượ ổc t ch c vàứ

th c hi n trên c s dân ch th c s Quy n l c xu t phát t xã h i vàự ệ ơ ở ủ ự ự ề ự ấ ừ ộ

ph c v l i ích c a c c ng đ ng.ụ ụ ợ ủ ả ộ ồ

Cùng v i ti n trình phát tri n c a xã h i, do s thay đ i c a cácớ ế ể ủ ộ ự ổ ủ hình th c hôn nhân v i s c m đoán hôn nhân trong n i b th t c đã hìnhứ ớ ự ấ ộ ộ ị ộ thành nên ch đ hôn nhân ngo i t c Các th t c mà gi a chúng có quanế ộ ạ ộ ị ộ ữ

h hôn nhân v i nhau đã h p thành bào t c Cùng v i hôn nhân, nhi u y uệ ớ ợ ộ ớ ề ế

t khác tác đ ng đã làm cho m t s bào t c liên k t v i nhau thành b l cố ộ ộ ố ộ ế ớ ộ ạ

và đ n giai đo n cu i c a ch đ c ng s n nguyên th y thì các liên minhế ạ ố ủ ế ộ ộ ả ủ

b l c đã hình thành V c b n, tính ch t c a quy n l i, cách th c tộ ạ ề ơ ả ấ ủ ề ợ ứ ổ

ch c quy n l c trong bào t c, b l c, liên minh b l c v n d a trên c sứ ề ự ộ ộ ạ ộ ạ ẫ ự ơ ở

nh ng nguyên t c t ch c quy n l c trong xã h i th t c Tuy nhiên, ữ ắ ổ ứ ề ự ộ ị ộ ở

m c đ nh t đ nh, s t p trung quy n l c đã cao h n.ứ ộ ấ ị ự ậ ề ự ơ

b, S tan rã c a t ch c th t c và s xu t hi n nhà n ự ủ ổ ứ ị ộ ự ấ ệ ướ c

Xã h i c ng s n nguyên th y ch a bi t đ n nhà nộ ộ ả ủ ư ế ế ước nh ng chínhư trong lòng nó đã n y sinh nh ng ti n đ v t ch t cho s ra đ i c a nhàả ữ ề ề ậ ấ ự ờ ủ

nước Nh ng nguyên nhân làm ch đ xã h i c ng s n nguyên th y tan rãữ ế ộ ộ ộ ả ủ

đ ng th i là nh ng nguyên nhân xu t hi n nhà nồ ờ ữ ấ ệ ước Đóng vai trò quan

tr ng trong vi c làm tan rã ch đ c ng s n nguyên th y chuy n ch đọ ệ ế ộ ộ ả ủ ể ế ộ

c ng s n nguyên th y lên m t hình thái kinh t xã h i m i cao h n đó làộ ả ủ ộ ế ộ ớ ơ

s phân công lao đ ng xã h i L ch s xã h i c đ i tr i qua ba l n phânự ộ ộ ị ử ộ ổ ạ ả ầ công lao đ ng xã h i, đó là: (1) chăn nuôi tách kh i tr ng tr t; (2) th côngộ ộ ỏ ồ ọ ủ nghi p tách kh i nông nghi p; (3) thệ ỏ ệ ương nghi p xu t hi n.ệ ấ ệ

Vi c con ngệ ười thu n dầ ưỡng được đ ng v t đã làm hình thành m tộ ậ ộ ngành ngh m i, nh ng n i có đi u ki n t t cho chăn nuôi nh ng đànề ớ ở ữ ơ ề ệ ố ữ gia súc được phát tri n đông đ o, v i s phát tri n m nh ngh chăn nuôiể ả ớ ự ể ạ ề

đã tách kh i tr ng tr t.ỏ ồ ọ

Sau l n phân công lao đ ng đ u tiên, c chăn nuôi và tr ng tr t đ uầ ộ ầ ả ồ ọ ề phát tri n v i s ng d ng c a chăn nuôi vào tr ng tr t S n xu t phátể ớ ự ứ ụ ủ ồ ọ ả ấ tri n kéo theo nhu c u v s c lao đ ng, đ đáp ng nhu c u này thay vìể ầ ề ứ ộ ể ứ ầ

vi c gi t tù binh trong chi n tranh nh trệ ế ế ư ước kia, bây gi tù binh đã đờ ượ c

gi l i đ bi n thành nô l ữ ạ ể ế ệ

Nh v y, sau l n phân công lao đ ng đ u tiên, xã h i đã có nh ngư ậ ầ ộ ầ ộ ữ xáo tr n đáng k , xu t hi n ch đ t h u, xã h i phân chia thành giaiộ ể ấ ệ ế ộ ư ữ ộ

c p ch nô và nô l S xu t hi n ch đ t h u còn làm thay đ i đángấ ủ ệ ự ấ ệ ế ộ ư ữ ổ

k quan h hôn nhân: hôn nhân m t v m t ch ng đã thay th hôn nhânể ệ ộ ợ ộ ồ ế

đ i ng u và ch đ ph h thay cho ch đ m u h ố ẫ ế ộ ụ ệ ế ộ ẫ ệ

Vi c tìm ra kim lo i và ch t o công c b ng kim lo i t o khệ ạ ế ạ ụ ằ ạ ạ ả năng tăng năng su t lao đ ng đã d n đ n vi c th công nghi p tách kh iấ ộ ẫ ế ệ ủ ệ ỏ

tr ng tr t thành m t ngh đ c l p Quá trình phân hoá xã h i đ y nhanh,ồ ọ ộ ề ộ ậ ộ ẩ

s phân bi t giàu nghèo, mâu thu n giai c p ngày càng tr nên sâu s c.ự ệ ẫ ấ ở ắ

V i vi c xu t hi n nhi u ngành ngh chuyên môn trong s n xu tớ ệ ấ ệ ề ề ả ấ

đã làm phát sinh nhu c u trao đ i hàng hoá trong xã h i S phát tri nầ ổ ộ ự ể ngh s n xu t hàng hoá d n đ n s phát tri n c a thề ả ấ ẫ ế ự ể ủ ương nghi p vàệ

thương nghi p đã tách ra thành m t ngành ho t đ ng đ c l p L n phânệ ộ ạ ộ ộ ậ ầ công lao đ ng này đã làm thay đ i sâu s c xã h i, v i s ra đ i c a t ngộ ổ ắ ộ ớ ự ờ ủ ầ

l p thớ ương nhân m c dù h là nh ng ngặ ọ ữ ười không tr c ti p ti n hành laoự ế ế

đ ng s n xu t nh ng l i chi ph i toàn b đ i s ng s n xu t c a xã h i,ộ ả ấ ư ạ ố ộ ờ ố ả ấ ủ ộ

b t nh ng ngắ ữ ười lao đ ng, s n xu t l thu c vào mình.ộ ả ấ ệ ộ

Qua ba l n phân công lao đ ng xã h i đã làm cho n n kinh t xã h iầ ộ ộ ề ế ộ

có s bi n chuy n sâu s c, s n ph m làm ra ngày càng nhi u, xu t hi nự ế ể ắ ả ẩ ề ấ ệ

s n ph m d th a kéo theo hi n tả ẩ ư ừ ệ ượng chi m c a c i d th a làm c aế ủ ả ư ừ ủ

riêng Quá trình phân hoá tài s n làm xu t hi n ch đ t h u và kéo theoả ấ ệ ế ộ ư ữ

là s phân chia giai c p trong xã h i.ự ấ ộ

T t c nh ng y u t trên đã làm đ o l n đ i s ng th t c, phá vấ ả ữ ế ố ả ộ ờ ố ị ộ ỡ tính khép kín c a th t c T ch c th t c v i h th ng qu n lý trủ ị ộ ổ ứ ị ộ ớ ệ ố ả ước đây

tr nên b t l c trở ấ ự ước tình hình m i Đ đi u hành xã h i m i c n ph i cóớ ể ề ộ ớ ầ ả

m t t ch c m i khác v ch t T ch c đó ph i do nh ng đi u ki n n iộ ổ ứ ớ ề ấ ổ ứ ả ữ ề ệ ộ

t i c a nó quy đ nh, nó ph i là công c quy n l c c a giai c p n m uạ ủ ị ả ụ ề ự ủ ấ ắ ư

th v kinh t và nh m th c hi n s th ng tr giai c p, d p t t các xungế ề ế ằ ự ệ ự ố ị ấ ậ ắ

đ t giai c p, gi cho các xung đ t đó n m trong vòng tr t t , đó chính làộ ấ ữ ộ ằ ậ ự nhà nước

Nh v y, nhà nư ậ ước xu t hi n tr c ti p t s tan rã c a ch đấ ệ ự ế ừ ự ủ ế ộ

c ng s n nguyên th y Ti n đ kinh t cho s xu t hi n nhà nộ ả ủ ề ề ế ự ấ ệ ước là sự

xu t hi n ch đ t h u v tài s n trong xã h i Ti n đ kinh t là c sấ ệ ế ộ ư ữ ề ả ộ ề ề ế ơ ở

v t ch t t o ra ti n đ xã h i cho s ra đ i c a nhà nậ ấ ạ ề ề ộ ự ờ ủ ước - đó là s phânự chia xã h i thành các giai c p mà l i ích c b n gi a các giai c p và cácộ ấ ợ ơ ả ữ ấ

t ng l p này là đ i kháng v i nhau đ n m c không th đi u hoà đầ ớ ố ớ ế ứ ể ề ược

các n c ph ng Đông, nhà n c xu t hi n khá s m, khi ch đ

Ở ướ ươ ướ ấ ệ ớ ế ộ

t h u và s phân chia giai c p trong xã h i ch a m c cao Nguyênư ữ ự ấ ộ ư ở ứ nhân thúc đ y s ra đ i c a các nhà nẩ ự ờ ủ ước phương Đông là do nhu c u trầ ị

th y và ch ng gi c ngo i xâm.ủ ố ặ ạ

Vi t Nam, nhà n c xu t hi n và kho ng thiên niên k II tr c

Ở ệ ướ ấ ệ ả ỷ ướ công nguyên Cũng nh các nhà nư ước phương Đông khác, s phân chiaự giai c p trong xã h i c Vi t Nam ch a đ n m c gay g t Trong b i c nhấ ộ ổ ệ ư ế ứ ắ ố ả

xã h i lúc b y gi , nhu c u xây d ng, qu n lý nh ng công trình tr th yộ ấ ờ ầ ự ả ữ ị ủ

đ m b o n n s n xu t nông nghi p và t ch c l c lả ả ề ả ấ ệ ổ ứ ự ượng ch ng gi cố ặ ngo i xâm đã thúc đ y quá trình liên k t các t c ngạ ẩ ế ộ ười và hoàn thi n bệ ộ máy qu n lý K t qu này đã cho ra đ i nhà nả ế ả ờ ước Vi t Nam đ u tiên -ệ ầ Nhà nước Văn Lang c a các Vua Hùng.ủ

II B n ch t c a nhà n ả ấ ủ ướ c

Nhà nước là s n ph m c a xã h i có giai c p và là s bi u hi nả ẩ ủ ộ ấ ự ể ệ

c a s không th đi u hoà đủ ự ể ề ược c a các mâu thu n giai c p đ i kháng.ủ ẫ ấ ố Nhà nước là t ch c quy n l c chính tr đ c bi t.ổ ứ ề ự ị ặ ệ

Đ làm rõ b n ch t c a nhà nể ả ấ ủ ước c n ph i xác đ nh nhà nầ ả ị ước đó

c a ai? Do giai c p nào t ch c nên và lãnh đ o, ph c v cho l i ích c aủ ấ ổ ứ ạ ụ ụ ợ ủ giai c p nào? ấ

Trong xã h i có đ i kháng giai c p, s th ng tr c a giai c p nàyộ ố ấ ự ố ị ủ ấ

đ i v i giai c p khác đố ớ ấ ược th hi n dể ệ ưới ba hình th c: kinh t , chính trứ ế ị

và t tư ưởng Trong ba quy n l c, quy n l c kinh t đóng vai trò ch đ o,ề ự ề ự ế ủ ạ

là c s đ đ m b o cho s th ng tr giai c p ơ ở ể ả ả ự ố ị ấ

Quy n l c kinh tề ự ế t o ra cho ch s h u kh năng b t nh ngạ ủ ở ữ ả ắ ữ

người khác ph thu c vào mình v m t kinh t Tuy nhiên, b n thânụ ộ ề ặ ế ả quy n l c kinh t l i không có kh năng duy trì quan h bóc l t, vì th đề ự ế ạ ả ệ ộ ế ể

b o đ m cho quan h bóc l t, giai c p n m quy n l c kinh t ph i thôngả ả ệ ộ ấ ắ ề ự ế ả qua quy n l c chính tr ề ự ị

Quy n l c chính tr xét v m t b n ch t là b o l c có t ch c c aề ự ị ề ặ ả ấ ạ ự ổ ứ ủ

m t giai c p nh m tr n áp các giai c p khác trong xã h i Thông qua nhàộ ấ ằ ấ ấ ộ

nước, giai c p th ng tr v kinh t đã tr thành ch th c a quy n l cấ ố ị ề ế ở ủ ể ủ ề ự chính tr Nh n m trong tay nhà nị ờ ắ ước, giai c p th ng tr đã t ch c vàấ ố ị ổ ứ

th c hi n quy n l c chính tr c a mình, h p pháp hoá ý chí c a giai c pự ệ ề ự ị ủ ợ ủ ấ mình thành ý chí nhà nước và nh v y bu c các giai c p khác ph i tuânư ậ ộ ấ ả theo tr t t phù h p v i l i ích c a giai c p th ng tr B ng cách đó giaiậ ự ợ ớ ợ ủ ấ ố ị ằ

c p th ng tr đã th c hi n s chuyên chính c a giai c p mình đ i v i cácấ ố ị ự ệ ự ủ ấ ố ớ giai c p khác.ấ

Đ th c hi n s chuyên chính giai c p, giai c p th ng tr không đ nể ự ệ ự ấ ấ ố ị ơ thu n ch s d ng b o l c cầ ỉ ử ụ ạ ự ưỡng ch mà còn thông qua s tác đ ng v tế ự ộ ề ư

tưởng đ bu c các giai c p khác ph i l thu c vào mình v m t t tể ộ ấ ả ệ ộ ề ặ ư ưởng

Nh v y, nhà nư ậ ước là công c s c bén th hi n và th c hi n ý chí c aụ ắ ể ệ ự ệ ủ giai c p c m quy n, b o v trấ ầ ề ả ệ ước tiên l i ích c a giai c p th ng tr trongợ ủ ấ ố ị

xã h i.ộ

Nhà nước còn mang trong mình m t vai trò xã h i to l n Th c ti nộ ộ ớ ự ễ

l ch s đã ch ra r ng, m t nhà nị ử ỉ ằ ộ ước không th t n t i n u nó ch ph c vể ồ ạ ế ỉ ụ ụ

l i ích c a giai c p th ng tr mà không tính đ n l i ích các giai c p, t ngợ ủ ấ ố ị ế ợ ấ ầ

l p khác trong xã h i Vì v y, ngoài t cách là công c b o v , duy trì sớ ộ ậ ư ụ ả ệ ự

th ng tr giai c p, nhà nố ị ấ ước còn là t ch c chính tr - xã h i r ng l n, b oổ ứ ị ộ ộ ớ ả

đ m l i ích chung c a xã h i Trên th c t , nhà nả ợ ủ ộ ự ế ước nào cũng đóng vai trò quan tr ng trong vi c gi i quy t nh ng v n đ n y sinh trong xã h i,ọ ệ ả ế ữ ấ ề ả ộ

b o đ m cho xã h i đả ả ộ ược tr t t n đ nh và phát tri n, th c hi n m t sậ ự ổ ị ể ự ệ ộ ố

ch c năng phù h p v i yêu c u chung c a toàn xã h i và b o đ m nh ngứ ợ ớ ầ ủ ộ ả ả ữ

l i ích nh t đ nh c a các giai c p và giai t ng khác trong ch ng m cợ ấ ị ủ ấ ầ ừ ự

nh ng l i ích đó không mâu thu n gay g t v i l i ích c a giai c p th ngữ ợ ẫ ắ ớ ợ ủ ấ ố

tr ị

Qua nh ng đi u đã phân tích trên cho th y r ng khi xác đ nh b nữ ề ở ấ ằ ị ả

ch t c a nhà nấ ủ ước ph i d a trên c s đánh giá c c u c a xã h i, quanả ự ơ ở ơ ấ ủ ộ

h gi a các giai c p trong t ng giai đo n l ch s c th Trong m i hìnhệ ữ ấ ừ ạ ị ử ụ ể ỗ thái kinh t - xã h i khác nhau, nhà nế ộ ước có b n ch t khác nhau.ả ấ

M c dù có s khác nhau v b n ch t nh ng t t c các nhà nặ ự ề ả ấ ư ấ ả ướ c

đ u có chung các d u hi u Nh ng d u hi u đó là:ề ấ ệ ữ ấ ệ

D u hi u th nh t ấ ệ ứ ấ , nhà nước phân chia dân c theo các đ n v hànhư ơ ị chính lãnh th ổ

N u trong xã h i c ng s n nguyên th y, t ch c th t c t p h p cácế ộ ộ ả ủ ổ ứ ị ộ ậ ợ thành viên c a mình theo d u hi u huy t th ng thì nhà nủ ấ ệ ế ố ướ ạc l i phân chia dân c theo các đ n v hành chính lãnh th không ph thu c vào huy tư ơ ị ổ ụ ộ ế

th ng, ngh nghi p ho c gi i tính Vi c phân chia này d n đ n vi c hìnhố ề ệ ặ ớ ệ ẫ ế ệ thành các c quan qu n lý trên t ng đ n v hành chính lãnh th Lãnh thơ ả ừ ơ ị ổ ổ

là d u hi u đ c tr ng c a nhà nấ ệ ặ ư ủ ước Nhà nước th c thi quy n l c th ngự ề ự ố

tr trên ph m vi toàn b lãnh th Nhà nị ạ ộ ổ ước nào cũng có lãnh th riêng,ổ trên lãnh th đó đổ ược phân thành các đ n v hành chính nh t nh, huy n,ơ ị ư ỉ ệ xã, Do có d u hi u lãnh th mà xu t hi n ch đ qu c t ch - ch đ nhấ ệ ổ ấ ệ ế ộ ố ị ế ị quy đ nh m i quan h gi a nhà nị ố ệ ữ ước v i công dân.ớ

D u hi u th hai, ấ ệ ứ nhà nước thi t l p quy n l c công.ế ậ ề ự

Nhà nước là t ch c công quy n thi t l p m t quy n l c đ c bi tổ ứ ề ế ậ ộ ề ự ặ ệ không còn hoà nh p v i dân c nh trong xã h i th t c mà “dậ ớ ư ư ộ ị ộ ường nh ”ư tách r i và đ ng lên trên xã h i Quy n l c này mang tính chính tr , giaiờ ứ ộ ề ự ị

c p, đấ ược th c hi n b i b máy cai tr , quân đ i, tòa án, c nh sát, Nhự ệ ở ộ ị ộ ả ư

v y, đ th c hi n quy n l c, đ qu n lý xã h i, nhà nậ ể ự ệ ề ự ể ả ộ ước có m t t ngộ ầ

l p ngớ ườ ặi đ c bi t chuyên làm nhi m v qu n lý L p ngệ ệ ụ ả ớ ười này đượ ổ c t

ch c thành các c quan nhà nứ ơ ước và hình thành m t b máy th ng tr cóộ ộ ố ị

s c m nh cứ ạ ưỡng ch đ duy trì đ a v c a giai c p th ng tr , b t các giaiế ể ị ị ủ ấ ố ị ắ

c p, t ng l p khác ph i ph c tùng theo ý chí c a mình.ấ ầ ớ ả ụ ủ

D u hi u th ba, ấ ệ ứ nhà nước có ch quy n qu c gia.ủ ề ố

Nhà nước là m t t ch c quy n l c có ch quy n Ch quy n qu cộ ổ ứ ề ự ủ ề ủ ề ố gia mang n i dung chính tr - pháp lý, th hi n quy n t quy t c a nhàộ ị ể ệ ề ự ế ủ

nước v m i chính sách đ i n i và đ i ngo i, không ph thu c vào b t kỳề ọ ố ộ ố ạ ụ ộ ấ

m t y u t bên ngoài nào Ch quy n qu c gia là thu c tính g n li n v iộ ế ố ủ ề ố ộ ắ ề ớ nhà nước Ch quy n qu c gia có tính t i cao Tính t i cao c a ch quy nủ ề ố ố ố ủ ủ ề nhà nước th hi n ch quy n l c c a nhà nể ệ ở ỗ ề ự ủ ước ph bi n trên toàn bổ ế ộ

đ t nấ ước đ i v i t t c dân c và các t ch c xã h i D u hi u chố ớ ấ ả ư ổ ứ ộ ấ ệ ủ quy n nhà nề ước th hi n s đ c l p, bình đ ng gi a các qu c gia v iể ệ ự ộ ậ ẳ ữ ố ớ nhau không phân bi t qu c gia l n hay nh ệ ố ớ ỏ

D u hi u th t , ấ ệ ứ ư nhà nước ban hành pháp lu t và bu c m i thànhậ ộ ọ viên xã h i ph i th c hi n.ộ ả ự ệ

Nhà nước là ngườ ại đ i di n chính th ng cho m i thành viên trongệ ố ọ

xã h i, đ th c hi n độ ể ự ệ ược s qu n lý đ i v i các thành viên, nhà nự ả ố ớ ướ c ban hành pháp lu t và b o đ m th c hi n b ng s c m nh cậ ả ả ự ệ ằ ứ ạ ưỡng ch T tế ấ

c các quy đ nh c a nhà nả ị ủ ước đ i v i m i công dân đố ớ ọ ược th hi n trongể ệ pháp lu t do nhà nậ ước ban hành Nhà nước và pháp lu t có m i liên hậ ố ệ

ch t ch , tác đ ng qua l i và ph thu c l n nhau; nhà nặ ẽ ộ ạ ụ ộ ẫ ước không thể

th c hi n đự ệ ược vai trò là người qu n lý xã h i n u không có pháp lu t,ả ộ ế ậ