Biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm lão hạc của nam cao ở trường CĐSP và THCS

Hy vọng qua việc xử lý đề tài, chúng tôi giúp cho SV có những biện pháp cụ thể để đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao, để sau khi ra trường có được phương pháp dạy học tác phẩm “Lão

LÂM TRẦN SƠN NGỌC THIÊN CHƯƠNG

BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM “LÃO HẠC” CỦA NAM CAO Ở TRƯỜNG

CĐSP VÀ THCS

LUẬN VĂN THẠC SĨ GVHD: GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

LÂM TRẦN SƠN NGỌC THIÊN CHƯƠNG

BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM “LÃO HẠC” CỦA NAM CAO Ở TRƯỜNG

CĐSP VÀ THCS

LUẬN VĂN THẠC SĨ GVHD: GS.TS Nguyễn Thanh Hùng

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Đổi mới phương pháp dạy học văn ở trường CĐSP theo tinh thần khoa học hiện đại là nhiệm vụ hết sức quan trọng và cấp thiết đối với công cuộc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn ở trường THCS Hiện nay, chương trình SGK Ngữ văn mới xây dựng kiểu bài đọc hiểu văn bản với mục đích rèn luyện

kỹ năng đọc - hiểu, qua đó giúp các em tự tiếp cận, khám phá giá trị nội dung, ý nghĩa của các loại văn bản trong chương trình học Do đó, vấn đề đọc hiểu trong giờ dạy học văn, đặc biệt là dạy học TPVC là một vấn đề đã và đang được các nhà nghiên cứu giáo dục, các giảng viên, giáo viên rất quan tâm

Văn bản văn học muốn trở thành tác phẩm văn học phải có vai trò của người đọc, người tiếp nhận, để biến những dòng chữ khô khan, lớp vỏ âm thanh câm lặng thành những hình ảnh sống động, những câu chữ có hồn Để tiếng nói của nhà văn dần đến được với người đọc thì văn bản văn học đó phải được cảm nhận bởi bạn đọc thông qua hoạt động “đọc” GS Trần Đình Sử có viết: “Nhìn môn văn nhiều nước trên thế giới mới thấy giật mình Người ta hiểu môn văn trong nhà trường là môn đọc văn, dạy văn là dạy cho học sinh năng lực đọc, kỹ năng đọc, để học sinh hiểu bất kỳ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp tiếp nhận các giá trị văn học, thể nghiệm các tư tưởng và cảm xúc được truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính Đó là con đường duy nhất bồi dưỡng cho HS năng lực chủ thể tiếp nhận thẩm mỹ” [84] Đọc không chỉ là biết “đánh vần” lên thành tiếng đúng theo các kí hiệu chữ viết mà đọc ở đây còn phải hiểu được toàn bộ nội dung, ý nghĩa,… mà câu chữ trong văn bản đó thể hiện Nói như GS.TS Nguyễn Thanh Hùng thì: “Hiểu trong đọc văn về một phương diện nào đó là

sự vượt qua khoảng cách mơ hồ giữa chủ thể HS và văn bản tác phẩm để

khám phá ra tình người sâu xa trong cuộc sống mà sự đóng góp của ngôn ngữ không có gì thay thế được…” [42] Như vậy, đọc hiểu là hoạt động rất có ý nghĩa đối với dạy học văn đặc biệt là dạy học TPVC Cho nên, rèn luyện năng lực đọc - hiểu và đưa ra các biện pháp hướng dẫn đọc hiểu TPVC là việc làm quan trọng đối với SV sư phạm - những người sẽ trực tiếp dạy HS đọc hiểu TPVC sau này

Chúng ta biết rằng, mỗi TPVC phải đọc thì mới hiểu Ngược lại, phải hiểu thì mới có thể đọc đúng, đọc hay và có thể nâng lên một mức cao hơn là đọc cảm thụ được cái hay, cái đẹp của tác phẩm, đọc sáng tạo…

“Lão Hạc” là một truyện ngắn giàu chất trữ tình tiêu biểu, đặc sắc của Nam Cao, một trong những thành tựu xuất sắc của dòng văn học hiện thực phê phán Tác phẩm mang nhiều tầng ý nghĩa, đề tài hẹp nhưng tư tưởng rộng, một ngòi bút vừa sắc lạnh, tỉnh táo vừa thấm đậm chủ nghĩa nhân đạo cao cả thể hiện phong cách nghệ thuật đa dạng, phong phú Nhưng khi giảng dạy phần lớn các GV vẫn dạy theo lối truyền thống: truyền thụ kiến thức một chiều, chưa hướng vào HS, chưa giúp HS tham gia, khám phá chiếm lĩnh tác phẩm GV khai thác tác phẩm chủ yếu từ nội dung đến hình thức, không bám sát vào đặc trưng thể loại… nên hiệu quả giảng dạy tác phẩm không cao và chưa đạt yêu cầu Vậy, đối với một TPVC đa nghĩa và chứa đựng chiều sâu tư tưởng lớn lao của tác giả mà tác phẩm “Lão Hạc” là một ví dụ, cái khó của

GV là làm sao trong khuôn khổ chật hẹp về thời gian giờ học phải tổ chức hướng dẫn HS tự nhận thức, khám phá, phát hiện, chủ động hình thành kỹ năng, tự rung động một cách toàn diện những giá trị tác phẩm, những vấn đề tác phẩm đặt ra Theo chúng tôi, để làm được điều đó cần rèn luyện kỹ năng đọc và có biện pháp hướng dẫn cho SV, HS đọc để tự chiếm lĩnh, hiểu tác phẩm Bởi vì, đọc chính là con đường đầu tiên và điều kiện tiên quyết để chiếm lĩnh TPVC Thế nhưng, chưa có một chuyên luận nào chỉ dẫn một cách

toàn diện, đầy đủ và thuyết phục về biện pháp hướng dẫn đọc hiểu TPVC để chiếm lĩnh tri thức xã hội loài người

Từ những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Biện pháp hướng

dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao ở trường CĐSP và THCS”

Hy vọng qua việc xử lý đề tài, chúng tôi giúp cho SV có những biện pháp cụ thể

để đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao, để sau khi ra trường có được phương pháp dạy học tác phẩm “Lão Hạc” được tốt hơn, nhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả việc dạy học văn trong nhà trường

2 Lịch sử vấn đề

Trên thế giới, vấn đề dạy đọc hiểu trong nhà trường đã có hàng thế kỷ nay, nhất là ở những nước phát triển Chúng ta đã từng biết đến những công trình nghiên cứu nổi tiếng:

- “Hoạt động đọc” của Wolfgangbert Jauss

- “Hiện tượng đọc và học” của Has Robert Jauss

Hay một số bài báo có giá trị về dạy đọc hiểu như:

- “Phân tích việc dạy học từ góc độ tâm lý học và ngôn ngữ học” của J.B Carroll

R.S Chapeman

Nhiều công trình về đọc diễn cảm đã xuất hiện:

- “Phương pháp đọc diễn cảm” của B Naiđenxôp

- “Phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học ở trường phổ thông” của A Nhinkhônxtri cũng nhấn mạnh hoạt động đọc

- “Nghệ thuật đọc diễn cảm” của Vũ Nho

Trong quyển: “Phương pháp dạy học văn”, GS Phan Trọng Luận cũng

đã đề cập, đọc diễn cảm là một trong những phương pháp thường dùng trong quá trình đi vào TPVC, là phương pháp truyền thống trong các nhà trường phương Đông và phương Tây, ở Pháp cũng như ở Nga, ngày xưa cũng như ngày nay Giáo sư khẳng định: “Hiểu bài văn rồi mới đọc tốt, nhưng đọc tốt càng thêm hiểu bài văn….” Đọc diễn cảm là một hình thức lao động phù hợp với bản chất của hình tượng và quy luật sáng tác Con đường đi vào TPVC nhất thiết phải đi từ việc đọc và gắn liền với việc đọc Đọc phải là một hình thức hoạt động có tính chất đặc thù của nhận thức khoa học và kết hợp đọc diễn cảm với các phương pháp để tạo cho giờ giảng văn không khí tươi mát Những ấn tượng ban đầu, những rung cảm và xúc động thẩm mỹ của HS luôn luôn làm nền tảng cho công việc phân tích Đọc để nắm bắt giọng điệu chủ yếu trong tác phẩm Đọc để hòa nhập vào thế giới cảm xúc, để phát hiện ý đồ của tác giả, nhìn ra thế giới cuộc sống trong tác phẩm, để tiếng nói nội tâm của người đọc hòa với tiếng nói nội tâm của tác giả

Ở Việt Nam, việc dạy đọc hiểu trong nhà trường đã có bề dày lịch sử cùng với việc dạy chữ quốc ngữ Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi nghiên cứu vấn đề đọc hiểu, một vấn đề đang thu hút sự quan tâm và chú ý của các nhà lý luận phê bình, các nhà phương pháp, các nhà giáo… Các tác giả cũng

đi sâu nghiên cứu vấn đề này, nhưng số lượng các công trình nghiên cứu và bài viết vẫn ở mức khiêm tốn

GS.TS Nguyễn Thanh Hùng là người rất quan tâm và có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề đọc hiểu

Trong công trình “Sáng tạo trong tiếp nhận văn học ở bạn đọc HS”, giáo sư nhấn mạnh: “Đọc văn gắn liền với việc tiếp nhận vì muốn lĩnh hội trọn vẹn tác phẩm không có con đường nào khác là đọc và sử dụng các hình

thức khác nhau dưới những bình diện khác nhau và xúc cảm thực sự nhằm khám phá bản thân và hướng thiện” [43]

Trong công trình “Đọc và tiếp nhận văn chương”, giáo sư cũng đã nhấn mạnh: “Dạy đọc văn là cung cấp cho người tiếp nhận cách đọc để có quan điểm thái độ và kỹ năng đọc những sáng tạo ngôn ngữ thẩm mỹ đời sống nhất định…” [42] “Đọc văn là một quá trình tiếp nhận, đọc văn là phải đọc cho ra đề án tiếp nhận của tác phẩm, đọc văn chương một con người mới ra đời, đọc văn là lao động khoa học, đọc văn là thể hiện cách phát huy trực cảm, đọc văn chương là hoạt động ngôn ngữ trong môi trường văn hoá thẩm mỹ, đọc văn chương là quá trình sáng tạo, quá trình tiếp nhận nội sinh và ngoại sinh từ tác phẩm”

Xét trong mối quan hệ với tiếp nhận việc đọc gắn liền với hai yếu tố: hiệu quả nghệ thuật của văn bản và kinh nghiệm khả năng thực tế của người đọc, người tiếp nhận Người đọc không những tái tạo văn bản, xây dựng lại bức tranh hiện thực mà còn tạo lập nên tri thức, kinh nghiệm, tình cảm và chủ thể của mình Vì thế, vấn đề tiếp nhận văn học là một quá trình gắn liền với việc đọc Nó quyết định và được thể hiện bởi quá trình đọc văn Phát triển việc đọc văn là nhu cầu xã hội và là một nhiệm vụ sư phạm

Trong tham luận “Dạy đọc hiểu là tạo nền tảng văn hóa cho người đọc” tại hội thảo bàn về chương trình và SGK THCS tác giả đã đặt vấn đề đọc hiểu trong sự tiếp nhận khoa học liên ngành Đọc là một hoạt động cơ bản có tầm quan trọng hết sức to lớn cần được giải quyết một cách thấu đáo Dạy đọc hiểu phải xuất phát từ văn bản, lưu ý đến đặc trưng của ngôn ngữ Giáo sư đã xem xét tìm hiểu hoạt động đọc hiểu dưới nhiều bình diện: văn hoá sư phạm,

xã hội học, phương pháp… Tác giả khẳng định: “Đọc văn có nghĩa là chuyển đổi tác phẩm nghệ thuật thành một vũ trụ tình cảm và cảm xúc thẩm mỹ trong

tư duy hình tượng cho riêng mình Có thể nói, đọc văn thực sự là một khoa

học và nghệ thuật của tư duy ngôn ngữ là tư duy và sáng tạo” Dạy đọc là dạy cho HS tập cách đọc để có những kỹ năng đọc và biết vận dụng chúng trong cuộc sống một cách có hiệu quả

GS Lê Trí Viễn tại hội nghị giảng viên của khoa văn trường ĐHSP Hà Nội tháng 05 - 1975 đã kết luận từ kinh nghiệm nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy văn: “Nói nhập thân vào nhân vật, chẳng qua cũng nói một khía cạnh của việc bản thân mình sống trong bài thơ mà thôi, sống như nhà thơ đã sống để xây dựng các cảm xúc đã ngủ yên trong chữ nghĩa, để giúp vào công việc ấy tôi có thói quen đọc” Giáo sư nói thêm: “Giữa giọng đọc và tâm hồn người đọc cũng ảnh hưởng tương hỗ, hiểu bài văn rồi mới đọc tốt những đoạn tốt càng thêm hiểu bài văn”

GS Trần Đình Sử trong bài viết: “Đọc hiểu văn bản - một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay” đã nhấn mạnh “Dạy văn là dạy cho HS năng lực đọc, kỹ năng đọc để HS để có thể đọc hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp tiếp nhận các giá trị văn học, trực tiếp thể nghiệm các tư tưởng và cảm xúc truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn

từ, hình thành cách đọc riêng có cá tính Đó là con đường duy nhất để bồi dưỡng cho HS năng lực của chủ thể tiếp nhận thẩm mỹ” Giáo sư còn nhấn mạnh: “Đọc là hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hoá”

PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hương trong “Dạy học văn ở trường phổ thông” cho rằng: “Đọc tác phẩm là bước quan trọng nhất và cũng là hình thức hoạt động đặc thù của nhận thức văn học không đọc không thể nắm được nội dung tác phẩm” Tác giả còn nhấn mạnh: Tầm quan trọng của việc đọc trong giờ phân tích TPVC “Đọc là cây cầu nối đưa bạn đọc bước vào tác phẩm, là một lao động hoàn toàn sáng tạo, là lao động tổng hợp của quá trình tâm lý, tiếp nhận, giao tiếp ngôn ngữ…” Theo tác giả có một số cách đọc sau: đọc

kỹ, đọc chéo, đọc có định hướng, mục đích, đọc có bổ sung và tác giả cũng đã đưa ra những yêu cầu của đọc diễn cảm và đọc sáng tạo

TS Nguyễn Viết Chữ trong cuốn “Phương pháp dạy học TPVC theo loại thể” (NXBĐHQG năm 2001) coi đọc sáng tạo là “Phương pháp đặc biệt sinh ra chính đặc trưng của bộ môn” và “mục đích của phương pháp này phát triển được cảm thụ sâu sắc, thêm được cảm thụ trực tiếp của trò với tác phẩm văn học nghệ thuật”

TS Nguyễn Trọng Hoàn cũng là một trong những người rất quan tâm và cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề đọc hiểu

Trong bài viết: “Đọc hiểu văn bản môn ngữ văn THCS” tác giả cho rằng: “Đọc hiểu văn bản không chỉ là hoạt động chiếm lĩnh kiến thức cho phân môn văn học mà còn là đầu mối cho việc vận dụng diễn thuyết kiến thức đối với tác phẩm, phân môn tiếng việt và tập làm văn” Bài viết đề cập

ba vấn đề:

- Vấn đề đọc và người đọc: “Vấn đề “đọc” đang được nhiều người quan tâm Để đọc được, người đọc phải có năng lực cảm thụ ngôn ngữ mà suy rộng ra là năng lực cảm thụ văn hoá, có trình độ đọc vốn văn hoá nhất định để vượt qua những khoảng cách…”

- “Đọc, một phương thức tiếp nhận văn học Đọc là một quá trình xác định một kiểu quan hệ giao tiếp, là một phương pháp tiếp nhận nghệ thuật ngôn từ qua đó người đọc biểu hiện nhu cầu giao cảm, hưởng thụ văn hóa và phát triển nhân cách đồng thời bộc lộ chính mình…”

- Vấn đề đọc hiểu dạy tích hợp Ngữ văn bậc THCS, văn học là một phân môn được xếp ở vị trí mở đầu của một môn học kiến

thức công cụ, nó được thể hiện trong SGK ở dạng đọc hiểu Vấn

đề này đặt ra trong một định chế và ảnh hưởng hữu cơ với các thành tố của mục tiêu môn học (kiến thức, kỹ năng, thái độ) và các thành tố của một đơn vị kiến thức bộ môn đồng thời trong mối quan hệ của các thành tố kỹ năng (nghe nói và đọc hiểu) Theo tác giả, một yêu cầu có tính nguyên lý của đọc hiểu văn bản là

đọc tác phẩm theo đặc trưng thể loại Để đọc hiểu không đi chệch quỹ đạo

người đọc có thể tham khảo hệ thống câu hỏi sau mỗi văn bản Ngoài ra, còn phải tham khảo các câu hỏi luyện tập và phần đọc thêm

Gần đây trên tạp chí “Văn học và tuổi trẻ”, các bài viết: “Đọc hiểu tác phẩm tùy bút trong chương trình SGK Ngữ văn 7” (số 1/2004), “Đọc hiểu tác phẩm truyện hiện đại trong SGK Ngữ văn 7” (số 3/2004), “Phát triển năng lực đọc trong dạy học Ngữ văn” (số 7/2003)… tác giả đã đưa ra một cơ chế đọc hiểu văn học trên các phương diện thể loại, cấu trúc, nội dung…

Ở bài viết “HS đọc tác phẩm văn học như thế nào?” Tác giả Nguyễn Văn Bính viết: “Đọc tác phẩm là một việc quan trọng bởi vì không thể hiểu tác phẩm nếu không đọc, không thể hiểu đúng, hiểu sâu nếu không đọc kỹ lưỡng và không thể có sự đồng cảm nếu người đọc không sống với tác phẩm bằng tâm hồn mình” (tạp chí “Văn học và tuổi trẻ” số 9/2002) theo tác giả để nắm vững tác phẩm hiểu được vẻ đẹp văn chương độc đáo thì trong quá trình

đọc phải: Đọc tác phẩm một cách hệ thống trong tính chỉnh thể toàn vẹn

của nó, đọc tác phẩm theo đề tài, đọc theo mục đích Tác giả kết luận, những

vấn đề trên nếu được nâng lên thành kỹ năng, thành phương pháp làm việc có

ý thức sẽ góp phần giúp người đọc đến với tác phẩm một cách nhanh nhất

ThS Trần Đình Chung trong bài viết “Tiến tới một quy trình đọc – hiểu

văn bản trong bài học Ngữ văn mới” đã viết: “Đọc hiểu là hoạt động trung

tâm của hoạt động dạy văn đổi mới”, người viết đưa ra khái niệm: “Đọc hiểu

là hoạt động đọc văn một cách nghiêm túc, có nghiền ngẫm, xúc cảm, tưởng tượng và liên tưởng” Tác giả cho rằng: “Bản chất đọc hiểu là tìm hiểu, phân tích để chiếm lĩnh văn bản bằng nhiều hình thức và biện pháp dạy học văn, trong đó dạy văn bằng hệ thống cảm thụ văn bản được thực hiện dưới hình thức đối thoại quan trọng nhất”

Như vậy, từ quan niệm của các nhà nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy được bản chất, vị trí, tầm quan trọng của hoạt động đọc hiểu cũng như phương pháp dạy học đọc hiểu trong quá trình dạy học TPVC Tuy nhiên, các bài viết trình bày trên mới chỉ đề cập đến một số vấn đề chung hoặc một cái nhìn cụ thể, chưa có một cái nhìn hệ thống về vấn đề đọc hiểu Trên tinh thần học hỏi và tiếp thu, chúng tôi muốn áp dụng lý thuyết của vấn đề đọc hiểu để

đề xuất những biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao cho SV ở trường CĐSP và thiết kế giờ dạy truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao cho HS THCS

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn từ việc nghiên cứu nắm vững lý thuyết về vấn đề đọc hiểu nhằm vào việc xây dựng một số luận điểm về biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao cho SV Ngữ văn ở trường CĐSP đồng thời mang tính khả thi sát hợp với thực tiễn dạy học tác phẩm “Lão Hạc” cũng như những tác phẩm khác theo phương pháp dạy học đọc hiểu TPVC ở trường THCS trong tình hình đổi mới hiện nay

4 Đối tƣợng và nhiệm vụ nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao cho SV Ngữ văn ở trường CĐSP, không chỉ nhằm cung cấp cho SV kiến thức chuyên sâu về vấn đề đọc hiểu

mà còn nắm vững biện pháp đọc hiểu TPVC một cách đúng đắn và hữu hiệu

để ứng dụng vào việc dạy học tác phẩm “Lão Hạc” cũng như những tác phẩm khác ở trường THCS sau khi ra trường

Luận văn có nhiệm vụ đề ra biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm

“Lão Hạc” của Nam Cao cho SV Ngữ văn ở trường CĐSP, nhằm thể nghiệm vào dạy học tác phẩm “Lão Hạc” bằng phương pháp dạy học đọc hiểu ở trường THCS Như vậy, luận văn nghiên cứu về biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” trên ba phương diện: Nghiên cứu một số vấn đề cơ bản về lý thuyết đọc hiểu và khảo sát thực tiễn sư phạm, đề ra biện pháp hướng dẫn đọc hiểu, thực nghiệm khoa học

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp khái quát tổng hợp: Tổng hợp từ các tài liệu người viết khái quát lại những vấn đề của lý thuyết đọc hiểu làm tiền đề, cơ sở cho việc xây dựng những biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao

Phương pháp khảo sát thực tiễn: Tìm hiểu thực tế việc vận dụng phương pháp dạy học đọc hiểu từ chương trình, giáo trình, tư liệu, cách thức dạy đọc hiểu của GV, khả năng đọc hiểu của SV ở trường CĐSP và việc thực hiện phương pháp đọc hiểu trong dạy học TPVC ở trường THCS để tìm ra những vấn đề cần bổ sung

Phương pháp thể nghiệm sư phạm để khẳng định tính đúng đắn khả thi của những nội dung nghiên cứu

TPVC ở trường một số trường CĐSP và THCS Trên cơ sở đó xác định được phương hướng và tìm ra những biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” cho SV Ngữ văn ở trường CĐSP và minh hoạ giờ dạy tác phẩm “Lão Hạc” cho HS THCS

7 Đóng góp của luận văn

Luận văn góp phần vào việc hệ thống hóa một số vấn đề về hoạt động đọc hiểu, chỉ ra biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao Trên cơ sở này, giúp SV có thể tự mình đọc hiểu những TPVC khác nhằm nâng cao chất lượng dạy học TPVC ở trường CĐSP đồng thời tạo tính khả thi cho việc dạy học TPVC bằng phương pháp dạy học đọc hiểu ở trường THCS thông qua bài soạn thể nghiệm

9 Bố cục luận văn.

Luận văn gồm ba phần:

A: Mở đầu

B: Nội dung:

Chương 1: Đọc hiểu và việc thực hiện phương pháp dạy học đọc

hiểu TPVC trong nhà trường

Chương 2: Biện pháp hướng dẫn đọc hiểu tác phẩm “Lão Hạc” của

Nam Cao cho SV Ngữ văn ở trường CĐSP

Chương 3: Thể nghiệm dạy học tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao

theo định hướng của những biện pháp hướng dẫn đọc hiểu cho HS THCS

C: Kết luận

B NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 ĐỌC HIỂU VÀ VIỆC THỰC HIỆN PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TPVC TRONG NHÀ TRƯỜNG

1.1 Vị trí, tầm quan trọng, một số quan niệm và bản chất của vấn

đề đọc hiểu.

1.1.1 Vị trí, tầm quan trọng của hoạt động đọc hiểu

1.1.1.1 Đọc là một hoạt động quan trọng là cách thức để nhờ đó con

người có nhiều kỹ năng giao tiếp và tiếp thu tri thức nhân loại

Xã hội loài người được tồn tại và phát triển thông qua quá trình giao tiếp Con người có nhiều cách thức để giao tiếp với nhau, đọc là cách thức để giao tiếp phổ biến, rộng rãi và rất hiệu quả Thông qua việc đọc, ta có thể suy ngẫm, chắt lọc những tri thức tinh hoa của nhân loại, làm giàu vốn sống và sự hiểu biết của mình để từ đó phát triển trí tuệ, nhân cách Đọc là hoạt động luôn giữ vai trò quan trọng trong mỗi thời đại Trong thời đại khoa học công nghệ hiện đại và phát triển, việc bồi dưỡng năng lực đọc cho HS là một trong những yêu cầu hữu ích để nắm chìa khóa vàng mở rộng chân trời hiểu biết Trong việc tiếp nhận TPVC thì đọc chính là phương pháp đặc biệt để

mở rộng cánh cửa bước vào chiếm lĩnh tác phẩm Thông qua hoạt động đọc,

HS phát triển được sự cảm thụ sâu sắc, làm phong phú vốn từ vựng và bồi đắp thế giới tâm hồn, năng lực tư duy cộng với những rung động thẩm mỹ “Con đường đi vào tác phẩm nhất thiết phải từ đọc, gắn liền với việc đọc Đọc phải

là một hình thức hoạt động có tính chất đặc thù của nhận thức về văn học Tiếng nói của nhà văn gửi gắm cho bạn đọc thông qua hệ thống ngôn ngữ kết dệt nên hình tượng của tác phẩm, nhưng trước mắt bạn đọc vẫn chỉ là những

ký hiệu chết Đọc sẽ làm âm vang lên những tín hiệu của cuộc sống mà nhà văn định gửi gắm Âm vang của lời đọc kích thích quá trình tri giác, tưởng tượng và tái hiện hình ảnh Cảm xúc bắt đầu từ đọc và được duy trì phát triển trong quá trình đọc” [56, 146]

Trong phương pháp dạy học văn, đọc là một hoạt động mang tính thẩm

mỹ đặc thù được sinh ra do chính đặc trưng của bộ môn mà đối tượng chiếm lĩnh của hoạt động đọc chính là TPVC - một đối tượng đặc thù TPVC không chỉ phản ánh mà còn biểu hiện, không chỉ có ý nghĩa hiển ngôn mà còn ẩn giấu nhiều hàm ngôn, mang ý nghĩa tiềm văn bản Chiếm lĩnh TPVC không chỉ là chiếm lĩnh phần nghĩa mà quan trọng hơn là phải chiếm lĩnh phần ý trong cấu trúc tác phẩm Vậy, đòi hỏi người đọc phải có giác quan cao cấp và năng lực đặc thù Năng lực đọc văn là một trong những năng lực tư duy thẩm

mỹ của con người nên phát triển năng lực đọc văn là một nhiệm vụ sư phạm

có ý nghĩa to lớn trong việc phát triển tư duy của con người

1.1.1.2 Đọc hiểu TPVC là làm sống dậy những ý nghĩa ẩn chìm sau vỏ

ngôn ngữ, đồng thời đánh thức khả năng đồng sáng tạo của bạn đọc - HS

Đọc hiểu là đọc một cách có ý thức, kết quả của quá trình đọc hiểu là khả năng thông hiểu các loại thông tin thẩm mỹ trong TPVC HS cần hiểu nghĩa của từ, câu, đoạn, rồi cả bài, tức là hiểu toàn bộ những gì được đọc Đọc không chỉ là để giải mã ngữ âm mà còn là để dẫn đến thông hiểu được tác phẩm Theo GS.TS Nguyễn Thanh Hùng thì: “Dạy đọc hiểu là dạy HS cách đọc ra nội dung trong những mối quan hệ ngày càng bao quát, trọn vẹn văn bản Khi đọc lý trí, tình cảm và sức tưởng tượng được vận dụng đồng thời Điều đó cần được thực hiện thường xuyên theo một hệ thống giữa đọc và phân tích, đánh giá, luyện tập Nhờ vậy, người đọc càng hiểu sâu hơn mối quan hệ giữa nội dung, âm thanh, nhịp điệu đã làm sản sinh ý nghĩa tính đa

dạng nghệ thuật, những ấn tượng và sự bình luận tồn tại giữa các từ và các câu Mối quan hệ qua lại giữa việc đọc nắm vững ý nghĩa và thể hiện ý nghĩa

đó là đặc trưng của quá trình đọc văn học [44]

Tác phẩm văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Tiếp xúc với tác phẩm văn học là bạn đọc - HS được giao tiếp với thế giới khách quan đó bằng một kênh giao tiếp đặc biệt thông qua việc đọc tác phẩm Hoạt động đọc đã làm sống dậy thế giới khách quan bên ngoài, nơi các nhà văn, nhà thơ ký thác qua hệ thống ngôn ngữ làm cho những tín hiệu ngôn ngữ đó trở nên sinh động, có hồn, có cảm xúc, hình ảnh, âm thanh, Như vậy, thông qua hoạt động đọc người đọc đã góp phần tái tạo lại thế giới khách quan được phản ảnh trong tác phẩm, biến những câu chữ khô khan thành những hình ảnh, những biểu tượng sinh động Không có người đọc thì những tín hiệu ngôn ngữ đó vẫn mãi nằm im bất động, không có được vẻ đẹp lấp lánh, kỳ diệu như khi được người đọc đánh thức khơi dậy

Đồng thời, khi đọc tác phẩm người đọc đã suy ngẫm, trăn trở và sống cùng tác phẩm Khi nào người đọc huy động tất cả vốn sống, vốn kinh nghiệm, vốn hiểu biết và những tri thức có liên quan đến tác phẩm, tác giả mình đang nghiên cứu, tìm hiểu thì người đọc mới có thể hiểu được ý đồ nghệ thuật của tác giả, nắm được nội dung chính của tác phẩm, lúc đó quá trình đọc hiểu mới thực sự diễn ra

Người đọc trong quá trình đọc hiểu có khi lại phát hiện được ra những ý nghĩa mới, khía cạnh mới mà nhiều khi tác giả lại không ngờ nó sẽ đến trong tác phẩm của mình Khi đã đọc hiểu tác phẩm được như vậy, tức là người đọc

đã thực hiện quá trình đồng sáng tạo với tác giả đem đến cho tác phẩm những tầng sâu ý nghĩa Hoạt động đọc làm sống dậy thế giới khách quan được phản ánh trong tác phẩm, hiểu được những ý nghĩa ẩn chìm trong tác phẩm là cả một quá trình hoạt động, lao động nghiêm túc, miệt mài của bạn đọc - HS

Bởi “từ đọc đến hiểu là cả một quá trình phát triển nhận thức” [33, 26] Tham gia tích cực vào quá trình đọc hiểu tức là HS đã và đang bước vào quá trình đồng sáng tạo với tác giả Mỗi bạn đọc - HS bằng vốn tri thức, vốn sống, vốn văn hóa riêng của mình có thể bổ sung thêm cách hiểu để cho tác phẩm trở nên hoàn chỉnh, toàn vẹn hơn, để cho khoảng cách giữa tác giả và bạn đọc được khắc phục dần

Như vậy, đọc TPVC là bước khởi đầu để người đọc đi vào thế giới tinh thần của tác phẩm và khi thâm nhập vào thế giới ấy thì mới có sự hiểu văn, đồng cảm sâu xa và mở ra những trường liên tưởng mới đối với TPVC Đọc hiểu đã đánh thức khả năng tìm tòi, sáng tạo của mỗi người đọc để hiểu được sâu sắc hơn chân giá trị của mỗi tác phẩm

1.1.1.3 Đọc hiểu TPVC là cơ sở là tiền đề để học văn

Hướng dẫn rèn luyện HS - SV các kỹ năng đọc - hiểu văn bản đặc biệt là văn bản văn chương, một loại văn bản có những đặc điểm riêng, khó nắm bắt là một trong những mục tiêu cơ bản của việc dạy môn văn trong nhà trường Dạy văn là dạy cách đọc tác phẩm văn học “Dạy đọc văn là cung cấp cho người tiếp nhận cách đọc để có quan điểm, thái độ và kỹ năng đọc những sáng tạo ngôn ngữ theo quan điểm thẩm mỹ đời sống nhất định” [42, 89], “để HS qua nhà trường sẽ biết đọc văn một cách có văn hoá, có phương pháp, không suy diễn tùy tiện, dung tục” [79, 5] Tuy đây là một hoạt động có ý nghĩa thẩm mỹ nhưng nó lại chưa được quan tâm đúng mức, chưa được đặt vào vị trí xứng đáng của nó Việc vận dụng tri thức đọc hiểu vào dạy học trong nhà trường mới được tiến hành thử nghiệm ở bậc tiểu học, còn ở bậc THCS, THPT mới chỉ được thể hiện qua một số câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu của SGK Ngữ văn, việc đọc hiểu chưa được sự quan tâm thích đáng

Người đọc tiếp xúc với tác phẩm, nhận thức, tư duy về nó bằng tất cả trí tuệ, tâm hồn say mê để cảm nhận và hiểu tác phẩm được sâu sắc hơn, để thực hiện quá trình hoạt động “chuyển vào trong” thành tri thức của mình

Hoạt động đọc hiểu không chỉ có tầm quan trọng đặc biệt đối với người học mà cả đối với người dạy văn Đọc hiểu văn bằng một thái độ say sưa, bằng sự tiếp nhận tích cực, bằng thái độ văn hóa và đọc có khoa học sẽ xóa bỏ mọi ngăn cách, lấp dần mọi khoảng trống giữa người đọc và tác phẩm, giữa

HS và GV, tạo nên một mối quan hệ gắn bó mật thiết, đa chiều giữa GV, HS

và tác phẩm GV không phải là người chủ động “rót” kiến thức vào tai HS và

HS cũng không phải là người thụ động “tai nghe tay chép” mà giờ đây GV được ví như “nhạc trưởng điều khiển mọi nhạc công sử dụng hài hòa nhạc cụ của mình Nhạc trưởng không biến thành nhạc công, HS không phải là bình chứa mà là những ngọn lửa GV là người thắp sáng lên những ngọn lửa” [56, 66] Thầy sẽ dạy bằng tất cả trách nhiệm và lòng say mê của mình Trò sẽ học văn bằng sự đọc, cảm và hiểu của mình

Như vậy, học văn phải dựa trên cơ sở, nền tảng đọc hiểu TPVC Học văn là “học cách đọc, phép đọc để tự mình biết đọc” [83, 5] và “đã đến lúc phải chuyển việc giảng văn trong nhà trường thành việc dạy đọc, dạy cách đọc để học trò tự đọc lấy, thì việc học văn mới thực sự có kết quả” [80, 8] Vấn đề dạy học đọc hiểu trở thành một phương pháp chính trong dạy học thu hút sự quan tâm của nhiều nước trên thế giới nhất là các nước đang phát triển N.I Kuđriasep khẳng định: “Thiếu người đọc thì hoạt động văn chương chẳng khác gì một tiếng kêu vô vọng vang lên giữa cánh đồng và mọc đầy cỏ dại” Như vậy, đọc ở đây được xem là chìa khoá thâm nhập vào tác phẩm Thông qua hoạt động đọc, người đọc trở nên người đồng sáng tạo Ở Việt Nam, vấn đề đọc, dạy cách đọc hiểu đã và đang được chú ý trong chương trình GD

Như vậy, đọc có tầm quan trọng trong hệ thống các hoạt động nhằm khám phá chiều sâu văn bản nói chung và văn bản nghệ thuật nói riêng

1.1.2 Quan niệm về đọc hiểu TPVC

1.1.2.1 Một số quan niệm về đọc hiểu TPVC

Viện sĩ M.R Lơvốp định nghĩa: “Đọc là một dạng hoạt động ngôn ngữ, là quá trình chuyển dạng thức chữ viết sang lời nói có âm thanh và thông hiểu nó (ứng với giai đoạn đọc thành tiếng), là quá trình chuyển trực tiếp từ hình thức chữ viết thành các đơn vị nghĩa không có âm thanh (ứng với đọc thầm)” [66]

“Đọc tức là biến hình thức chữ viết của văn bản thành hình thức âm thanh để cho người nghe hiểu được những điều tác giả đã nói qua chữ viết” [95, 78] Theo quan niệm này, đọc là khôi phục, trả lại âm thanh cho những thông tin được vật chất hóa bằng ký hiệu văn tự, đọc được hiểu là giải mã văn

tự ghi âm nếu viết được coi là mã hoá

Gần đây, quan niệm về đọc đã có sự thay đổi, đọc còn được xem là quá trình tiếp thu văn bản một cách chủ động của người đọc lựa chọn - đánh giá - phản hồi Người đọc phải hiểu được nội dung, tư tưởng, kiến thức trong văn bản đọc

Đọc hiểu là đọc có ý thức, hiệu quả của việc đọc hiểu là khả năng thông hiểu nội dung văn bản đọc Kết quả việc đọc hiểu là hiểu được nghĩa của từ, cụm từ, câu, đoạn và cả bài văn tức là toàn bộ những gì đọc được

Đọc TPVC chính là tiếp xúc với đối tượng thẩm mỹ đặc thù, một sản phẩm tinh thần của người nghệ sĩ Hình tượng văn học là hình ảnh của cuộc sống nhưng không phải bản thân cuộc sống trực tiếp mà là kết quả hư cấu, sáng tạo của nhà văn Đọc là thao tác hàng đầu, là lao động tất yếu để tìm hiểu tác phẩm Đọc không chỉ diễn ra một lần mà cả một quá trình đi từ đọc ngôn ngữ chuyển sang đọc văn để có thể cảm, hiểu tác phẩm

Theo GS.TS Nguyễn Thanh Hùng: “Đọc là hoạt động chuyển đổi tác phẩm nghệ thuật thành một vũ trụ tình cảm và cảm xúc thẩm mỹ trong tư duy hình tượng cho riêng mình Có thể nói, đọc văn thực sự là một khoa học và nghệ thuật của tư duy ngôn ngữ liên tục được sáng tác trong mỗi văn bản nghệ thuật” [42, 89], “Đọc văn là đọc ra sự nhân bản, đọc ra những con người trong một con người trong cộng đồng xã hội thẩm mỹ của nó” [42, 69] Đọc hiểu TPVC là quá trình người đọc dần dần phát hiện ra các tầng lớp ý nghĩa

do kết cấu, tổ chức nghệ thuật đem lại, cụ thể do lớp ngôn từ tạo nên Hiểu được ý tưởng của nhà văn gửi gắm trong tác phẩm, hiểu ý nghĩa, giá trị riêng của tác phẩm từ đó thấy được ý đồ sáng tạo của nhà văn “Đọc văn là một hoạt động phân tích, tổng hợp phức tạp Thông qua hoạt động đó, nội dung ý nghĩa chứa đựng trong từ và câu được thể hiện trong hình tượng ngôn ngữ” [40, 120] và “thực chất của hành động giao tiếp văn học là sự gặp gỡ tiếp xúc giữa người đọc và hình tượng văn học” [40, 119]

GS Trần Thanh Đạm phát biểu ý kiến về vấn đề này trong báo cáo khoa học tại hội nghị giảng văn khoa văn ĐHSP Hà Nội I năm 1971: “Đọc văn cũng là một quá trình tâm lý rất cao, rất sâu chứ không phải là một kỹ năng sơ đẳng” Tác giả còn chỉ ra những nhận thức ấu trĩ về đọc để phân biệt đọc văn với đọc như là một kỹ năng sơ đẳng Tác giả viết: “Đọc chữ thì chỉ cần thoát nạn mù chữ là có thể đọc được, còn đọc văn thì nhiều người đã học xong đại học rồi mà vẫn đọc chưa nên Khoảng cách giữa đọc chữ và đọc văn cũng cách xa nhau như khoảng cách viết chữ với viết văn vậy Nhiều người biết viết chữ nhưng đã dễ mấy người biết viết văn”

Ngoài ra tác giả còn có những ý kiến khái quát cao hơn về việc đọc văn

HS tới quá trình cảm, hiểu và yêu mến văn học” [17]

- “Bản chất của đọc văn trong giảng văn là một quá trình hoạt động nhận thức và tư duy Đồng thời, đọc văn còn là một hoạt động ngôn ngữ đặc biệt Đọc văn đưa HS đến với hoạt động nhận thức thẩm mỹ, cảm thụ cái đẹp, chứng kiến kiểm nghiệm tác phẩm Đọc văn là phương pháp phân tích, giảng dạy tác phẩm Đọc là phân tích bằng giọng, giảng là phân tích bằng lời.” [17]

gốc của kỹ thuật là độ hiểu biết tác phẩm Mỗi tác phẩm cụ thể có một cách đọc riêng tùy thuộc và hoạt động ngôn ngữ của tác phẩm Đọc văn còn tùy thuộc vào loại thể văn học, tức là tùy thuộc vào kết cấu hình tượng tác phẩm Trong các loại thể văn học thơ là thể loại đòi hỏi nhiều nhất phải đọc lên và đọc diễn cảm đọc đi đọc lại nhiều lần, đọc đến thuộc khiến lời thơ thấm vào lòng, in vào dạ, biến thành lời nói của chính người đọc khiến người ấy nhìn đời bằng con mắt và tấm lòng của người thi sĩ” [17]

Quan niệm trên của GS Trần Thanh Đạm là những gợi ý chỉ dẫn cho việc đọc và giảng dạy tác phẩm văn học sát với đặc trưng văn học

Theo GS Phan Trọng Luận thì: “Đọc có nghĩa là đọc cho sáng rõ từng nghĩa, tình cảm, thái độ, tâm trạng nhà văn định gửi gắm cho người nghe, người đọc ” “Đọc diễn cảm được sử dụng một cách linh hoạt không phải chỉ với tư cách một biện pháp khêu gợi tưởng tượng của độc giả mà còn là một phương pháp phân tích Đọc để nắm bắt giọng điệu cảm xúc của tác giả, âm điệu chủ yếu trong tác phẩm Đọc để hoà nhập vào thế giới cảm xúc, phát hiện

ý đồ nghệ thuật của tác giả Đọc để nhìn ra thế giới cuộc sống trong tác phẩm Đọc để tiếng nói nội tâm người đọc hòa vào tiếng nói nội tâm của tác giả [55] PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hương cho rằng: “Đọc tác phẩm là hoạt động đặc thù của nhận thức văn học nhằm tạo nên sự hoà đồng giữa tác giả và

bạn đọc làm cho khoảng cách giữa tác phẩm và bạn đọc, giữa tác giả và HS được rút ngắn lại Đọc tác phẩm là biến chữ viết thành lời nói sinh động, biến dòng chữ vô tình thành dòng chữ hữu tình từ đó giúp HS đi sâu vào thế giới hình tượng, thế giới cảm xúc làm cho chúng hiện lên trong tâm tưởng HS làm các em có cảm giác được với sự vật, hình ảnh, con người ” [49]

TS Nguyễn Trọng Hoàn thì cho rằng: “Đọc là phương pháp tiếp nhận nghệ thuật ngôn từ qua đó người đọc biểu hiện nhu cầu giao cảm hưởng thụ văn hoá và phát triển nhân cách đồng thời bộc lộ chính mình Đọc hiểu văn bản là hoạt động có tính chất đầu mối của một quy trình” [33] Ngoài ra, tác giả còn quan niệm: “Đọc hiểu là đọc lời văn để hiểu nội dung” (nội dung sự kiện, nội dung hình tượng, nội dung quan niệm)

Gần đây, trên báo văn nghệ số 31 ra ngày 2/8/2003 GS.TS Trần Đình

Sử quan niệm về vấn đề đọc hiểu: “Đọc là hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hóa Đọc văn là để cảm, để sống để thưởng thức, để dùng, để

tự phát triển bản thân đọc là tìm ra ý nghĩa cho một thông điệp được tổ chức bằng một hệ thống tín hiệu ”

GS Lê Trí Viễn rất chú trọng hoạt động đọc văn bởi qua bao nhiêu năm nghiên cứu và giảng dạy văn học đã giúp giáo sư nhận ra rằng: “Cách đọc đã giúp tôi rất nhiều, có khi có ý nghĩa quyết định” Theo ông: “Quá trình đọc và quá trình thâm nhập tỉ lệ xuôi chiều Ban đầu có thể mới là đọc ngôn ngữ, chưa phải đọc văn học nhưng rồi sẽ chuyển nhanh sang đọc văn học và càng hiểu càng đọc tốt, càng đọc tốt càng hiểu thêm” Cho nên: “Mọi bước đi trong bài giảng đã được sẵn sàng trong giáo án, thực hiện giáo án ấy cần nhiều công phu phải có giọng đọc diễn cảm tốt” [102, 10]

ThS Trần Đình Chung cho rằng: “Đọc hiểu văn bản là hoạt động đọc một cách nghiêm túc, có nghiền ngẫm, cảm xúc tưởng tượng và liên tưởng” [14, 25]

Từ các quan niệm trên, ta thấy các tác giả đều thống nhất với nhau ở một điểm đọc văn là để hiểu văn GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đã kết luận:

“Đọc theo phương thức nào một TPVC vẫn phải đi đến cùng một mục đích chung là hiểu văn” [42, 89]

Theo chúng tôi, đọc để hiểu, cảm nhận và làm sống dậy âm vang tiếng nói mà nhà văn gửi gắm trong tác phẩm Hay nói cách khác, đọc để hiểu đề tài, chủ đề, nội dung, tư tưởng, quan niệm thẩm mỹ, nhân sinh của mỗi nhà văn Như vậy, nói một cách khái quát hiểu là nắm vững, biết kỹ, làm tốt và vận dụng được Hiểu một TPVC: hiểu từ, câu, đoạn, đề tài, chủ đề, kết cấu, của tác phẩm, lặn sâu vào bí ẩn của đời sống trong tác phẩm để tìm ra chiều sâu TPVC, tiềm năng sáng tạo và sức sống của tác phẩm để đồng cảm với tư tưởng của nhà văn gửi gắm vào tác phẩm Qua đó, người đọc bộc lộ chính mình và thấy được những vấn đề nhân sinh nào đó trong cuộc sống Vậy đọc không chỉ thấy nghĩa tường minh ( các thông tin được biểu hiện bằng các từ ngữ có mặt trong văn bản và bằng các cấu trúc ngữ pháp của cụm từ, câu, đoạn, văn bản, các thông tin này được biểu hiện trên bề mặt của câu chữ) mà còn phải nhận ra nghĩa hàm ẩn (các thông tin được suy ra từ thông tin tường minh và từ hoàn cảnh giao tiếp cụ thể của văn bản) Muốn hiểu được thông tin hàm ẩn người đọc phải tiến hành phân tích, suy lý dựa trên các yếu tố ngôn ngữ hiện diện trong văn bản và hoàn cảnh giao tiếp để rút ra thông tin hàm ẩn sau đó thấy được vị trí của tác phẩm trong thời đại lịch sử văn hoá, đời sống

và truyền thống nghệ thuật GS.TS Nguyễn Thanh Hùng cho rằng: “Hiểu là đồng cảm và nắm được những gì nhà văn muốn nói, muốn gửi gắm tới người tiếp nhận bằng nhiệt tình và năng lực thuyết phục của phương thức trình bày nghệ thuật hấp dẫn, mới lạ, có giá trị nâng cao sự cảm thụ hình thức thẩm mỹ của ngôn ngữ tác phẩm” [42, 89]

Theo chúng tôi, hiểu phải nhận thức, đánh giá và thưởng thức Hiểu một TPVC không chỉ dừng lại ở quan sát, nắm bắt cái bề ngoài, dùng năng lực quan sát: mắt, tai mà là tri thức và tâm tư, tình cảm Vì thế, muốn hiểu được một TPVC người đọc phải được trang bị tri thức nhiều loại

1.1.2.2 Những tri thức đọc hiểu

Để đọc bất kỳ văn bản nào đòi hỏi người đọc phải có những tri thức nhất định Đọc TPVC lại càng cần những tri thức không chỉ trong chuyên ngành mà còn sự tích hợp tri thức của các chuyên ngành khác Bởi vì, đối tượng mà người đọc chiếm lĩnh là TPVC - một đối tượng thẩm mỹ mang tính đặc thù, một loại văn bản khó Khi đọc một tác phẩm, người đọc phải tri giác ngôn ngữ để nắm vững nội dung, hiểu cảm thông, sẻ chia được những gì nhà văn muốn gửi gắm qua hệ thống hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm Phải tìm ra được phương thức trình bày nghệ thuật độc đáo để hiểu chiều sâu nghệ thuật của tác phẩm, hiểu tư duy văn học của tác giả Chúng tôi nêu ra những tri thức cần thiết, quan trọng để hiểu TPVC

- Tri thức về văn hoá đời sống, xã hội: Muốn đọc hiểu trọn vẹn tác

phẩm không chỉ đọc đơn thuần những câu chữ trong văn bản mà đọc phải áp dụng soi rọi trong môi trường sống, xã hội đang sống và thời đại văn hóa ấy lúc đó người đọc mới thực sự hiểu tác phẩm sâu sắc hơn Đọc tác phẩm chủ thể đọc tiếp xúc trực tiếp với một xã hội, một thời đại trong tác phẩm Những tri thức văn hoá: sự hiểu biết về lịch sử, dân tộc, chính trị, tôn giáo, phong tục tập quán, triết học, thái độ của con người đối với di sản văn hoá, hiểu biết về lễ hội đi vào trong tác phẩm cụ thể lại là những cái riêng, tri thức đó luôn luôn cần thiết

- Tri thức về ngôn ngữ văn học: Ngôn ngữ chính là công cụ của tư

duy, nó gắn bó mật thiết với quá trình nhận thức và tư duy của con

người Học tiếng việt - tri thức ngôn ngữ nhằm mục tiêu rèn luyện

và nâng cao năng lực tư duy, năng lực thẩm mỹ Trong văn nói hay văn viết đều dùng ngôn ngữ Xét trên bình diện thể chất thì thể chất của ngôn ngữ là âm thanh, giao tiếp bằng lời nói là giao tiếp bằng ngôn ngữ được mã hoá thành các tín hiệu âm thanh Ngay cả khi người ta đọc hay viết thì người người ta vẫn giao tiếp bằng các ký hiệu âm thanh, chữ viết chẳng qua chỉ là một loại ký hiệu để thay thế cho âm thanh mà thôi, nó được tổ chức thống nhất với sự tổ chức của ký hiệu âm thanh Đọc hay nói đều phát âm thành lời nhưng giữa đọc và nói cách xa nhau một tầm văn hoá Người mù chữ có thể nói mà không thể đọc Đọc gắn liền với biết chữ và chỉ

có biết chữ trong bối cảnh văn hoá nhà trường mới làm thay đổi tập hợp những thao tác ngôn ngữ và nhận thức Vì vậy, khi đọc văn bản nói chung và văn bản văn chương nói riêng người đọc phải chuyển toàn bộ chữ viết trên văn bản thành mã âm thanh Qua đó, ta thấy tri thức ngôn ngữ rất quan trọng trong việc đọc hiểu TPVC Tuy nhiên, tri thức về ngôn ngữ không phải là tất cả để hiểu văn mà còn phải có tri thức về văn mới có thể đọc văn và hiểu văn GS.TS Nguyễn Thanh Hùng viết: “Đọc văn chương là phải lao tâm khổ tứ để khắc phục cách cảm thụ ngây thơ, đơn hướng về nội dung, ý nghĩa của ngôn ngữ, thông tin sự vật được xem là sự thật cuối cùng Muốn sửa chữa điều ngộ nhận ấy đọc văn phải cố gắng làm chủ “ngôn ngữ nghệ thuật” đây là một loại lao động rèn luyện trí tuệ thật khó khăn

để đọc văn đạt tới chân lý nghệ thuật Có thể biết chữ chưa phải là điều kiện đầy đủ để đọc văn, phải có tri thức nền tảng về văn mới có thể đọc văn và hiểu văn, điều này phụ thuộc vào trình độ của người tiếp nhận trong quá trình đọc tác phẩm” [42, 70]

Như vậy, muốn đọc hiểu TPVC không chỉ đọc một mình tác phẩm là đủ

mà đòi hỏi người đọc phải có tri thức về bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh sáng tác, truyền thống văn hoá, thể loại văn học Phải có kỹ năng đọc, phân tích, khái quát, diễn đạt

1.1.2.3 Cách thức hướng dẫn đọc hiểu

Đọc TPVC là một lao động phức tạp, tinh vi, đầy căng thẳng của các cơ quan cảm giác và của hệ thần kinh trung ương lẫn sự tham gia của đời sống tâm lý, người đọc vừa nhập cuộc vừa hóa thân trong thế giới cảm xúc riêng để trải qua những sự thật phong phú đa dạng của nỗi khổ, niềm vui, của những

hy vọng, thất vọng, của cái cao thượng và thấp hèn thậm chí của những sự thật đau lòng để nhận ra chân lý đời sống Tiếp nhận một TPVC chính là quá trình hoạt động bằng sự thực hành và thưởng thức Vì vậy, để quá trình đọc tác phẩm đạt kết quả như mong muốn cũng cần có những hình thức, cách thức đọc nhất định Chúng ta có thể nhất trí một số cách đọc như sau cho bất kỳ cho TPVC nào:

- Đọc đúng: Không vi phạm những sai lầm về ngôn ngữ, hoàn trả lại

chính xác và toàn vẹn nội dung thông tin của văn bản (không làm thiếu, thừa, sai thông tin) Đây là nơi rèn luyện ngôn ngữ cho HS Thông thường để đọc đúng, HS phải đọc thầm trước một lần để hiểu tác phẩm, hiểu được tư tưởng của tác giả

- Đọc hay: Vượt ranh giới của đọc đúng, biết xuyên tầng ngôn ngữ để

thấy ý tưởng đằng sau, biết điều chỉnh chất giọng của mình không chỉ để trả lại nội dung thông tin văn bản mà còn chứa đựng nội dung thông tin thẩm mỹ

- Đọc diễn cảm: Là quá trình tự phân tích tác phẩm bằng âm thanh của

người đọc, đem lại cho âm thanh những quầng sáng ý nghĩa Đọc

diễn cảm giúp người đọc hình dung ra đâu là giọng kể, giọng tả, giọng trần thuật, đối thoại làm nổi những cung bậc tình cảm, làm cho lời văn, lời thơ âm vang (lúc hào hùng, lúc thiết tha, lúc lắng sâu)

và người đọc cảm nhận được điều đó Bao giờ người đọc xác lập được mối quan hệ xúc cảm riêng tư với tác phẩm thì đọc diễn cảm mới diễn ra Đọc diễn cảm là kỹ năng thể hiện xúc cảm về ngôn ngữ cao độ, một sự mẫn cảm với từng từ thông qua khả năng đánh giá được sắc thái tinh tế khác nhau về nghĩa của chúng trong văn cảnh Đọc diễn cảm không phải là kỹ năng mà tất cả HS đều đạt được, nó liên quan tới chất giọng và năng khiếu, nếu các em không xúc động với những điều đang đọc, không xác lập được mối quan hệ riêng tư với văn bản khi nhận ra nỗi niềm, tâm trạng của con người chứa đựng trong câu chữ thì không thể đọc diễn cảm Đọc đúng, đọc hay là bắt buộc, còn đọc diễn cảm chỉ nên khuyến khích, không dạy mà chỉ tự mình vượt lên Đơn giản vì không thể dạy người ta xúc động khi bản thân mỗi người không có ngọn lửa nhỏ trong lòng

Ngoài các cách đọc trên, trong nhà trường phải chú trọng cung cấp cho HS

hệ thống tri thức đọc hiểu, hình thức đọc, phương pháp đọc, biện pháp đọc, kiểu đọc, Đọc hiểu văn bản gồm các giai đoạn sau:

- Đọc thông: Là đọc lưu loát, không vấp váp các chữ mới, chữ khó,

chữ phiên âm được tra cứu và hiểu đúng nghĩa trong văn bản, đồng thời đọc thông là đọc đúng ngữ điệu có biểu cảm

- Đọc thuộc: Là một yêu cầu bắt buộc của việc đọc văn Đọc thuộc

với thơ là đọc thuộc lòng Đó là cơ sở để đọc hiểu, bởi vì muốn đọc hiểu thơ thì phải đọc đi đọc lại nhiều lần Đối với văn xuôi, truyện đọc thuộc là đọc tới mức có thể tóm tắt được, kể lại được Phải đọc

thuộc mới có thể tiến vào giai đoạn sau là đọc kỹ, đọc sâu, coi nhẹ hay bỏ qua giai đoạn này, đọc ở giai đoạn sau sẽ khó có kết quả

- Đọc kỹ, đọc sâu:

+ Đọc kỹ: Trước hết phải đọc nhiều lần, từ mở bài đến kết bài, từ

cách triển khai, phát hiện các mâu thuẫn, xung đột cho đến khi kết thúc Đọc kỹ để nhận ra từng ý được diễn đạt bằng từ ngữ nào, ý này chuyển sang ý khác ra sao Phải đọc kỹ mới phát hiện

ra điểm đặc sắc, thú vị của văn bản

+ Đọc sâu: Phát hiện vấn đề để làm bộc lộ mối quan hệ thống nhất

nhiều mặt của đời sống, nghệ thuật và trí tuệ, tình cảm ngày càng bao quát, trọn vẹn văn bản

- Đọc hiểu và đọc sáng tạo:

+ Đọc hiểu: “Hiểu” theo từ điển tiếng Việt là: “nhận ra ý nghĩa,

bản chất, lý lẽ của cái gì, bằng sự vận dụng trí tuệ” Muốn vậy, người đọc không những tìm cách giải thích trong phạm vi văn bản mà còn phải sử dụng tri thức xã hội, lịch sử văn hoá, lý luận văn học, ngôn ngữ, tâm lý, ngoài văn bản mới hiểu được Vậy, tri thức đọc hiểu là rất cần thiết

+ Đọc sáng tạo: Đọc phát hiện ra những nội dung mới ngoài chú ý

của tác giả hoặc ngoài cách hiểu thông thường để làm giàu về ý nghĩa xã hội và ý vị nhân sinh của tác phẩm Đây là yêu cầu cao của người đọc nghiên cứu

- Đọc ứng dụng: Đọc nâng cao kỹ năng, trí tuệ để vận dụng vào

đời sống Đọc ứng dụng đòi hỏi người đọc phải ghi chép, ghi nhớ, tóm tắt, trích câu, diễn đạt lại nội dung văn bản hoặc trình bày cách hiểu của mình về văn bản

Ngoài cách thức đọc trên còn có nhiều cách đọc để nắm bắt được nội dung tác phẩm như: đọc kỹ toàn bộ tác phẩm, đọc chéo, đọc có định hướng, mục đích (đọc theo chủ đề, xác định chủ đề trước khi đọc), đọc có bổ sung, đọc to, đọc thầm, đọc lướt tạo ấn tượng chung về những vấn đề xã hội thẩm

mỹ được trình bày trong tác phẩm, đọc tập trung vào “điểm sáng thẩm mỹ” hoặc tình huống then chốt để tạo nên sức biểu hiện nổi bật của bức tranh nghệ thuật, đọc hồi cố, đọc nhấn mạnh Tuy nhiên, đọc ở tình huống nào thì cuối cùng đọc hiểu là khâu cơ bản nhất Nó bắt đầu từ hiểu từ, hiểu câu, hiểu đoạn, hiểu liên kết, hiểu nghĩa toàn bài Có hiểu đúng thì mới nói chuyện hiểu sáng tạo Muốn hiểu đúng trước hết phải tôn trọng tính chỉnh thể toàn vẹn, tính liên kết, đích của văn bản

Vậy, đọc là cầu nối đưa bạn đọc bước vào tác phẩm, một hoạt động lao động sáng tạo, tổng hợp của quá trình tâm lý, tiếp nhận, giao tiếp ngôn ngữ Tất cả các cách thức đọc đều nhằm mục đích hiểu thông báo của tác giả gửi gắm trong tác phẩm và sự hồi đáp văn bản đó

1.1.3 Bản chất của việc đọc hiểu TPVC

1.1.3.1 Đọc văn chương là quá trình lao động sáng tạo gắn liền với

hoạt động ngôn ngữ trong môi trường văn hoá thẩm mỹ

TPVC là sự kết hợp chặt chẽ của hệ thống ký hiệu (ngôn ngữ nghệ thuật) trong một chỉnh thể để tạo nên cấu trúc ngữ nghĩa Hành động giao tiếp văn học là sự gặp gỡ tiếp xúc giữa người đọc và hình tượng văn học GS.TS Nguyễn Thanh Hùng khẳng định: “Đọc văn trước hết là lao động của con người, lao động đó tổng hợp rất nhiều thao tác cơ năng, trí năng Mắt phải bao quát tất cả những dấu hiệu của văn bản, từng từ đến từng câu, dòng, đoạn, khổ

và toàn bộ tác phẩm Trí óc đồng thời với đọc đã phải nhớ nghĩa, từ ý nghĩa của các đơn vị thông tin ngôn ngữ để nắm nội dung gốc, ý tưởng sơ bộ, rồi chép nối các đơn vị ý nghĩa ấy thành nghĩa của văn chương Thần kinh trung

ương phải điều phối việc thu nhận thông tin truyền đến các vùng đại não rồi

xử lý thông tin đưa ra những phản ứng đáp lại để kết thúc một quá trình đóng

- mở trong cơ quan kỳ diệu này của con người” [42, 69]

“Đọc văn là một lao động khoa học vì trong quá trình đọc tư duy phân tích và tổng hợp cùng hoạt động tư duy khái quát kết nối những suy tư, trải nghiệm, thu nhặt được khi nhập thân vào tác phẩm để rút ra những kho báu tri thức cho người đọc tích luỹ và vốn tri thức hiểu biết có được ấy được bảo tồn bởi trí nhớ”, “Trí nhớ là cái kho chứa đầy dữ liệu để người đọc liên tưởng, hình dung, tạo ra những mối quan hệ hình ảnh tượng trưng và hiện tượng phát sinh nghĩa ý” [42, 70]

Vậy, đọc văn là quá trình lao động khoa học vì đây là quá trình con người chiếm lĩnh tác phẩm qua điểm đặt chân đầu tiên là ngôn ngữ, tác phẩm văn học là hệ thống ký hiệu ngôn ngữ, ngôn ngữ giống như vỉa quặng quý hiếm ẩn chứa các yếu tố, nhịp điệu, hình sắc, âm hưởng, tình cảm, tâm hồn và phong cách của nhà văn Để khám phá, nắm bắt được các yếu tố ấy cần phá

vỡ khuôn khổ của ngôn ngữ Như vậy, đọc văn là một lao động làm chủ

“ngôn ngữ nghệ thuật” GS.TS Nguyễn Thanh Hùng nói: “Một loại lao động rèn luyện trí tuệ thật khó khăn để đọc văn đạt đến chân lý nghệ thuật, có thể nói biết chữ chưa phải là điều kiện đầy đủ để học văn mà phải có tri thức nền tảng về văn mới mới có thể đọc văn và hiểu văn Điều này phụ thuộc vào trình

độ ngôn ngữ của người tiếp nhận trong quá trình đọc tác phẩm Ngôn ngữ của tác phẩm là một loại mật mã đặc biệt, lập tức văn bản tác phẩm không còn là bản liệt kê giản đơn các hình thức từ ngữ, ngữ pháp hoặc tu từ học của tác giả

mà là một hệ thống các giá trị trong đó các ký hiệu hoạt động trên cơ số đối lập và rút ra nghĩa của chúng từ mối liên hệ lẫn nhau giữa ký hiệu và chỉnh thể tác phẩm và đọc văn là đi tìm các mã của văn bản” [42, 73]

Ngôn ngữ văn học sống động, gợi mở và có sức biểu hiện vạn năng mang vẻ đẹp của tình cảm thẩm mỹ, đọc hiểu là hoạt động khoa học trong đó bao gồm hai yếu tố có mối quan hệ mật thiết với nhau, “đọc” là hoạt động thông qua ngữ điệu của mình để làm nổi bật âm vang tiếng nói tâm tình tha thiết của nhà văn qua việc “nhấn mạnh trọng âm logic, trọng âm tâm lý và ngữ pháp” [56, 147] “Hiểu” là kết quả mong muốn và mục đích duy nhất của hoạt động đọc Hiểu văn là đồng cảm, nắm vững những gì nhà văn muốn gửi gắm đến bạn đọc - đối tượng tiếp nhận Tác phẩm văn học ra đời đã tách khỏi mối liên hệ với tác giả trở thành “sản phẩm tinh thần chưa có tinh thần” [42, 92] Đến với người đọc, nó được thổi linh hồn Bên cạnh, việc tìm thấy ở tác phẩm văn học một phần cuộc đời, số phận của mình người đọc phải là người đồng sáng tạo với nhà văn, tham gia vào quá trình sáng tạo ra tác phẩm

“người đọc phải xoay sở nghi ngờ bị cuốn trôi và một sự chờ đợi hồi hộp, căng thẳng thật thích thú và đáng yêu” [42, 94]

Dạy học đọc hiểu là sự mô hình hoá quá trình lao động sáng tạo gắn liền với hoạt động ngôn ngữ trong môi trường văn hoá thẩm mỹ GV hướng dẫn

HS nắm bắt được cái nhìn của tác giả, đồng cảm với thân phận éo le của nhân vật, thương xót cho những đau đớn mà nhân vật hứng chịu, cảm nhận tinh tế

vẻ đẹp của những trang viết về cảnh sắc thiên nhiên, vẻ đẹp mong manh tinh

tế của tâm hồn người nghĩa là chuyển quỹ đạo từ hướng của nhà văn vào nhận thức, thế giới tình cảm của HS

Tóm lại: Đọc văn là một lao động nghệ thuật sáng tạo gắn liền với hoạt

động ngôn ngữ trong môi trường văn hoá thẩm mỹ, là một trong những bản chất cơ bản của việc đọc hiểu TPVC

1.1.3.2 Đọc văn trong nhà trường là quá trình ĐT GD có một mục

đích chung là hiểu văn

Chúng ta đã biết rõ, việc đọc văn trong nhà trường mang những nét khác biệt đối với việc đọc văn ở ngoài xã hội Nhiệm vụ của môn văn trong nhà trường: GD nhận thức, thẩm mỹ, nhân cách cho HS Vì vậy, đọc văn cũng được xác định bởi mục đích rõ ràng là hiểu văn

GS.TS Nguyễn Thanh Hùng đã nói: “Đọc hiểu một tác phẩm không phải chỉ là gợi ra và cảm thông được sự diễn đạt ngôn ngữ chính xác, lối bố cục sáng tỏ đem đến màu sắc gợi cảm Nếu vậy tác phẩm chỉ là phương diện nhận xét thôi sao Cái cốt lõi của tác phẩm văn học lý do tồn tại của nó, cái bên trong nó thì chưa hề được người đọc đụng chạm tới” [42] đó là vì hoạt động đọc chưa gắn liền với việc hiểu văn, việc khám phá chiều sâu của tác phẩm bằng tâm hồn nắm bắt vẻ đẹp mong manh của sự vật và con người đã bị ngôn ngữ tri thức hoá làm tiêu tan mất Vậy “hiểu văn là đồng cảm và nắm được những gì nhà văn muốn trình bày, gửi gắm đến người tiếp nhận bằng tấm lòng và năng lực thuyết phục của phương thức trình bày nghệ thuật hấp dẫn mới lạ, có giá trị nâng cao sự cảm thụ hình thức thẩm mỹ của ngôn ngữ tác phẩm” “Hiểu trong đọc văn về một phương diện nào đó là sự vượt qua khoảng cách mơ hồ chưa nhận thức ra một cách đầy đủ, hoàn chỉnh giữa chủ thể đọc tác phẩm và văn bản nghệ thuật của tác phẩm để khám phá ra tình người sâu xa trong cuộc sống mà sự đóng góp của ngôn ngữ nghệ thuật không

có gì thay thế được” [42]

Hiểu trong đọc văn là bằng sự hiểu biết và kinh nghiệm sống của mình thông qua phương thức trình bày nghệ thuật hiểu được:

- Chiều sâu của TPVC

- Tiềm năng sáng tạo của TPVC

- Sức sống của TPVC

Người đọc kiếm tìm chiều sâu của TPVC chìm ẩn sau các tầng kết cấu nội dung văn học Muốn vậy, phải cho HS hiểu được ba bình diện nội dung hình thành trong tác phẩm:

- Nội dung sự kiện, hiện tượng, quá trình hành động của hiện tượng, tính cách và quá trình cảm xúc của hình tượng được miêu tả tường minh trong dung lượng hoặc khuôn khổ cuộc sống hiện thực cụ thể

- Quan niệm của tác giả hay cách hiểu, cách đánh giá thẩm mỹ của nhà văn

- Nội dung tiềm ẩn: là nội dung do việc tiếp nhận của độc giả tạo ra trên

cơ sở liên tưởng và triển khai ý nghĩa có thể có đối với tác phẩm

Trong bất kỳ một TPVC nào, hình tượng luôn là nơi hội tụ các chi tiết nghệ thuật, nơi bộc lộ quan điểm nghệ thuật, cách nhìn, cách đánh giá hoặc những phát hiện về con người, cuộc sống của mỗi tác giả Như vậy, thì cơ sở nền tảng để tìm hiểu chiều sâu của TPVC và tiềm năng sáng tạo cũng như sức sống của nó là hình tượng nghệ thuật “Chiều sâu của tác phẩm là cái sâu xa, cái riêng nhất, cái của nó mà chỉ tác phẩm này mới có là cái lung linh của văn chương, cái độc đáo của tư tưởng, cái mà nhà văn chắt lọc từ hiện thực của cuộc sống, cái tâm đắc mà họ muốn gửi tới, muốn cung cấp cho bạn đọc Điều

đó tác động sâu sắc đến tâm linh mỗi người tiếp nhận tạo cảm xúc ở mỗi người và tạo khả năng đồng sáng tạo ở bạn đọc ” [49, 53-54]

Chiều sâu của tác phẩm chứa đựng cái chân, cái thiện, cái mỹ cũng như cái tâm, cái tài của nhà văn, nắm bắt chiều sâu TPVC người đọc dần dần nắm được thi pháp của tác giả (nắm được các phương pháp và phương diện thể hiện một cách nghệ thuật cũng như khám phá ra đời sống của tác giả mô tả một cách hình tượng)

Muốn khám phá được chiều sâu tác phẩm người đọc phải phân tích, đánh giá được ý nghĩa nhân sinh độc đáo và những hình thức nghệ thuật khắc hoạ hình tượng một cách sáng tạo

Vậy, hiểu trong đọc hiểu TPVC là việc khám phá nội dung tiềm ẩn, chiều sâu tiềm năng sáng tạo, sức sống của tác phẩm ẩn chứa sau câu chữ, hệ thống hình tượng và kết cấu của tác phẩm để nhận thức, đánh giá, thưởng thức tác phẩm từ đó có thể chia sẻ, đồng cảm với cuộc đời, số phận của từng nhân vật, tâm tư, tình cảm của nhà văn gửi gắm trong tác phẩm

1.1.3.3 Đọc hiểu có mối quan hệ nhân quả và quan hệ biện chứng (đọc

để hiểu - hiểu để đọc tốt hơn)

Có thể nói rằng: “Đọc văn chương là quá trình thử thách năng lực đọc

chính xác, hiểu cặn kẽ những điều đã đọc với năng lực truyền đạt những ý nghĩa riêng của tác phẩm”

Người đọc phải đọc để nắm được nội dung, thể hiện được những âm thanh, nhịp điệu tạo nên âm điệu thích hợp với tác phẩm Cũng thông qua quá trình đọc, qua sự kết hợp giữa đọc và phân tích văn, người đọc càng hiểu sâu hơn mối quan hệ nội dung của âm thanh, nhịp điệu đã làm nảy sinh ý nghĩa, tính đa dạng của nghệ thuật, những ấn tượng, ý nghĩa tồn tại giữa từ ngữ, câu văn Mối quan hệ giữa việc đọc nắm vững ý nghĩa và thể hiện ý nghĩa đó là đặc trưng của quá trình đọc văn

Đối tượng của vấn đề đọc hiểu là TPVC - một đối tượng thẩm mỹ mang tính đặc thù Song, chúng ta không chỉ xét hoạt động đọc hiểu trong mối quan

hệ thẩm mỹ với tác phẩm mà còn phải xét hoạt động này trong mối quan hệ thẩm mỹ với bạn đọc Bởi, hoạt động đọc hiểu TPVC là hoạt động phát triển cao trong đời sống tinh thần của con người luôn đòi hỏi sự phát triển nhất định của người đọc về năng lực của các giác quan, các khoái cảm và thị hiếu

thẩm mỹ Hoạt động nhận thức bao giờ cũng là hoạt động chịu tác động bên ngoài nhưng nếu không có sự vận động của các yếu tố bên trong không bao giờ có hoạt động nhận thức Tác nhân bên ngoài chỉ thực sự có hiệu quả khi

nó đã chuyển hoá thành sức mạnh bên trong của bản thân chủ thể và ngược lại những nhân tố bên trong chỉ thực sự có ý nghĩa khi được bắt mạch, bắt nguồn

từ tác động bên ngoài

Để đọc hiểu, thao tác trước tiên là phải đọc kỹ văn bản Không đọc kỹ, không đọc văn bản một cách trực tiếp thì không có hiện tượng tiếp nhận văn bản Đọc văn chỉ thực sự là một lao động khoa học nghệ thuật có hiệu quả khi người đọc biết kết hợp hoạt động nhận thức nội dung, tư tưởng của tác phẩm văn học với đánh giá những điều đã đọc trên lập trường cá nhân của kinh nghiệm sống, kinh nghiệm nghệ thuật và sự thưởng thức thẩm mỹ để sáng tạo cái đẹp cho mình từ giá trị tác phẩm

Người đọc phải nâng mình lên vượt qua giới hạn nhỏ hẹp của bản thân mới tiếp nhận, mới đồng cảm được với nội dung sáng tạo, khái quát sâu sắc được những gì mà người sáng tác đã phải nâng mình, vượt mình trong quá trình sáng tạo

Hoạt động đọc hiểu, lĩnh hội TPVC giữ cho tâm hồn con người không chai sạn mà luôn tươi mát, mới mẻ, rung động trước cái đẹp, thích thú trước vẻ mong manh, trong trẻo của giọt sương đu mình trên cọng cỏ, màu tinh khôi của những tia nắng mới, Nhưng không đơn giản mà có được cảm xúc thẩm mỹ đó, người đọc phải đọc văn kết hợp với hiểu văn Nói như GS Phan Trọng Luận: “Hiểu bài văn rồi mới đọc tốt nhưng đọc tốt càng thêm hiểu bài văn”

1.2 Tính cấp thiết của việc vận dụng phương pháp đọc hiểu vào dạy học TPVC trong nhà trường.

1.2.1 Đọc hiểu là phương pháp đặc thù của việc dạy học TPVC

1.2.1.1 Vị trí của phương pháp đọc hiểu trong dạy học TPVC

Không có con đường nào để chiếm lĩnh TPVC lại không phải trải qua quá trình đọc tác phẩm Trong nhà trường, việc đọc của HS được gắn liền những yêu cầu chặt chẽ của các bước khai thác giá trị nghệ thuật và nội dung tác phẩm nhằm tạo nên sự nhất quán về hình tượng (tính cách, diễn biến tâm trạng của nhân vật, cảm xúc và giọng điệu của nhà văn…) tạo nên sự nhận thức trọn vẹn, hoàn chỉnh về bức tranh nghệ thuật, tạo nên sự thống nhất sáng

tỏ về tư tưởng thẩm mỹ để khơi gợi sự liên tưởng, tưởng tượng của HS Đọc

là điều kiện cơ bản của mọi hoạt động dạy học văn Do vậy, đọc TPVC là một hoạt động mang tính đặc thù của tiếp nhận văn học Cho đến nay, việc dạy học đọc hiểu đã trở thành phương pháp dạy học TPVC trong nhà trường Về thực chất, đó là phương pháp tiếp nhận nghệ thuật một cách sáng tạo Những biểu hiện của cuộc sống và tâm hồn của con người trong TPVC được tác giả gửi gắm qua hệ thống ngôn ngữ chỉ có thể được tái tạo thông qua con đường đọc Muốn nhập thân vào tác phẩm, hòa mình vào trong cuộc sống người đọc phải vượt qua rào cản là ngôn ngữ được tác giả thể hiện, người đọc phải đọc

kỹ, đọc nhiều lần chiếm lĩnh từng bước nội dung ý nghĩa để phát hiện ra ý tưởng sau câu chữ Để tìm ra chiều sâu của tác phẩm, phải đọc sâu, đọc tập trung vào “điểm sáng thẩm mỹ để tạo nên sức biểu hiện nổi bật của bức tranh nghệ thuật, đọc có cảm xúc đọc nhấn mạnh âm hưởng chủ đạo, đọc cho ra giọng điệu của nhà văn tạo nên sự thống nhất về tư tưởng thẩm mỹ và nhất quán về hình tượng nghệ thuật mà tác giả tạo nên Đọc kích thích tâm lý cảm thụ đưa người đọc vào thế giới của tác phẩm, đọc diễn cảm sẽ tạo nên trạng thái tâm lý cảm xúc làm cho người đọc nhận thấy mình như đang là người ở

trong cuộc chứ không phải chỉ là người đang đọc tác phẩm Càng đọc quá trình thâm nhập tác phẩm càng nhanh, càng sâu, công việc tái hiện hình tượng càng bền vững, tiếng nói của nhà văn càng vang ngân, lắng sâu đến mọi người đọc làm cho tâm hồn người đọc rung động mạnh mẽ

Vì vậy, phương pháp dạy học đọc hiểu là chìa khoá hữu hiệu để tiếp cận TPVC, nắm được cái thần, cái hồn của tác phẩm, sử dụng phương pháp này không chỉ phát huy tính tích cực chủ động của HS mà còn có thể rèn luyện dược kỹ năng đọc - hiểu để có thể đọc hiểu bất kỳ một loại văn bản nào khác

1.2.1.2 Đọc hiểu văn trong nhà trường phải tuân thủ những đặc điểm

dạy học TPVC

1.2.1.2.1 Đọc theo đặc trưng thể loại

Trong nhà trường, TPVC được đưa vào giảng dạy đã được lựa chọn để đạt được hiệu quả ĐT và GD to lớn Kết cấu chương trình cũng được chú ý sắp xếp theo trình tự thể loại

Đặc trưng thể loại chi phối việc đọc hiểu TPVC Nắm được đặc điểm tiêu biểu cho từng thể loại sẽ giúp cho người đọc có những biện pháp đọc hiểu tác phẩm một cách chính xác, cụ thể, sâu sắc

- Đối với tác phẩm thơ trữ tình người đọc lưu ý: cái tôi trữ tình, thế giới cảm xúc, tâm trạng nhà thơ… người đọc phải biết sử dụng nhịp điệu, ngữ điệu sao cho phù hợp nội dung phản ánh

- Đối với tác phẩm tự sự người đọc phải hướng tới: tình huống truyện, nghệ thuật kể chuyện, quan điểm trần thuật, giọng điệu chủ đạo bao trùm toàn bộ tác phẩm

- Đối với kịch: Người đọc phải quan tâm đến ngữ điệu của ngôn ngữ, hành động, tính cách

Đọc theo đặc trưng thể loại là biện pháp ban đầu chỉ ra sự khác nhau trong những phương thức phản ánh cuộc sống bằng nghệ thuật để có cách tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa nội dung và hình thức chủ yếu của tác phẩm

PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Hương cho rằng: “Việc đọc tác phẩm được quy định bởi đặc trưng thể loại Bằng việc đọc, HS có thể đối thoại với tác giả

để có những ấn tượng và cảm xúc ban đầu đối với tác phẩm từ đó đi tới cái tận cùng người đã sản sinh ra văn bản gửi gắm vào câu, chữ, hình ảnh Qua đọc tác phẩm, HS sẽ lĩnh hội hiện thực cuộc sống, lịch sử được phản ánh thông qua các hình tượng nghệ thuật, hiểu được những vấn đề về con người, cuộc sống, lý tưởng đạo đức, triết học và bước đầu tiếp xúc với quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả” [49, 263]

1.2.1.2.2 Đọc theo đặc điểm chỉnh thể của tác phẩm

TPVC là một chỉnh thể gắn kết của nhiều yếu tố nội dung và nghệ thuật

Đó là mối quan hệ nhiều chiều: có khi là một hệ thống đối lập của nhiều hình ảnh, có khi là một hệ thống hình ảnh bổ sung cho nhau, là sự kết hợp giữa những từ ngữ, âm thanh, trong câu thơ, đoạn văn… mang đầy dụng ý nghệ thuật của tác giả Trong cấu tạo của một TPVC bao giờ cũng có những yếu tố, những chi tiết nghệ thuật khác nhau Có những chi tiết, yếu tố chỉ đóng vai trò

là vật liệu xây dựng làm tiền đề cho cốt truyện phát triển, cũng có những chi tiết, yếu tố trọng tâm, trung tâm thường được tác giả nhấn mạnh, tô đậm bằng những cách thức khác nhau góp phần khắc sâu tư tưởng, chủ đề tác phẩm

Vấn đề quan trọng là người đọc trong quá trình đọc phải phát hiện những yếu tố trung tâm, then chốt vì đây là những yếu tố cơ bản làm nên nội dung ý nghĩa của tác phẩm Tuy nhiên, người đọc không được tuyệt đối hoá vai trò của những yếu tố trung tâm mà coi nhẹ các yếu tố khác của chỉnh thể tác phẩm Bởi

vì, các yếu tố trung tâm trong tác phẩm bao giờ cũng có mối liên hệ mật thiết với những yếu tố bên ngoài để tạo nên một chỉnh thể Nếu đọc tác phẩm, người

đọc chỉ dừng lại ở những chi tiết, bộ phận tách rời hệ thống hình tượng hay xa rời chủ đề sẽ phá vỡ hệ thống chỉnh thể của tác phẩm

Có một số tác phẩm, nếu tách rời từng chi tiết, từng bộ phận thì người đọc sẽ không tìm thấy cái gì là xuất sắc, tiêu biểu Nhưng nếu kết hợp lại nguyên vẹn trong toàn bộ tác phẩm người đọc sẽ dễ dàng nhận ra sự hài hoà tinh tế hấp dẫn đến bất ngờ Cho nên, trong quá trình đọc và phân tích một TPVC người đọc muốn hiểu được tác phẩm cần phải đảm bảo tính chỉnh thể toàn vẹn của tác phẩm

1.2.1.2.3 Đọc phải lột tả được đặc điểm đa nghĩa của tác phẩm

Bất kỳ một TPVC nào cũng có tính đa nghĩa Hiện thực cuộc sống mà TPVC phản ánh bao gồm cái bên ngoài được nói ra và ý nghĩa tiềm ẩn mà nhà văn đã biểu hiện qua thái độ, quan điểm và cách nhìn nhận nào đó

Đọc TPVC phải tìm ra ý nghĩa hàm ẩn mà tác giả gửi gắm qua các lời diễn đạt bằng hình ảnh, so sánh, tượng trưng… người đọc sẽ tìm thấy ý nghĩa đích thực của TPVC không phải ngay các dòng chữ mà ẩn vào trong các dòng chữ ấy

Trong thực tế tính đa nghĩa của hình tượng tác phẩm đã làm nẩy sinh tính không nhất quán trong cách hiểu của người đọc Tính đa giá trị trong cảm thụ của bạn đọc là một hiện tượng phổ biến trong thực tiễn nghiên cứu lý luận, thưởng thức Điều này, cho phép người đọc thể hiện sự sáng tạo của mình một cách khách quan trên cơ sở hình tượng tác phẩm

1.2.1.2.4 Đọc hiểu với tư cách là một phương pháp phải khám phá

ra được ba tầng cấu trúc

- Cấu trúc ngôn ngữ: Người đọc phải nắm bắt được các loại thông

tin: thông tin hiện thực và thông tin thẩm mỹ Thông tin hiện thực trong tác phẩm được gợi ra trong kinh nghiệm sống của từng độc

giả Đây là bức tranh đời sống để người đọc chia sẻ, thừa nhận, trao đổi và suy nghĩ Tầng lớp xuất thân và vị trí xã hội của của người đọc có ảnh hưởng nhiều đến mối liên hệ giữa các thông tin hiện thực đời sống mà cấu trúc ngôn ngữ tác phẩm tạo ra Thông tin thẩm mỹ trong cấu trúc ngôn ngữ bao gồm những từ đắt, những lời hay, những đoạn hấp dẫn vừa trong sáng vừa mới mẻ vừa chân thật vừa mênh mang cảm xúc Với người đọc bình thường thì vốn văn hoá giao tiếp, ứng xử xã hội, lời ăn tiếng nói, văn hoá dân gian giúp họ nhận ra vẻ đẹp của tác phẩm Với tầng lớp độc giả được nhà trường

ĐT thì qua vốn tri thức về ngôn ngữ và tiếng việt với những phong cách nghệ thuật khác nhau như: phép đối, phép lặp, phép thế, so sánh, ví von, ẩn dụ, hoán dụ, định ngữ nghệ thuật, biểu tượng, khoa trương… sẽ giúp họ hiểu sâu hơn tài năng của tác giả khi vận dụng tiếng mẹ đẻ để bày tỏ những điều sâu xa hơn về quan hệ giữa con người với đời sống trong tác phẩm

- Cấu trúc hình tƣợng thẩm mỹ trong tác phẩm: Người đọc trong

quá trình đọc phải nhìn ra được một hiện thực mới mẻ, hiện thực được sáng tạo bằng sự tổ chức lại quan hệ xã hội giữa con người trong một thế giới được xác định bởi không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật, hình tượng nghệ thuật thông qua ngôn ngữ nghệ thuật Người đọc, đọc tác phẩm sẽ được đối diện với một hiện thực khác thường, mới mẽ, cần được kiểm soát và đối thoại, cần được khám phá và bày tỏ thái độ yêu ghét rõ ràng Đây là cấu trúc hấp dẫn và khó khăn nhất để nắm bắt sự chuyển hoá, khái quát và tưởng tượng của nhà văn từ đời sống tự nhiên phiến diện đến thế giới nghệ thuật sinh động

đa dạng và giàu ý nghĩa Nhờ cấu trúc hình tượng thẩm mỹ mà cuộc sống trong tác phẩm vận động để giải toả ước mơ và giải phóng ý