Luận án tiến sĩ huyền thoại trong tiểu thuyết của mạc ngôn

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Trên cơ sở nghiên cứu các văn bản, chúng tôi tiến hành phân tích nhiều khía cạnh khác nhau của huyền thoại và những biểu hiện cụ thể trong các tác phẩ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

BÙI THÙY LINH

HUYÒN THO¹I TRONG TIÓU THUYÕT

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Tác giả luận án

Bùi Thùy Linh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới nhà khoa học PGS.TS Nguyễn Thị Mai Chanh, TS Nguyễn Thị Bích Dung, những người đã tận tâm hướng dẫn, chỉ bảo, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Bộ môn Văn học nước ngoài, cùng các thầy cô trong khoa Ngữ văn, phòng Sau Đại học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại trường

Ngoài ra, tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 và các đồng nghiệp trong khoa Ngữ văn, nơi tôi công tác bấy lâu

Cuối cùng, tôi xin gửi lời tri ân đến gia đình, người thân, bạn bè luôn bên cạnh, động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian qua để tôi có điều kiện thực hiện tốt đề tài khoa học này!

Hà Nội, tháng 05 năm 2020 Tác giả luận án

Bùi Thùy Linh

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp mới của luận án 5

6 Cấu trúc luận án 5

CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 6

1.1 Tổng quan về huyền thoại 6

1.1.1 Định nghĩa về huyền thoại 6

1.1.2 Vấn đề nghiên cứu huyền thoại từ lí thuyết văn học 14

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn 23

1.2.1 Các nghiên cứu tiếng Trung Quốc 23

1.2.2 Các nghiên cứu tiếng Anh 29

1.2.3 Các nghiên cứu tiếng Việt 33

Tiểu kết chương 1 36

CHƯƠNG 2 : CỘI NGUỒN HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN 37

2.1 Huyền thoại trong văn học và cao trào “tái huyền thoại” trong văn học thế kỉ XX 37

2.2 Văn hóa dân gian và truyền thống hiếu kì trong văn học Trung Quốc 43

2.3 Trải nghiệm cá nhân và quan niệm sáng tác của Mạc Ngôn 49

Tiểu kết chương 2 57

CHƯƠNG 3 : CÁC HUYỀN THOẠI TIÊU BIỂU TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN 58

3.1 Huyền thoại nghi lễ 58

3.1.1 Nghi lễ Thụ pháp 59

3.1.2 Nghi lễ Hiến tế 68

3.1.3 Nghi lễ Ăn thịt người 75

3.2 Huyền thoại cổ mẫu 80

3.2.1 Cổ mẫu Nước 82

3.2.2 Cổ mẫu Mẹ 88

3.2.3 Cổ mẫu Anh hùng 98

Tiểu kết chương 3 109

CHƯƠNG 4 : PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN 110

4.1 Phương thức huyền thoại hóa trong văn học 110

4.2 Các phương thức huyền thoại hóa tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn 112

4.2.1 Phương thức truyền kì 112

4.2.2 Phương thức ―tầm căn‖ 128

4.2.3 Phương thức giải huyền thoại 137

Tiểu kết chương 4 146

KẾT LUẬN 147

DANH MỤC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

1.2 Trong sự nghiệp sáng tác với trên 200 tác phẩm thuộc nhiều thể loại (tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn, kịch…) của Mạc Ngôn, tiểu thuyết gây tiếng vang lớn nhất, gặt hái được nhiều thành tựu nhất Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng, tác phẩm của ông nói chung là huyền thoại Tuy nhiên, trong số rất nhiều công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn ở trên thế giới và Việt Nam, góc độ chủ yếu được đề cập đến là thi pháp học, tự sự học, xã hội học hay chính trị học Vấn đề huyền thoại chưa nhận được sự quan tâm xác đáng Tìm hiểu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là tìm hiểu thêm căn nguyên làm nên giá trị, sức sống mãnh liệt trong các sáng tác của ông, đồng thời góp phần đề xuất, bổ sung một hướng nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng, sáng tác của nhà văn nói chung

1.3 Mối quan hệ giữa huyền thoại và văn học đã sớm được các nhà nghiên cứu đề cập đến Tiến hành nghiên cứu huyền thoại qua một đối tượng xác định là văn học (trước hết là văn học dân gian, sau đó là văn học viết), các công trình đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa huyền thoại và văn học cũng như sự tái sản sinh huyền thoại trong các sáng tác văn học thời đại mới - không chỉ ở việc cung cấp cho văn học những cổ mẫu huyền thoại mà còn ở việc xem xét huyền thoại như một ―phương thức nghệ thuật đang có xu hướng trở thành một trong những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại‖ [4;378] Lịch sử văn học thế giới đã chứng kiến sự phát sáng trở lại của huyền thoại trong nền văn học phương Tây thế kỷ XIX (thế kỷ vốn được mệnh danh là thế kỉ của văn học chủ nghĩa hiện thực) và sức

ảnh hưởng, lan tỏa rộng rãi của nó trên toàn thế giới giữa một thời đại ―kĩ trị‖ của thế kỷ

XX, XXI với sự lên ngôi của những sáng tác theo khuynh hướng ―huyền thoại hóa‖ như tiểu thuyết của J Joyce, Th Mann, F Kafka,… thơ của T S Eliot, W B Yeats,… kịch của J Anouih, C Claudel… Điều này đã một lần nữa chứng tỏ sự trường tồn của huyền thoại với tư cách giá trị tinh thần được trầm tích qua thời gian Chừng nào con người còn giữ mối liên hệ với tổ tiên của mình, chừng nào vẫn còn những điều bí ẩn, trừu tượng của cuộc sống con người mà khoa học kĩ thuật không thể giải thích được, chừng nào con người còn nhu cầu ―hiếu kì‖ đối với hiện thực cuộc sống xung quanh; thì chừng đó vẫn còn huyền thoại và những sáng tác huyền thoại Tuy có một vị trí không thể thay thế trong tiến trình lịch sử văn hóa, văn học nhưng trên thực tế, việc nghiên cứu huyền thoại trong văn học vẫn gặp rất nhiều khó khăn do sự đa nghĩa và quan niệm chưa thống nhất về vấn đề này Vì vậy, nghiên cứu đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc tạo ra một diễn giải có định hướng, có chủ đích lí thuyết rõ ràng về ―lí luận huyền thoại‖ Diễn giải này được chứng minh sống động bằng trường hợp tiêu biểu cho các sáng tác văn học theo khuynh hướng huyền thoại là Mạc Ngôn

1.4 Là một giảng viên đại học trực tiếp giảng dạy bộ môn văn học nước ngoài, mảng văn học phương Đông, việc nghiên cứu về Mạc Ngôn, tác gia có vị trí quan trọng trong nền văn học Trung Quốc đồ sộ là một cơ hội quí giá cho chúng tôi nâng cao trình độ hiểu biết khoa học cũng như trình độ chuyên môn Đề tài hi vọng sẽ trở thành tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ cho công tác giảng dạy, học tập văn học Trung Quốc trong các nhà trường ở Việt Nam, đồng thời tiếp tục góp phần vào việc bồi dưỡng tình yêu văn học nước ngoài cho thế hệ trẻ

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi hướng đến những mục đích sau:

- Xác lập cách hiểu về ―huyền thoại‖ làm căn cứ để tiếp cận, nhận diện và kiến giải

về hệ huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Với kết quả nghiên cứu đó, chúng tôi hi vọng cung cấp một cái nhìn mang tính khái quát đối với lí thuyết về huyền thoại và huyền thoại trong văn học

- Nghiên cứu đề tài, luận án nhằm khám phá, xác định những nét đặc sắc của huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trong cái nhìn so sánh với huyền thoại chung của nhân

loại, huyền thoại truyền thống của Trung Quốc và những huyền thoại tương tự ở các tác giả khác, từ đó khẳng định vai trò, đóng góp của Mạc Ngôn đối với nền văn học đương đại Trung Quốc và thế giới

- Xuất phát từ những nghiên cứu huyền thoại, huyền thoại trong sáng tác Mạc Ngôn

và đưa ra những kiến giải riêng, luận án làm sáng tỏ chiều sâu tư tưởng của nhà văn về cuộc sống và con người Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là tài liệu tham khảo làm phong phú thêm cho các nghiên cứu về Mạc Ngôn ở Việt Nam

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ những mục đích trên, luận án xác định các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tổng quan các lí thuyết nghiên cứu tiêu biểu về huyền thoại, từ đó đưa ra quan niệm về huyền thoại mà chúng tôi lựa chọn sử dụng trong luận án

- Tổng quan các công trình nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

ở trong nước và trên thế giới

- Lí giải về cội nguồn làm nên huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

- Nhận diện, phân tích và lí giải những nét đặc thù của hệ huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

3 Phạm vi nghiên cứu

3.1 Phạm vi nội dung nghiên cứu

Dựa trên lí thuyết về huyền thoại trong văn học, luận án giới hạn ở việc tìm hiểu cội nguồn huyền thoại, hai huyền thoại tiêu biểu (huyền thoại nghi lễ, huyền thoại cổ mẫu) và phương thức xây dựng huyền thoại (phương thức truyền kì, phương thức ―tầm căn‖,

phương thức giải huyền thoại) trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn

3.2 Phạm vi tài liệu nghiên cứu

Phạm vi tài liệu nghiên cứu của luận án là 11 tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã được

dịch và xuất bản tại Việt Nam, bao gồm: Cao lương đỏ (Lê Huy Tiêu dịch và giới thiệu, NXB Phụ nữ, 2000), Báu vật của đời (Trần Đình Hiến dịch, NXB Văn nghệ, 2001), Đàn

hương hình (Trần Đình Hiến dịch, NXB Phụ nữ, 2002), Rừng xanh lá đỏ (Trần Đình Hiến

dịch, NXB Văn học, 2003), Cây tỏi nổi giận (Trần Đình Hiến dịch, NXB Văn học, 2003),

Tửu Quốc (Trần Đình Hiến dịch, NXB Hội nhà văn, 2004), Tổ tiên có màng chân (Thanh

Huệ, Bùi Việt Dương dịch, NXB Văn học, 2006), Sống đọa thác đày (Trần Trung Hỷ dịch, NXB Phụ nữ, 2007), Tứ thập nhất pháo (Trần Trung Hỷ dịch, NXB Văn nghệ, 2007),

Thập tam bộ (Trần Trung Hỷ dịch, NXB Văn nghệ, 2008), Ếch (Nguyên Trần dịch, NXB

Văn học, 2010)

Ngoài các tiểu thuyết trên, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi cũng tham khảo những sáng tác của Mạc Ngôn ở các thể loại khác như truyện ngắn, tản văn, các bài trả lời phỏng vấn, bài nói chuyện của nhà văn với độc giả

4 Phương pháp nghiên cứu

Với hướng tiếp cận văn hóa học và thi pháp học, luận án vận dụng linh hoạt nhiều

phương pháp, bao gồm các phương pháp phổ biến trong nghiên cứu khoa học nói chung và các phương pháp nghiên cứu đặc thù Trong đó, chúng tôi chú trọng các phương pháp cụ thể sau:

- Phương pháp phê bình huyền thoại: Đây là một phương pháp luận nghiên cứu văn

học đặc thù sử dụng trong nghiên cứu về huyền thoại đã được rất nhiều nhà nghiên cứu huyền thoại vận dụng Dựa vào những học thuyết mới nhất về huyền thoại, chúng tôi tiến hành khảo sát trên các văn bản, xác định các huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Từ đó, chúng tôi đi sâu tìm hiểu ý nghĩa, những nét đặc trưng của chúng trong mối quan hệ với hệ huyền thoại truyền thống và hiện đại cũng như cách thức Mạc Ngôn đã sáng tạo nên hệ huyền thoại của mình trong các sáng tác

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Nghiên cứu liên ngành không phải là sự

cộng lại của các phương pháp trong các ngành khoa học mà là sự tổng hợp tri thức của nhiều lĩnh vực, nhiều ngành học, là quá trình liên kết, thiết lập các mối quan hệ qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các phương pháp Huyền thoại là một vấn đề rộng, thuộc về nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau Vì vậy, phương pháp này giúp chúng tôi có cái nhìn tổng thể, toàn diện về huyền thoại nói chung, huyền thoại trong văn học nói riêng Phương pháp cũng góp phần quan trọng trong việc giúp giải mã một cách thấu đáo hơn về các huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Trên cơ sở nghiên cứu các văn bản, chúng tôi

tiến hành phân tích nhiều khía cạnh khác nhau của huyền thoại và những biểu hiện cụ thể trong các tác phẩm của Mạc Ngôn, tìm ra mối liên kết của các huyền thoại cũng như cách thức xây dựng chúng nhằm mang đến một cách hiểu đầy đủ và toàn diện hơn về vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: Phương pháp này có ý nghĩa quan trọng trong

việc giúp chúng tôi xác định các huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, sắp xếp chúng thành hệ thống một cách logic và khoa học

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Việc so sánh huyền thoại của Mạc Ngôn với

các huyền thoại khác trong cả hai chiều đồng đại và lịch đại sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn toàn diện hơn về huyền thoại của Mạc Ngôn

5 Đóng góp mới của luận án

- Luận án nghiên cứu một cách tập trung, có hệ thống về vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Phương pháp nghiên cứu và kết quả nghiên cứu của luận án là cơ sở

để tìm hiểu về huyền thoại trong toàn bộ sáng tác của nhà văn

- Hệ thống lại và làm rõ hơn cơ sở lí thuyết của huyền thoại, huyền thoại trong văn học, chỉ ra những tương đồng và khác biệt nhất định trong cách hiểu về huyền thoại ở Trung Quốc so với thế giới, chứng minh bằng một trường hợp tác gia văn học cụ thể là Mạc Ngôn, từ đó đóng góp thêm cho việc nghiên cứu về vấn đề huyền thoại nói chung

- Cung cấp thêm một cách tiếp cận mở ra những giá trị mới của tiểu thuyết Mạc Ngôn, góp phần khẳng định vị trí của nhà văn trong bản đồ văn học thế giới

6 Cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung luận án gồm 4 chương:

CHƯƠNG 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

CHƯƠNG 2: Cội nguồn huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

CHƯƠNG 3: Các huyền thoại tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

CHƯƠNG 4: Phương thức huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Nhận thức khoa học của giới nghiên cứu nói chung về huyền thoại đã xác nhận: sự sáng tạo huyền thoại là hiện tượng quan trọng trong lịch sử văn hóa nhân loại Trong các cộng đồng xã hội nguyên thủy, hệ huyền thoại là công cụ, là phương thức cơ bản của việc hiểu biết thế giới; là câu trả lời đầu tiên, thứ nhất, phổ biến của nhân loại về nguồn gốc của loài người và vũ trụ Không những là một hình thái ý thức xã hội mang tính nguyên hợp, có vai trò to lớn trong lịch sử hình thành các nền văn minh, cho tới nay huyền thoại với tư cách

là một kiểu tư duy vẫn không ngừng sản sinh ra nhiều sự kiện văn hóa có ý nghĩa trong đời sống xã hội của các dân tộc Cùng với lịch sử lâu đời, huyền thoại cũng được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, mang đến những cách hiểu phong phú Nội hàm thuật ngữ mang hàm nghĩa rộng và có nội dung không ngừng thay đổi Vì vậy, để làm rõ vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, trước hết chúng tôi tiến hành tổng quan lí luận về huyền thoại; từ đó đưa ra cách hiểu sử dụng trong luận án Trên cơ sở lí luận đã xác định, chúng tôi tổng quan các nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Những công trình, tài liệu, bài báo nghiên cứu này được chúng tôi phân loại thành ba bộ phận: nghiên cứu tiếng Anh; nghiên cứu tiếng Trung và nghiên cứu tiếng Việt

1.1 Tổng quan về huyền thoại

1.1.1 Định nghĩa về huyền thoại

E M Meletinsky trong Thi pháp của huyền thoại đã dẫn lời của W W Douglas để

nói đến tình trạng huyền thoại đã trở thành ―một thuật ngữ gây tranh luận hơn là một thuật

ngữ phân tích‖ [44;26] P Brunel trong lời tựa cuốn Từ điển huyền thoại (NXB Rocher,

1988) cũng đã nói đến ―sự mập mờ‖ chắc chắn ―không bao giờ xóa hết‖ trong cách hiểu về huyền thoại ở các trường phái khác nhau, tại những thời điểm khác nhau, cũng như sự khó khăn của việc đưa ra một định nghĩa chung Xác định được điều đó, với nỗ lực xây dựng cách hiểu thống nhất sử dụng trong luận án, chúng tôi sẽ tìm hiểu một số định nghĩa tiêu biểu về huyền thoại trên thế giới, trong đó có Trung Quốc

Ở Việt Nam, thuật ngữ ―myth‖ được dịch theo hai cách: ―huyền thoại‖ và ―thần

thoại‖ Trong khi đó, thần thoại cũng được coi là ―một thể loại văn học dân gian‖ [33;1646], một ―Thể loại truyện ra đời và phát triển sớm nhất trong lịch sử truyện kể dân

gian các dân tộc‖ [30;298] Và trên thực tế thì huyền thoại đang có xu hướng trở thành một thuật ngữ phổ biến bao hàm trong nó cả thần thoại nên trước khi đi vào tìm hiểu định nghĩa

về huyền thoại (myth), để tránh sự nhầm lẫn, chúng tôi xin được thống nhất trong luận án việc dịch thuật ngữ ―myth‖ là ―huyền thoại‖, rộng hơn thần thoại, và trong nhiều trường hợp bao trùm lên toàn bộ thần thoại (Thần thoại, trong cách hiểu của chúng tôi, là một thể loại văn học dân gian)

Hầu hết các nhà nghiên cứu huyền thoại trên thế giới đều tìm đến nguồn gốc thuật ngữ huyền thoại (myth) từ ngôn ngữ cổ Hy Lạp phiên âm theo ngữ hệ Latin: ―mythos‖ Từ

từ nguyên này, thuật ngữ ―myth‖ ngày nay có hai cách hiểu

Ở cách hiểu thứ nhất, huyền thoại được sử dụng với ý nghĩa là một sai lầm, một

điều không có thật (―myth is false‖) Đó là ―một quan niệm sai lầm phổ biến‖ [116;6] ―một

sai lầm, một câu chuyện không đáng tin cậy hay một tín ngưỡng‖ [91;163], ―một điều bịa đặt của trí tưởng tượng hoặc một niềm tin thông thường được cho là không có cơ sở‖ [109;90]; là sự ―ảo tưởng, giả dối, sự tuyên truyền dối trá, mang tính chất thần thánh hóa, giáo điều‖, ―sự tin tưởng, sự ước lệ hay quan niệm về giá trị dưới hình thức tưởng tượng‖,

―sự biểu hiện của các phong tục xã hội và các giá trị mang tính chất thần thánh hóa, giáo

điều‖ [44;26]… Nhà sử học Hi Lạp cổ đại Hérodote đã phân biệt mythos với logos ở chỗ:

logos là những sự kiện có thể xác minh được bằng cứ chắc chắn, còn mythos là những

chuyện lan truyền trong dân gian không rõ thực hư Platon từng có thái độ phủ nhận huyền thoại vì cho rằng huyền thoại làm cho con người lầm đường, lạc lối Theo Albert A Anderson [90] và D Wiles [120], thời Homer, một điểm khác biệt lớn để phân biệt giữa

mythos và logos là ―mythos thiếu sự phân biệt rõ ràng giữa đúng và sai‖ [90;61], ―thuật ngữ

mythos bao trùm hàng loạt các ý nghĩa từ sự giả dối không thể phủ nhận đến những câu chuyện có ý nghĩa tôn giáo và tượng trưng sâu sắc‖ [116;5] Marx Muller thấy ―cội nguồn huyền thoại trong sai lầm logic‖ [44;19] R Barthes trong khi đi vào lí giải huyền thoại từ góc độ kí hiệu học đã cho rằng ―khái niệm huyền thoại nói lên những điều tưởng là hiển nhiên mà dối trá ấy; khi đó tôi hiểu từ ngữ này theo nghĩa truyền thống‖ [4;17] Huyền thoại vì biến những hiện tượng ngẫu nhiên mang tính lịch sử trong đời sống văn hóa thành thiêng liêng, thần thánh, thành những chân lí không có gì để thắc mắc, nên ―làm con người chúng ta mù quáng không thể nhìn nhận rõ điều kiện lịch sử của chính mình‖ [4;13] Theo Douglas Ayling, ―myth‖ trong thế kỷ XX đã được dùng với những nghĩa như ảo tưởng, giả

dối, sự tuyên truyền dối trá Từ đó mà xuất hiện khái niệm “giải huyền thoại” với ý nghĩa

xóa bỏ những niềm tin sai lầm để đưa con người đến với hiện thực Quan niệm này xuất phát từ cách thức quan trọng mà huyền thoại được tạo nên: sự chia sẻ trong cộng đồng với

một niềm tin mãnh liệt, bất chấp tính thực - hư (Từ điển Văn học thế giới (Dictionary of

world literature) coi huyền thoại về cơ bản là khái niệm thuộc về tôn giáo) Đây cũng là

một cách hiểu theo nghĩa thông thường, thường gặp ở thời hiện đại: Huyền thoại chỉ là huyền thoại Trong luận án, chúng tôi không đi theo cách hiểu này nhưng chú ý đến hai yếu

tố đặc trưng của nó: những yếu tố thần bí siêu nhiên ―không rõ thực hư‖ và khả năng lan truyền của chúng với một niềm tin mang tính cộng đồng

Phổ biến và được thừa nhận, nghiên cứu rộng rãi hơn cả là cách hiểu thứ hai: huyền

thoại là “một câu chuyện” (story) hoặc “lời nói thuật lại” (report) Mythos là câu chuyện

hay tập hợp những câu chuyện có ý nghĩa quan trọng đối với một nền văn hóa, tôn giáo, xã hội hoặc một nhóm người nào đó

Albert A Anderson chỉ ra rằng: Thuật ngữ mythos xuất hiện từ rất sớm trong các tác

phẩm của Homer và các nhà thơ khác thời đại Homer, mang nhiều nghĩa: hội thoại, kể

chuyện, nói chuyện, câu chuyện, chuỗi tường thuật [90;61] Aristotle trong Nghệ thuật thi

ca đã coi mythos là linh hồn của bi kịch nói riêng, của văn học nói chung Mythos được

―định nghĩa như là ―cấu trúc của các sự kiện‖ Thường được dịch là cốt truyện (plot)‖

[92;5] Tuy nhiên, như Robert A Segal trong Một sự giới thiệu ngắn gọn về huyền thoại

(Myth: A Very Short Introduction) khẳng định: các lí thuyết về huyền thoại có thể cũng lâu

đời như bản thân huyền thoại, chắc chắn ít nhất đã có từ thời Tiền Socrates; nhưng chỉ đến thời hiện đại, đặc biệt là từ nửa sau thế kỷ XIX mới có những học thuyết được coi là khoa học, tức chỉ khi ấy mới có các chuyên ngành có khả năng đóng góp vào sự hình thành các lí

thuyết thực sự khoa học về huyền thoại

Từ điển Bách khoa toàn thư Merriam-Webster về văn học (Merriam-Webster's

Encyclopedia of Literature) định nghĩa: huyền thoại là câu chuyện truyền thống bao gồm

các sự kiện mà vẻ bề ngoài là lịch sử nhưng thường ẩn chứa trong đó các nội dung siêu nhiên, giải thích nguồn gốc của một nghi thức văn hóa hay một hiện tượng tự nhiên

[110;794] Từ điển Kí hiệu học (Dictionary of Semiotics) định nghĩa huyền thoại như là

―một câu chuyện mang tính biểu tượng thường liên quan đến các vị thần hoặc anh hùng; cung cấp lời giải thích về một số hiện tượng phi thường trong tự nhiên hoặc thực tế Sử

dụng một hình thức tư duy logic khác, nó đại diện cho nỗ lực nắm bắt ―hình bóng mờ ảo‖ của kinh nghiệm nhân loại và cho phép tìm đến một sự giải thích thỏa đáng về sự tồn tại

của con người‖ [109;89] Tương tự, Từ điển Oxford giản lược về các thuật ngữ văn học (The Concise Oxford Dictionary of Literary Terms) [91] cho rằng: huyền thoại là một câu

chuyện hay một chuỗi chuyện kể thô sơ thường theo lối truyền thống và khuyết danh; thông qua đó, một nền văn hóa nhất định giải thích về tập quán xã hội hoặc giải thích nguồn gốc của con người và các hiện tượng tự nhiên, thường là trong điều kiện siêu nhiên

và trí tưởng tượng phong phú Xuất phát từ quan niệm huyền thoại là một ―câu chuyện‖,

A.S Kozlov trong Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở

Tây Âu và Hoa Kì thế kỷ 20 nhấn mạnh, đó là ―câu chuyện xa xưa, là sự trần thuật nghệ

thuật không ý thức về những hiện tượng tự nhiên, sinh lí và xã hội thường là khó hiểu đối với con người thời cổ (nguồn gốc của vũ trụ, con người; công tích của các vị thần, các ông

vua và các anh hùng…‖ [35;375-376]…

Có thể thấy, các định nghĩa, quan niệm trên đều xuất phát từ một đối tượng là ―các câu chuyện‖ thời kì xa xưa, liên quan đến các vị thần linh, anh hùng và là cách lí giải mang đầy màu sắc thần bí về vũ trụ, con người; vì thế, nó khó có thể trở thành một định nghĩa bao trùm cho toàn bộ hệ huyền thoại được sản sinh trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại Theo

chúng tôi, các định nghĩa này phù hợp để chỉ các huyền thoại cổ đại (hay chính là thần

thoại) - các huyền thoại mà E M Meletinsky gọi là ―huyền thoại nguyên thủy‖, là ―hình thức cổ điển của huyền thoại‖ hơn là một định nghĩa cho huyền thoại nói chung Đó là những huyền thoại đã ổn định, đã thuộc về quá khứ mà để nghiên cứu về chúng, cần phải

làm công tác sưu tầm, điền dã Từ huyền thoại có thể coi là cội nguồn này, các huyền thoại

hậu cổ đại vẫn liên tục được sản sinh theo hình thức: vừa là sử dụng lại, tái tạo lại các

huyền thoại cổ đại, vừa là sáng tạo nên huyền thoại mới Huyền thoại hiện đại là một giai đoạn phát triển sau này của huyền thoại hậu cổ đại, gắn với thời kì hiện đại Đó là kết quả

của sự tổng hợp giữa huyền thoại truyền thống vẫn luôn được bảo lưu qua các thời kì, trong một diện mạo mới (nói như C.Jung, đó là kí ức tập thể (vô thức tập thể) của chung nhân loại, dân tộc, được truyền từ đời này sang đời khác) và những huyền thoại mới nảy sinh từ những ―chấn động xã hội‖ (thái độ hoài nghi sẵn có đối với lịch sử, sự hư vô của con người, cơn sốc của các cuộc chiến tranh, sự mong manh của nền tảng xã hội và sức mạnh của những lực lượng hỗn loạn làm chao đảo nền văn minh…) thấm đượm các vết thương mà

nó phải gánh chịu, chấp nhận và cả nỗi sợ hãi trước tương lai Các huyền thoại cổ đại trên

thực tế xuất hiện trước khi cá nhân được tách ra khỏi xã hội nay được dùng để phản ánh thái độ ghẻ lạnh đối với xã hội và tình trạng cô đơn, bị lưu đày của cá nhân Nhắc đến huyền thoại, chúng ta thường nghĩ đến yếu tố siêu nhiên, thần bí Tuy nhiên, huyền thoại hiện đại không nhất thiết phải có sự xuất hiện của yếu tố thần linh, siêu nhiên, hoang đường, kì lạ… mà có thể được xây dựng bằng cách ―sáng tạo một thế giới khác với thế giới của tự nhiên, một thế giới huyền thoại‖ [4;390], với những biểu tượng nghệ thuật đa nghĩa

Đó là thế giới mà huyền thoại và hiện thực có mối quan hệ vừa tách biệt, vừa đồng nhất và

―cái mà người ta gọi là sự biến dạng của hiện thực, thật ra là hình ảnh có tính chất huyền thoại của hiện thực‖ [4;394]

Robert A Segal từ điểm gặp gỡ của các nhà nghiên cứu về huyền thoại ở các chuyên ngành khác nhau đã đưa ra định nghĩa về huyền thoại gồm các nội dung: thứ nhất, huyền thoại là ―một truyện kể (hiểu rộng hơn là một niềm tin, một tín điều) về một điều quan trọng, có ý nghĩa trong quá khứ, hiện tại và tương lai‖ [116;4]; thứ hai, ―nhân vật chính là những nhân cách - những nhân cách thần, người hay thậm chí là động vật‖ [116;5]; thứ ba, ―Để xác định một truyện kể là huyền thoại thì truyện đó phải diễn đạt một niềm tin vững chắc trong tâm trí những người chia sẻ niềm tin ấy cho dù là câu chuyện ấy là có thực hay không có thực‖ [116;6] Định nghĩa này của Robert A Segal đã giải quyết được về cơ bản những vấn đề mà chúng tôi đặt ra từ hai cách hiểu trên Theo chúng tôi, nó thể hiện được các đặc trưng cốt lõi của huyền thoại Huyền thoại đầu tiên trong lịch sử nhân loại là những câu chuyện thần thoại Dù tiếp cận huyền thoại từ lí thuyết nào và nhằm mục đích gì thì câu chuyện về các vị thần cũng là những ví dụ đầu tiên được nhắc đến Trong xã hội hiện đại, các huyền thoại cá nhân (huyền thoại về các nhân vật xuất chúng) hay các huyền thoại xã hội (như ―huyền thoại làm giàu nhanh chóng‖ hay ―huyền thoại biên giới‖ của Mỹ) cũng cần phải được minh họa bằng các câu chuyện Huyền thoại trước hết là một câu chuyện nhưng là câu chuyện có ý nghĩa quan trọng được chia sẻ trong tâm thức con người,

ở một cộng đồng dân cư trong các thời đại khác nhau - những câu chuyện mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc Nói rộng ra, nó chính là niềm tin, tín điều Có thể thấy rõ điều này trong hướng nghiên cứu về huyền thoại tiếp cận từ góc độ cổ mẫu của C Jung, hay các nghiên cứu liên quan đến nghi lễ của J Frazer, ―trường phái Cambirdge‖, B Malinowski, M Eliade, N Frye… Xác định nhân vật của huyền thoại là những nhân cách (thần thánh, con

người, động vật), định nghĩa đã mở rộng phạm vi nội hàm khái niệm huyền thoại, không chỉ nằm trong câu chuyện thần thoại về các vị thần hoặc bán thần, câu chuyện về người anh hùng; không chỉ mang màu sắc siêu nhiên, huyền bí gắn với thế giới thần linh, mà còn được xây dựng nên từ những ―biến dạng của hiện thực‖ - những huyền thoại được tạo nên

từ một hiện thực bình thường nhưng đóng vai trò là ―những biểu tượng nghệ thuật đa nghĩa‖ như kiểu của F Kafka Luận điểm thứ ba trong định nghĩa của Robert A Segal, theo như chúng tôi đã đề cập đến, là vấn đề có ý nghĩa then chốt trong phương thức xây dựng huyền thoại mọi thời đại: Chính niềm tin vững chắc và sự chia sẻ niềm tin một cách rộng rãi trong cộng đồng về câu chuyện (dù là có thực hay không thực) đã góp phần biến

nó thành huyền thoại Cộng đồng tạo ra nhu cầu về huyền thoại (ví dụ như mong muốn về việc giải thích thế giới tự nhiên, vũ trụ trong xã hội cổ đại), tạo và tái tạo ra những nghĩa mới cho huyền thoại, đồng thời tiếp tục duy trì nhu cầu ấy (ở việc chia sẻ niềm tin về huyền thoại đó)

M Eliade coi huyền thoại là một câu chuyện linh thiêng E M Meletinsky khi phân biệt giữa huyền thoại và truyện cổ tích cũng đã khẳng định về tính chất thiêng liêng và

―lòng tin vào tính chân xác‖ của các ―sự kiện huyền thoại‖ [44;356] Nhà nghiên cứu Pháp Daniel - Henri Pageaux thì cho rằng, huyền thoại là ―toàn bộ những gì mà một nền văn hóa

có và mong muốn biến chúng thành huyền thoại‖ [45;28], là những câu chuyện đã được cộng đồng tán thành, trong đó ―các huyền thoại cổ đã gắn bó chặt chẽ với cộng đồng, và được chấp nhận như một nền tảng tôn giáo, như một ngôn ngữ tượng trưng‖; huyền thoại hiện đại (Jeanne d’Arc, Napoléon, Ché Guévara…) ―cũng đã đem lại một giá trị đạo đức cho cộng đồng và cộng đồng ấy ý thức về chính mình qua những câu chuyện này‖ Như vậy, những ―câu chuyện này, từ một sản phẩm riêng đã trở thành tài sản chung‖ [44;35] của

cả cộng đồng P Brunel cũng khẳng định, nhân tố quan trọng để một nhân vật lịch sử trở thành huyền thoại chính là ở ―khả năng xâm nhập của nó trong ý thức cộng đồng‖ [44;28] Thời cổ đại, do đặc trưng tư duy, người nguyên thủy chia sẻ với nhau niềm tin về các câu chuyện huyền thoại một cách tự nhiên Thế giới thần linh; sự thần bí, kì lạ, siêu thường; những tưởng tượng về vũ trụ và con người…, tất cả đều được thừa nhận - không hoài nghi

- như một phần tất yếu trong cuộc sống của họ Ở các giai đoạn sau, đặc biệt là trong đời sống hiện đại, khi niềm tin không hoài nghi về tự nhiên, vũ trụ đã tỉ lệ nghịch với sự phát triển của tư duy khoa học, thì những ―câu chuyện‖ cần có phương thức riêng nhằm có được

sự chia sẻ từ cộng đồng để trở thành huyền thoại Truyền kì là một hình thức tiêu biểu Đây cũng chính là phương thức cơ bản để tạo nên huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn

Bên cạnh cách hiểu xuất phát từ góc độ thuật ngữ, huyền thoại cũng được hiểu như một hình thức tư duy đặc trưng gắn với thời cổ đại Đó là kiểu tư duy tiền logic, thần bí mang tính ẩn dụ, biểu tượng mà chất liệu trực tiếp là những nhận thức cảm tính sơ giản cho phép thông qua những tương đồng và tương kị của các thuộc tính cảm xúc để thực hiện quá trình khái quát nhưng không xa rời cái cụ thể Các khái niệm trừu tượng phát triển rất yếu

ớt nên việc phân loại và phân tích logic được thực hiện một cách ―khá cồng kềnh‖ nhờ những quan niệm trực quan cụ thể Sự khác biệt của tư duy huyền thoại và tư duy khoa học

là ở chỗ, nếu như sự khái quát khoa học được đi từ cụ thể đến trừu tượng, từ nguyên nhân đến kết quả, thì khái quát của huyền thoại sử dụng cái cụ thể và cái cá biệt với tư cách là những kí hiệu sao cho tương hợp với các thứ bậc nhân quả Tiền đề của tư duy huyền thoại với tư cách là một tư duy cổ đại là việc không tách con người ra khỏi tự nhiên, logic ra khỏi cảm xúc, những đặc điểm khuếch tán của tư duy Từ đây dẫn đến sự nhân hóa tự nhiên, so sánh ẩn dụ, đồng nhất giữa tự nhiên và những vật thể văn hóa; có sự nhân cách hóa mọi vật, hình dung cái tổng thể như là cái cụ thể, cảm tính, không phân biệt đối tượng và kí hiệu, biểu tượng và mô hình, sự vật và ngôn từ… Hiểu huyền thoại như một ―hình thức tư duy đặc thù của con người thời nguyên thủy, trong đó cái kì ảo che giấu những sự thật, được bảo lưu dưới nhiều dạng thức của đời sống tinh thần nhiều nhóm cư dân trên thế giới và đi vào văn học nghệ thuật‖ [33;668] cũng đồng nghĩa với việc chúng ta thừa nhận sự tồn tại mang tính tất nhiên của tư duy huyền thoại trong giai đoạn này Từ đó, những trang huyền thoại đầu tiên của loài người được sinh ra cũng như một sự tất yếu Cuộc đời của chúng là cuộc đời của những ―huyền thoại cổ điển‖ tức những huyền thoại đã ổn định, đã xong xuôi, thuộc về quá khứ Chúng lưu giữ những đặc trưng riêng biệt có vai trò như những kí hiệu, cung cấp cho các huyền thoại ra đời sau này Như vậy, quá trình tái huyền thoại thực chất là tạo nên huyền thoại một cách có ý thức từ đặc trưng cổ điển của nó Khi đó, tư duy huyền thoại vốn là tất nhiên trong thời kì cổ đại trở thành những chỉ dẫn để xây dựng huyền thoại Hay nói cách khác, những đặc điểm của tư duy huyền thoại có xu hướng trở thành một phần quan trọng của phương thức tạo nên huyền thoại

Mặc dù mang những mẫu số chung nhất định thuộc về tiềm thức nhân loại nhưng ở những khu vực văn hóa khác nhau, do sự khác biệt về lịch sử, địa lí, quan niệm… các

huyền thoại và cách hiểu về huyền thoại lại có điểm riêng biệt Vì vậy, để phục vụ cho việc tìm hiểu huyền thoại trong tác phẩm của một tác gia thuộc nền văn học đương đại Trung Quốc, chúng tôi nhận thấy cần thiết phải tìm hiểu quan niệm về huyền thoại trong giới nghiên cứu Trung Quốc

Tiếng Hán hiện đại vốn không có từ ―huyền thoại‖ Theo các nhà nghiên cứu Trung Quốc, ―huyền thoại‖ là một thuật ngữ du nhập từ phương Tây và giống như tình trạng thường gặp phải của giới học giả trên thế giới, việc nghiên cứu về huyền thoại cũng gặp

nhiều lúng túng, ngay từ mặt thuật ngữ Trong Ẩn ý của huyền thoại và các phương pháp

của huyền thoại học [152], Điệp Thư Hiến đã chỉ ra: khi du nhập vào Trung Quốc, ―myth‖

- huyền thoại có hai cách phiên dịch và hiểu: dựa trên ý nghĩa: ―thần thoại‖ (神话) và dựa trên âm đọc: ―Mí sī‖ (迷思) Cách thứ nhất đã dẫn đến khó khăn khi phải phân biệt giữa

―thần thoại‖ trong cách hiểu tương đương với huyền thoại và thần thoại trong tư cách là

một thể loại văn học Trong các cuốn từ điển như Từ điển Hán ngữ hiện đại (Thương vụ ấn thư quán, Bắc Kinh, 1977), Đại từ điển Hán ngữ hiện đại (Nhà xuất bản Từ thư Thượng Hải, 2006), Từ điển Tân Hoa (Thương vụ ấn thư quán, Bắc Kinh, 2013)…, thần thoại được

định nghĩa: Phản ánh những câu chuyện và truyền thuyết nhằm lí giải khởi nguyên của con người cổ đại, khởi nguồn của thế giới, hiện tượng tự nhiên và cuộc sống xã hội Nó tuy không phản ánh khoa học về hiện thực cuộc sống, nhưng cũng đã biểu hiện cuộc đấu tranh đối với thế lực tự nhiên và theo đuổi lí tưởng của con người thời cổ đại Đây là cách định nghĩa về thần thoại như một thể loại văn học thời cổ đại Và như chúng tôi đã trình bày ở trên, thực chất đó là các huyền thoại cổ đại Dùng thần thoại để diễn đạt nghĩa của ―myth‖, giới nghiên cứu Trung Quốc (mà tiêu biểu là Điệp Thư Hiến) đã mở rộng khái niệm ―thần thoại‖ (vốn ban đầu rất rõ ràng trong tư cách một thể loại văn học), thêm vào những biểu đạt hàm nghĩa mới Cách hiểu thứ hai hàm chỉ những câu chuyện, sự việc hoang đường, kì

dị, khó giải thích, tạo ý nghĩ mê hoặc lòng người, tuy ít phổ biến hơn nhưng đã gặp gỡ với cách hiểu ―myth is false‖ của một số học giả phương Tây Ở đây, chúng ta bắt gặp sự ám chỉ những suy nghĩ mê muội, không phân biệt đúng sai nhưng đồng thời cũng thấy đằng sau đó một niềm tin: dù là những điều hoang đường, kì bí nhưng nó vẫn mang ý nghĩa mê hoặc lòng người, tức nó vẫn khiến con người tin vào đó

Không chỉ được hiểu theo hai cách ở trên, do bản thân là một thuật ngữ du nhập và nội hàm khái niệm lại có nhiều sự mơ hồ, nhiều đặc điểm có sự gặp gỡ với các từ cùng chỉ

về những điều hoang đường, kì ảo, kì lạ trong cách hiểu của người Trung Quốc như ma ảo, quỷ ảo, huyền ảo, ảo giác, hư ảo, truyền kì,… nên trong một số từ điển, huyền thoại còn được định nghĩa tương đương với huyền ảo, hàm chỉ sự hư giả, mờ ảo, không chân thực

(như Đại từ điển Hán ngữ (NXB Đại từ điển Hán ngữ, 1991), Từ điển thông dụng Hán ngữ

hiện đại (NXB Giáo dục và Nghiên cứu Ngoại ngữ,1987), Từ điển đối chiếu từ phản nghĩa

từ đồng nghĩa (NXB Giáo dục Cát Lâm, 1987)…)

Tóm lại, từ các cách hiểu nêu trên, có thể khẳng định ―huyền thoại‖ là một thuật

ngữ xuất hiện từ thời xa xưa có nội dung thay đổi không ngừng - một khái niệm mang hàm nghĩa rộng và dễ gây tranh luận Bởi vậy, việc đưa ra một định nghĩa thống nhất là vô cùng khó khăn Trong hoàn cảnh đó, nói như nhà nghiên cứu Đào Ngọc Chương: ―Nếu phải đưa

ra một định nghĩa thì cái định nghĩa về huyền thoại kia hoặc chỉ là sự hệ thống theo cách nào đấy những phương diện đã được khảo sát rất kĩ của huyền thoại hoặc, nếu thực sự là một đóng góp, thì phải xây dựng (hay là xuất phát) trên một cơ sở lí luận và thực tế mới về huyền thoại‖ Đó là một ―việc làm hoặc có phần đơn giản và chẳng đem lại một hiệu quả nào hoặc cực kì khó khăn‖ [14;13] Đồng tình với quan niệm này, dựa trên việc khảo sát hệ thống lí thuyết phong phú về huyền thoại, trong đó có các quan niệm của giới nghiên cứu Trung Quốc, chúng tôi khái quát một số vấn đề cơ bản về huyền thoại như sau:

- Huyền thoại có thể là một câu chuyện, một niềm tin, một phương thức tư duy được chia sẻ trong một cộng đồng nào đó

- Những vấn đề được đặt ra trong huyền thoại mang tính biểu trưng, ý nghĩa sâu sắc với cộng đồng

- Trong huyền thoại các yếu tố hoang đường, kì ảo, thần bí, huyền ảo thường xuất hiện như một đặc điểm nhận dạng mang tính phổ biến Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng phải có các yếu tố trên mới là huyền thoại Huyền thoại hiện đại có thể được tạo nên từ chất liệu cuộc sống hiện thực, đời thường, thông qua các phương thức nghệ thuật đặc thù Nhấn mạnh đến sự chia sẻ rộng rãi trong cộng đồng với một niềm tin mãnh liệt trong huyền thoại, chúng tôi cũng đồng thời cho rằng, đó là một cách thức phổ biến để tạo nên huyền thoại mọi thời đại

1.1.2 Vấn đề nghiên cứu huyền thoại từ lí thuyết văn học

Huyền thoại và văn học có mối quan hệ mật thiết với nhau Những tác phẩm văn học đầu tiên của nhân loại là thần thoại (hay chính là huyền thoại cổ xưa của con người)

Huyền thoại là kho tàng đầu tiên cung cấp văn liệu, thi liệu cho nền văn học và tiếp tục

đóng vai trò hạt nhân quan trọng, là cơ sở tạo nên huyền thoại trong văn học Huyền thoại

văn học bao gồm những huyền thoại đi vào văn chương (không chỉ là các huyền thoại cổ đại mà còn là các huyền thoại nảy sinh trong suốt tiến trình lịch sử), được văn chương hoá

và những huyền thoại phát sinh từ văn chương

Cho đến nay, lí thuyết về huyền thoại mới chỉ là một bộ phận trong lí thuyết thuộc các lĩnh vực khác nhau mà chưa có hệ thống lí luận riêng Hay nói cách khác, ―không có việc nghiên cứu huyền thoại như là bản thân huyền thoại‖ [116;1] Hệ thống lí thuyết phong phú về huyền thoại, về cơ bản được các nhà nghiên cứu thống nhất ở một số trường phái, khuynh hướng tiêu biểu: Chủ nghĩa Nghi lễ và Chủ nghĩa Chức năng, Trường phái

Xã hội học Pháp, các học thuyết về Biểu tượng, Lí thuyết Phân tâm học, Chủ nghĩa cấu trúc, Trường phái phê bình huyền thoại - nghi lễ trong nghiên cứu văn học Tuy mục đích

và cách thức triển khai khác nhau, mang đến những kết luận riêng, nhưng theo Robert A Sagel thì tính thống nhất của chúng là ở các vấn đề được đặt ra: vấn đề về nguồn gốc, chức năng (huyền thoại được phát sinh thường do đáp ứng một nhu cầu nào đó của con người và chúng tồn tại do tiếp tục đáp ứng được những nhu cầu ấy) và chủ đề (một số lí thuyết chủ trương đọc huyền thoại theo nghĩa đen, ví dụ như huyền thoại về các vị thần linh; một số lí thuyết khác chủ trương qui chiếu thông qua biểu trưng, có nghĩa có thể là bất cứ thứ gì, như

E Cassier, R Barthes) [116;3] Trên thực tế, dù tiếp cận huyền thoại từ trường phái, khuynh hướng nào thì các nhà nghiên cứu đều phải tìm đến với các huyền thoại cổ đại (đồng thời cũng là những tác phẩm văn chương đầu tiên - thần thoại), vì vậy xét cho cùng, việc nghiên cứu huyền thoại trong văn học bằng cách này hay cách khác, ít nhiều đều được nói đến Tìm hiểu về huyền thoại trong sáng tác văn học của một tác giả cụ thể, chúng tôi chủ yếu dựa vào các quan niệm về huyền thoại trong văn học nhưng cũng không thể tách rời quan niệm về huyền thoại ở các lĩnh vực khác vì mối quan hệ ảnh hưởng, tiếp thu lẫn nhau giữa các quan niệm, trường phái

Thế kỉ XIX, trường phái huyền thoại trong nghiên cứu văn học đã được nảy sinh trên cơ sở học thuyết của J Grimm và M Muller Tuy nhiên, để đặt ra cơ sở của việc hiểu

và giải thích khoa học nghiêm túc về huyền thoại trong văn học, nghiên cứu về huyền thoại tập trung trong mối quan hệ với văn học thì phải kể đến Phê bình nghi lễ - huyền thoại - trường phái có thanh thế trong nghiên cứu văn học Anh, Mĩ thế kỷ XX Nếu như các

nghiên cứu của J Grimm và M Muller trước đó chủ yếu hướng đến việc tìm hiểu, lí giải các hình thức sáng tác nghệ thuật cổ xưa nhất, các sáng tác dân gian bằng cách phát hiện các đề tài và motif huyền thoại; thì Phê bình nghi lễ - huyền thoại kì vọng nhiều hơn ở việc

lí giải huyền thoại trong toàn bộ nền văn học bao gồm cả văn học hiện đại Tuy có nguy cơ

đi đến cực đoan (mở rộng khái niệm huyền thoại nhưng lại có phần phiến diện khi đánh đồng mọi truyền thống với huyền thoại) nhưng sự ra đời của trường phái này đã mang đến những lí thuyết khoa học về huyền thoại trong văn học Cơ sở phương pháp luận Phê bình huyền thoại - nghi lễ là ―ý tưởng cho rằng thần thoại là nhân tố quyết định để hiểu toàn bộ sản phẩm nghệ thuật của nhân loại xưa và nay‖ [35;358] Bằng cố gắng phát hiện huyền thoại và đặc biệt là nghi lễ trong các sáng tác văn học, các nhà phê bình huyền thoại học xem huyền thoại chẳng những như ngọn nguồn tự nhiên của sáng tác nghệ thuật mà còn như ―máy phát xuyên lịch sử‖ của văn học, và luôn giữ trong nó những khung huyền thoại

trung tâm nhất định Xuất phát điểm của trường phái này là hai nhánh: Phê bình nghi lễ -

mở đầu trong các công trình của J Frazer và Phê bình cổ mẫu - nảy sinh bởi các quan niệm

của C Jung Từ hai nhánh nghiên cứu này, nhiều công trình nghiên cứu và các nhà phê bình huyền thoại có tên tuổi đã xuất hiện Trong trường phái Phê bình huyền thoại - nghi lễ, nghiên cứu của N Frye là tiêu biểu và có ý nghĩa hơn cả Ảnh hưởng bởi J Frazer và C Jung, N Frye khẳng định tính thống nhất tuyệt đối giữa huyền thoại và nghi lễ, giữa huyền thoại và cổ mẫu Kết hợp tiếp cận tiến hóa luận với các yếu tố của chủ nghĩa cấu trúc; sử dụng rộng rãi các tiếp cận của S Freud và C Jung, N Frye hình dung huyền thoại như một hạt nhân mà từ đó phát triển ra toàn bộ văn học về sau Nền văn học này sẽ trở về với khởi nguyên của nó trên một vòng xoắn ốc nhất định Và vì vậy, văn học của chủ nghĩa hiện đại giống như một hệ thống thần thoại mới, mở rộng đến cực hạn những giới hạn tồn tại của huyền thoại Tiếp theo C Jung, N Frye cũng cho rằng cổ mẫu luôn xuất hiện trong sáng tác của các nhà cổ điển và ―có xu hướng chung là tái sản sinh những định thức ấy‖ [35;373-374] Ý nghĩa của tổ hợp nghi lễ - huyền thoại trong ngọn nguồn nghệ thuật ngôn từ, cụ thể

là ý nghĩa của huyền thoại với tư cách là một hệ thống, một kho tàng các biểu tượng đối với nghiên cứu văn học được đề cao Thông qua các nghiên cứu, N Frye xác định ―huyền thoại trung tâm‖ trong sáng tác nghệ thuật là huyền thoại gắn với chu kì tự nhiên và huyền thoại

về người anh hùng với các cuộc phiêu lưu Tiếp nối N Frye, John Vikery khẳng định: huyền thoại không chỉ là chất liệu để văn học phát triển hay cội nguồn cảm hứng sáng tạo

của nghệ sĩ; năng lực nghệ thuật của huyền thoại còn nằm ở trong quá trình tư duy nhằm đáp ứng nhu cầu nhất định của con người Huyền thoại cung cấp khái niệm và kiểu mẫu cho cả nhà văn lẫn nhà phê bình

Vấn đề huyền thoại trong văn học cũng được nhiều nhà nghiên cứu Nga chú

ý, góp phần mang đến một cái nhìn phong phú và toàn diện hơn A F Losev là một trong những chuyên gia xuất sắc về huyền thoại cổ đại và các lí thuyết liên quan Hai trong số các vấn đề quan trọng được A F Losev đặt ra, có ý nghĩa đối với quan niệm của chúng tôi về huyền thoại là sức mạnh tự phát của cái thần kì và bản chất biểu tượng của huyền thoại Đáng chú ý trong nghiên cứu của O M Freidenberg là

tư tưởng sâu sắc về những xu hướng chuyển hóa ngữ nghĩa của huyền thoại cổ đại Công trình nghiên cứu đầu tiên có liên quan trực tiếp nhất với thi pháp huyền thoại

là của M Bakhtin: Sáng tác của Rabelais và văn hóa dân gian thời Trung đại và

Phục hung Với công trình này, M Bakhtin đã phân tích chi tiết ―tính biểu tượng

thực tại‖ của truyền thống carnaval và sự phát triển nó trong tác phẩm của Rabelais Thông qua ―văn hóa carnaval‖, ông chứng minh: nền văn hóa carnaval là mắt xích trung gian giữa nghi lễ - huyền thoại nguyên thủy và văn học nghệ thuật Sau M

Bakhtin, E M Meletinsky trong cuốn Thi pháp của huyền thoại đã tiến hành xem

xét những lí thuyết quan trọng nhất về huyền thoại, các hình thức cổ điển của huyền thoại, một số đặc điểm của sự quá độ từ huyền thoại lên văn học và thi pháp của sự huyền thoại hóa trong văn học thế kỷ XX Khẳng định tính chất nguyên hợp của tư duy huyền thoại và chỉ ra xu hướng chức năng của huyền thoại (chức năng giải thích

và chuẩn nhận trật tự xã hội, chức năng phản ánh hiện thực thông qua các hình ảnh tưởng tượng, chức năng mô hình hóa), E M Meletinsky đã đưa ra một số motif huyền thoại tiêu biểu: Huyền thoại về bậc tiên tổ - đấng sáng tạo - anh hùng xã hội; Huyền thoại suy nguyên luận; Huyền thoại về lịch biểu…

Cùng với việc du nhập khái niệm học thuật ―huyền thoại‖, theo học giả Dương Lí

Huệ [129], bài viết Lịch sử hình thành nhân vật huyền thoại đăng trên báo Tân Dân năm

1903 của Tương Quan Vân được xem là công trình đầu tiên ở Trung Quốc đề cập đến lí thuyết huyền thoại Từ đó đến nay, các công trình về huyền thoại xuất hiện khá nhiều, tập trung ở việc dịch, xuất bản các nghiên cứu mới trên thế giới và vận dụng vào việc tìm hiểu huyền thoại Trung Quốc cũng như huyền thoại trong các sáng tác văn học nói chung Tuy

có lịch sử hình thành và phát triển không dài nhưng hệ thống lí thuyết về huyền thoại ở Trung Quốc về cơ bản đã bắt kịp và không có nhiều sự khác biệt so với phương Tây Vấn

đề này được các học giả Trung Quốc quan tâm ở tám góc độ và phương thức lí giải: 1) dùng ngôn ngữ học để giải thích (Trịnh Khải Long); 2) dùng nghi thức để giải thích (từ góc

độ hành vi, nghi thức tôn giáo mà xem xét nguồn gốc huyền thoại, tiêu biểu: Tiêu Binh, Trương Nham); 3) dựa trên hiện tượng tự nhiên để giải thích (dùng thiên văn, khí hậu, địa

lí, thực vật… các phương diện tri thức mà giải thích, lấy hình thức biểu đạt ẩn dụ và ngụ ngôn là khởi nguồn khoa học của huyền thoại, tiêu biểu: Đỗ Loan, Đỗ Nhi Vị, Ngô Ứng Tường); 4) dựa vào lịch sử (xem ngụ ngôn về những sự kiện lịch sử và nhân vật là có thật, hay nói cách khác, xem huyền thoại là khởi nguồn của lịch sử cổ đại); 5) lí giải bằng tâm lí học (mối quan hệ giữa huyền thoại với giấc mộng và những kí ức tập thể); 6) lí giải bằng triết học (từ góc độ triết học giải thích những ẩn số trong huyền thoại, xem huyền thoại là tiền thân của triết học); 7) áp dụng chủ nghĩa kết cấu (giải thích rõ huyền thoại, đồng thời từ những huyền thoại đơn lẻ phát hiện ra những qui tắc phổ biến về kết cấu để nắm bắt được

tư duy logic của nhân loại); 8) áp dụng chủ nghĩa nữ tính (phê phán xã hội phụ quyền, khẳng định địa vị của người phụ nữ từ thời nguyên thủy) Giống như ở phương Tây, dù tiếp cận huyền thoại từ góc độ nào thì các khuynh hướng nghiên cứu đều liên quan đến các câu chuyện thần thoại - cũng chính là những sáng tác văn học đầu tiên, nên ít nhiều đều đề cập đến mối quan hệ giữa huyền thoại và văn học Ở Trung Quốc, tuy chưa hình thành một khuynh hướng, trường phái nghiên cứu về huyền thoại trong văn học như trường phái Phê bình nghi lễ - huyền thoại ở Anh, Mĩ thế kỉ XX, nhưng những vấn đề lí thuyết phong phú

về huyền thoại đã được vận dụng một cách linh hoạt và sinh động trong việc triển khai nghiên cứu khoa học nhân văn, mà cụ thể là văn học

Căn cứ trên các vấn đề cốt lõi về huyền thoại đã được tổng kết, có thể thấy, tuy việc

đề cập đến huyền thoại như một lí thuyết khoa học đến thế kỉ XX mới xuất hiện nhưng các quan niệm của giới nghiên cứu Trung Quốc về huyền thoại (hay các vấn đề đặc trưng của huyền thoại) trong văn học thì đã có lịch sử từ rất lâu đời Thang Hiển Tổ, nhà biên kịch nổi

tiếng Trung Quốc cuối thời Minh trong Điểm hiệu Ngu sơ chí tự đã quan niệm ―kì tịch

hoang đản… độc chi sử nhân tâm khai thần thích‖ (Đọc những điều kì lạ hoang đường làm cho lòng người như thần tình rộng mở) Thông qua việc tập trung trình bày tính quan trọng của sự kiện, tình tiết siêu hiện thực, ông đã cho thấy nhiệt tình của mình với những chuyện

―quái đản, kì lạ‖ Tuy là cái ―kì tịch hoang đản‖ không có trong đời thực, nhưng cái kì dùng

để gửi gắm sự ―chân thú‖, gửi gắm cái ―tình‖ - một ―cái ―tình‖ có khả năng siêu việt cả giới hạn của sự sống chết‖; một ―cái ―tình‖ dùng ―để thêu dệt nên một thế giới khác lí tưởng hơn, đẹp đẽ hơn, dùng nó để thay thế thế giới hiện thực đen tối được thống trị bằng cái ―lí‖ phản động‖ [CD76;128] Thế giới lí tưởng đó đã vượt qua khoảng cách về thời gian và địa

lí để gặp gỡ với quan niệm về một thế giới huyền thoại là thế giới thứ hai vừa tương đồng vừa khác biệt với thế giới hiện thực ở các nước phương Tây

Trong Nhàn tình ngẫu kí, Lí Ngư - nhà hí kịch nổi tiếng đầu đời Thanh cho rằng,

một số tác phẩm trong lịch sử sở dĩ có thể lưu truyền được ―là bởi vì tình tiết của nó rất khác lạ độc đáo, chưa được người nhìn thấy và lưu truyền bao giờ‖ [CD76;120] Thế nên

―phi kì bất truyền‖ - không kì không truyền Thông qua đây, có thể thấy sự nhấn mạnh vào hai yếu tố tạo nên truyền kì: ―kì‖ (sự kì lạ, khác lạ, mới mẻ, độc đáo) và ―truyền‖ (sự lưu truyền trong đời sống tâm thức cộng đồng) Vì vậy, cái ―kì‖ cũng đòi hỏi cái ―tân‖ - sự sáng tạo mới mẻ của toàn bộ tác phẩm Với quan niệm này, cái kì dịch chuyển sang phạm trù hình thức, gặp gỡ với quan điểm ―bất kì nhi kì‖ của Khổng Thượng Nhậm - cũng là một nhà hí kịch nổi tiếng đầu thời Thanh ―Cái điều ―không li kì mà vẫn li kì‖ chính là từ trong những sự kiện bình thường rồi thông qua cấu tứ nghệ thuật xảo diệu, khơi gợi được những chủ đề khác thường rung động lòng người, viết nên được những hình tượng nhân vật mà người đọc không bao giờ quên‖ [CD76;132] Bàn về yếu tố ―kì‖, cả ba quan điểm của Thang Hiển Tổ, Lí Ngư, Khổng Thượng Nhậm đã bổ sung, phát triển cho nhau, đồng thời

có sự gặp gỡ từ rất sớm với lí thuyết về huyền thoại trên thế giới Có thể nói, chúng đã phản ánh khá đầy đủ đặc trưng của huyền thoại hiện đại: có thể có hoặc không có yếu tố siêu nhiên hoang đường, kì ảo; sự ―truyền‖, chia sẻ niềm tin trong cộng đồng và ―kĩ xảo‖ biến cái ―bất kì‖ thành ―kì‖ như một phương thức tạo nên huyền thoại

Trung Quốc tiểu thuyết sử lược của Lỗ Tấn là một công trình tổng hợp về lịch sử

phát triển của văn xuôi tự sự Trung Quốc, thông qua đó, chúng ta cũng có thể tìm thấy quan niệm của Lỗ Tấn về các vấn đề liên quan đến huyền thoại Giống như các nhà nghiên cứu

về huyền thoại trên thế giới, Lỗ Tấn cho rằng, thần thoại ―không những là mầm mống của tôn giáo, của mĩ thuật, mà còn là ngọn nguồn của văn chương‖ [72;29], ―là mầm mống của văn nghệ‖ [72;321), là ―khởi nguyên của tiểu thuyết‖ [72;315] Ông bàn đến các thần thoại với tư cách như một hình thức thể loại đầu tiên của văn chương tự sự mang đặc trưng riêng

Người nguyên thủy giải thích về vũ trụ và sự biến hóa khác thường của tạo vật bằng cách

―lấy một ―thần cách‖ hay một người tính cách như thần làm trung tâm, suy diễn ra mà kể lại‖ Rồi chính với vị thần, việc thần (kì) đó, họ lại ―đem lòng tin tưởng, kính sợ‖; ―ca ngợi

là uy linh, tôn thờ ở đền miếu, càng lâu càng hơn lên mà thành phức tạp thêm‖ [72;29] Đồng thời, Lỗ Tấn cũng khẳng định: sự ―lưu truyền‖ của huyền thoại đến đời sau nhưng

―không khỏi có điều tô vẽ, trau dồi thêm, đến mất cái gốc gác cũ, như vậy thần thoại tuy nhờ thơ ca mà ngời sáng thêm, mà lưu truyền được, nhưng cũng vì thế mà đổi khác đi, mà tiêu tan mất‖ [72;29] Đó cũng chính xác là quá trình lịch sử của huyền thoại từ thời cổ đại đến nay Trong một công trình khác, ông cũng đã có những quan niệm tương đồng với C.Jung (về vấn đề vô thức tập thể) khi cho rằng huyền thoại ―không để cuộc sống chúng ta hòa đồng ngang bằng với thế giới hiện thực, nó cho ta liên tưởng đến cuộc sống của những người trước đây, mặc dù chúng ta chưa hoàn toàn hiểu biết về nó‖ [122;212]

Vương Quốc Duy trong Tống Nguyên hí khúc sử cũng cho rằng: ―Huyền thoại

mang chúng ta đến với những yếu tố kì lạ, nhiều cảm giác kinh dị, lạ thường‖ [145;50]

Trần Bình Nguyên trong Chuyển biến mô thức tự sự tiểu thuyết Trung Quốc khẳng định:

Huyền thoại mang ngôn ngữ huyền diệu để từ đó miêu tả những sự việc mà tưởng chừng như không thể phát sinh [131]…

Có thể thấy, ở mặt thuật ngữ và các lí thuyết khoa học, quan niệm về huyền thoại của Trung Quốc cơ bản chịu ảnh hưởng của phương Tây Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng, trước khi được đặt vấn đề một cách trực tiếp dưới dạng lí thuyết, huyền thoại và các đặc trưng của nó đã sớm có một lịch sử nghiên cứu lâu dài tại Trung Quốc Bên cạnh sự tương đồng với quan niệm về huyền thoại trên thế giới, quan niệm của dân tộc này còn mang những đặc trưng riêng biệt gắn với truyền thống hiếu kì và sự cố kết bền vững của nền văn hóa (đặc biệt là văn hóa dân gian) mang tính cộng đồng Mạc Ngôn là một nhà văn Trung Quốc nhưng chịu ảnh hưởng từ văn học phương Tây đặc biệt là hai nhà văn lớn G Márquez và W Faulkner, nên huyền thoại trong sáng tác của ông chính là một trong những minh chứng đậm nét cho kiểu huyền thoại được sinh ra từ sự giao thoa Đông - Tây Bởi vậy, khi tìm hiểu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, việc kết hợp lí thuyết huyền thoại Đông - Tây là điều cần thiết

Giới hạn những lí thuyết về huyền thoại trong nghiên cứu văn học, tiêu biểu là khuynh hướng Phê bình nghi lễ - huyền thoại nhưng chúng tôi xác định: ―vấn đề ―huyền

thoại và văn học‖ dù có được giải thích rộng rãi đến đâu đi chăng nữa thì nó cũng đã và đang được đề cập đến cả bên ngoài phạm vi trường phái này‖ [44;152] Phê bình nghi lễ - huyền thoại không thể tách rời tiền đề Nhân loại học của J Frazer và tiếp cận huyền thoại

từ Phân tâm học của C Jung Các công trình của O M Freidenberg, Ya E Golosovker rất gần với cách tiếp cận cấu trúc - kí hiệu học của Lévi-Strauss Sự nhấn mạnh đến vai trò của biểu tượng trong các nghiên cứu của M Bakhtin, A F Losev, E M Meletinsky cũng chính là đặc trưng của huyền thoại mà các học thuyết về biểu tượng (tiêu biểu là E Cassier)

đã đề cập đến Bản thân các lí thuyết về huyền thoại trong nghiên cứu văn học cũng còn nhiều điều gây tranh luận, chẳng hạn như thuyết nhược hóa của N Frye (qui các thể loại văn học vào các kiểu huyền thoại) Từ những lí thuyết đã trình bày ở trên, chúng tôi khái quát một số vấn đề về huyền thoại trong văn học như sau:

- Dựa vào thời điểm xuất hiện, huyền thoại văn học có thể được phân thành hai kiểu

loại: huyền thoại cổ đại và huyền thoại hậu cổ đại Huyền thoại cổ đại là tập hợp những

câu chuyện kể về thời kì xa xưa nhằm lí giải về nguồn gốc vũ trụ, con người hay các hiện tượng của cuộc sống, trong đó thường chứa đựng các yếu tố kì lạ, siêu nhiên, thần thánh

nhưng được cộng đồng chia sẻ với một niềm tin mạnh mẽ Huyền thoại cổ đại bao gồm

huyền thoại ―của các hình thái xã hội tồn tại trước khi giai cấp xuất hiện (các quan niệm trực tiếp)‖ - của tầng lớp quần chúng sáng tạo nên; và ―thần thoại của các giai cấp của nhà nước văn hóa cổ đại (các quan niệm gián tiếp)‖ [69;204] - được ghi chép lại không phải từ chính những người sáng tạo ra chúng (tầng lớp bình dân), mà qua lăng kính của người tập

hợp, như thần thoại Hy Lạp, thần thoại Ấn Độ Còn huyền thoại hậu cổ đại chỉ hai kiểu

huyền thoại ở các giai đoạn sau này trong lịch sử văn học nhân loại (so với giai đoạn huyền

thoại cổ đại) bao gồm: huyền thoại mới (các huyền thoại được nảy sinh sau này như huyền

thoại Ki Tô giáo, Phật giáo thời Trung cổ; huyền thoại cái cô đơn của G Márquez trong văn học hiện đại Bản thân chúng lại tiếp tục trở thành những cổ mẫu huyền thoại cho các

giai đoạn kế sau) và huyền thoại tái sinh (mượn lại các motif huyền thoại đã có trước đó

nhưng trong một màu sắc mới, mang dấu ấn cá nhân và thời đại)

- Huyền thoại hậu cổ đại diễn tả quá trình tái huyền thoại ở nhiều góc độ khác nhau trong tiến trình lịch sử văn học, tiêu biểu nhất là giai đoạn hình thành chủ nghĩa huyền thoại với các huyền thoại hiện đại trong văn học hiện đại thế kỉ XX Tái huyền thoại trong văn

học mang những đặc điểm:

+ Thứ nhất, nó thừa nhận mối quan hệ giữa huyền thoại - nghi lễ, huyền thoại - cổ mẫu và sự xuất hiện một cách phổ biến của các nghi lễ huyền thoại, cổ mẫu huyền thoại trong các sáng tác văn học; khẳng định tính biểu tượng là một đặc trưng của huyền thoại; sự lặp lại của những nguyên mẫu huyền thoại cơ bản dưới dạng các ―mặt nạ‖ khác nhau‖; ―sự thay thế độc đáo các nhân vật huyền thoại và nhân vật văn học‖[44;xxii]; sự tái tạo lại những cấu trúc của tư duy thần thoại nguyên hợp (xóa bỏ mối liên hệ nhân quả, đem trùng hợp một cách kì quái các không gian và thời gian khác nhau, tạo ra nhân vật song trùng,…) hay tái hiện lại những tầng sinh hoạt, tâm thức và nghi lễ dân gian còn sống động các yếu tố của thế giới quan thần thoại

+ Thứ hai, huyền thoại trong văn chương không chỉ và không nhất thiết phải mang yếu tố thần bí, hoang đường mà có thể ―bất kì nhi kì‖ Trong văn chương hiện đại, các nhà văn thường xây dựng huyền thoại ―bằng những chất liệu của cuộc sống nhưng đã làm cho biến dạng đi và theo những qui luật khác với qui luật thông thường‖ [4;396] - một ―thiên nhiên thứ hai’, ―một thế giới riêng gợi lên mối tương đồng với thế giới hiện thực, chứ không được xây dựng theo nguyên tắc chân thực, cụ thể, lịch sử‖ [4;399] Ở góc độ này, huyền thoại được xem xét như một phương thức nghệ thuật đang có xu hướng trở thành một trong những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại, trở thành phương tiện tưởng tượng, hư cấu nghệ thuật và cảm nhận về thế giới… Từ đây, cần đặt ra vấn đề tìm hiểu những cách thức nào đã được các tác gia văn học sử dụng để tạo ra huyền thoại - tức đặt ra vấn đề tìm hiểu về phương thức xây dựng huyền thoại trong văn học

- Về cơ bản, quan niệm về huyền thoại của giới nghiên cứu Trung Quốc có sự gặp

gỡ và ảnh hưởng từ phương Tây tuy nhiên cũng mang đặc trưng riêng: sự đậm đặc của yếu

tố ―kì‖ Với đặc trưng ―hiếu kì‖ suốt chiều dài lịch sử văn học, yếu tố ―kì‖ trở thành một trong những vấn đề trung tâm của huyền thoại Trung Quốc: ―phi kì bất truyền‖ nhưng cũng

là ―bất kì nhi kì‖ (cái kì - xảo, tức là cái khác lạ, xảo diệu về mặt hình thức) Vì vậy, huyền thoại được tạo nên từ một phương thức phổ biến là truyền kì Đây cũng chính là phương thức chủ đạo được Mạc Ngôn sử dụng để tạo nên huyền thoại trong tiểu thuyết

Nghiên cứu về Huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn là nghiên cứu về huyền

thoại hiện đại trong một quá trình tái huyền thoại cụ thể và sinh động Với bối cảnh phong

phú của hệ thống lí thuyết nghiên cứu về huyền thoại, những kết luận trên sẽ là cơ sở để chúng tôi triển khai các nội dung trong luận án

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

1.2.1 Các nghiên cứu tiếng Trung Quốc

Tại Trung Quốc, Mạc Ngôn là một trong những tác giả có vị trí quan trọng, đồng thời cũng là đối tượng nghiên cứu yêu thích của nhiều học giả Các nghiên cứu về nhà văn rất phong phú, trong đó không thiếu công trình mang tính tranh luận Ở phạm vi tài liệu về Mạc Ngôn khảo sát được, chúng tôi nhận thấy, giới nghiên cứu quan tâm nhiều nhất ở góc

độ thi pháp học, tự sự học, xã hội học hay chính trị học Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết chưa được đề cập đến nhiều Trong các công trình nghiên cứu về lịch sử văn học

đương đại Trung Quốc, tiêu biểu như Lịch sử văn học đương đại Trung Quốc (Hồng Tử Thành, NXB Đại học Bắc Kinh, 2011); Giáo trình văn học đương đại Trung Quốc (Trần

Tư Hòa, NXB Đại học Phúc Đán, 2005); Lịch sử văn học Trung Quốc thế kỷ XX (Nghiêm

Gia Viêm chủ biên, NXB Giáo dục Cao Đẳng, Bắc Kinh, 2010), Mạc Ngôn được nhận diện là một trong những nhà văn thuộc trào lưu ―văn học tầm căn‖, hoặc vừa là một tác giả thuộc lớp nhà văn tiên phong đầu tiên, vừa là tác giả đại diện tiêu biểu cho dòng sáng tác

―tiểu thuyết tân lịch sử‖ Dù được xếp vào trào lưu nào cũng có thể thấy nổi bật lên từ đánh giá của các nhà nghiên cứu hai vấn đề: văn hóa dân gian truyền thống và những sáng tạo, thử nghiệm mới về hình thức nghệ thuật (sự bùng nổ của thế giới cảm giác, phương thức tự

sự độc đáo) giúp ông ―xây dựng nên một thế giới huyền thoại và thế giới sự vật có ý nghĩa

cá nhân hóa‖ [135;292] Tuy đây là những nhận xét khái quát, mang tính chất định vị nhà văn trong một trào lưu văn học nhất định và không trực tiếp bàn đến vấn đề huyền thoại, nhưng thông qua đó, có thể tìm thấy một số đặc điểm cơ bản của huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Do những phức tạp về mặt thuật ngữ và quan niệm như đã trình bày ở trên, tiến hành tổng quan các công trình nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, chúng tôi dựa vào những đặc trưng cơ bản của huyền thoại đã được khái quát trong phần lí thuyết Từ đó, chúng tôi tìm thấy vấn đề liên quan đến đề tài chủ yếu trong các nghiên cứu về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, cái kì ảo, truyền kì, carnaval và cội nguồn dân gian Nhiều nhất vẫn là các nghiên cứu so sánh về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Nghiên cứu tiêu biểu phải kể đến là Luận án tiến sĩ Chủ nghĩa hiện thực hư ảo trong

tiểu thuyết Mạc Ngôn của Đồng Quốc Tuấn (Đại học Lan Châu, 4/2014) Trong công trình

của mình, bằng việc đưa ra cách hiểu về hai thuật ngữ ―Magic Realism‖ và ―hallucinatory‖

mà giới nghiên cứu trong và ngoài nước sử dụng, Đồng Quốc Tuấn đã cắt nghĩa lí do tại sao lại sử dụng thuật ngữ ―Chủ nghĩa hiện thực hư ảo‖ Khi đi vào Trung Quốc, thuật ngữ

―magic‖ có nghĩa là ma ảo, thần kì, đột biến, kĩ xảo, không thể suy nghĩ và bàn luận, không bao hàm tính ảo tưởng và tính ảo giác ―Magic Realism‖ thông thường được dịch thành

―chủ nghĩa hiện thực ma ảo‖ ―Hallucination‖ có hàm nghĩa là ―ảo giác‖, thường dẫn đến cách hiểu về ảo tưởng chủ quan không chân thực Chủ nghĩa hiện thực hư ảo có sự kết hợp của Chủ nghĩa hiện thực ảo giác và Chủ nghĩa hiện thực ma ảo Chủ nghĩa hiện thực hư ảo của Mạc Ngôn chủ yếu là một loại nhận thức luận, có phương thức biểu hiện rõ ràng ở nghệ thuật tự sự tự do, biến ảo linh hoạt, gia tăng tính hư ảo của đối tượng tự thuật; ở hệ thống nhân vật mang tính mâu thuẫn đặt trong những bối cảnh xã hội hỗn tạp, phi lí, hư vô đặc trưng cho chủ nghĩa hiện thực hư ảo, khác với cách miêu tả thông thường, quen thuộc trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Nói về Chủ nghĩa hiện thực hư ảo, luận án đặc biệt chú ý đến mối quan hệ giữa hiện thực với các yếu tố huyền thoại Khẳng định đại bộ phận tác phẩm Mạc Ngôn có những con người kì lạ, bí ẩn; có các câu chuyện truyền kì về

ma quỉ, các câu chuyện dân gian, tác giả đồng thời cũng chỉ ra rằng, ―cũng giống như hạt nhân của Chủ nghĩa hiện thực ma ảo không phải là ma ảo‖, hạt nhân của Chủ nghĩa hiện thực hư ảo trong tiểu thuyết không phải là cái hư ảo, huyền thoại mà chính là hiện thực‖ [160;47] - hiện thực đời sống và hiện thực tâm lí con người Tuy nhiên đó là hiện thực ―có tính đột phá và mở rộng‖, biến hóa và sáng tạo, nơi ―con người thông qua sức tưởng tượng thần kì mới có thể lí giải được sức mạnh vô hình của thiên nhiên và thế giới bên ngoài đối với mình và giải quyết được các tình cảnh khốn cùng của hiện thực‖ [160;129] Khẳng định Chủ nghĩa hiện thực hư ảo là một loại phong cách mới, từ chương 2 của luận án, Đồng Quốc Tuấn quan tâm đến những biểu hiện của nó ở các phương diện cụ thể: Phương thức

tự sự; nhân vật trung tâm; lịch sử và phê phán hiện thực; tính dân tộc và tính nhân loại Nghiên cứu về huyền thoại, chúng tôi tuy cũng có những điểm gặp gỡ (như việc quan tâm đến vấn đề truyền kì) nhưng theo một hướng tiếp cận khác - hướng tiếp cận theo đúng đặc trưng mà các lí thuyết về huyền thoại đã đưa ra

Huyền thoại là một khái niệm rộng hơn, có những điểm giao thoa với chủ nghĩa hiện thực huyền ảo nên không thể tìm hiểu chủ nghĩa hiện thực huyền ảo mà không đi qua vùng đất của huyền thoại Vì vậy có thể tìm thấy một số vấn đề quan trọng về huyền thoại thông qua các nghiên cứu liên quan đến Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết

Mạc Ngôn Trần Tư Hòa trong ―Tự thuật dân gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn những năm

gần đây‖ [134] cho rằng, làm nên chủ nghĩa hiện thực ma ảo trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

trước hết phải từ nền văn học chữ Hán, tức từ nền văn học truyền thống Trung Quốc mang bản sắc riêng Khẳng định ―Mạc ngôn đích thực là kì tài, quái tài đã xuất hiện trên văn đàn thời kì mới của Trung Quốc‖ [134;242], Dương Thủ Sâm cùng với Lan Tiểu Ninh, Hạ Lập Hoa trong bài phỏng vấn, thảo luận ―Mạc Ngôn cùng với văn hóa truyền thống Trung

Quốc và phái hiện đại phương Tây‖ đã thừa nhận những ảnh hưởng của văn học phương

Tây, đồng thời cho rằng có lẽ trải nghiệm cá nhân mới là cái đặc sắc nhất làm nên tác phẩm

Mạc Ngôn Hà Ái Ái trong luận án tiến sĩ Thế giới của Mạc Ngôn và Mạc Ngôn của thế

giới (Đại học Tô Châu, 2013) đã dành hẳn hai trên ba phần trong luận án để bàn về yếu tố

―thế giới‖ trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn Khẳng định ―sáng tạo của Mạc Ngôn được đánh thức dưới ảnh hưởng của tư tưởng phương Tây‖ mà cụ thể là chủ nghĩa cấu trúc, văn học phi lí, thủ pháp dòng ý thức,… luận án đã đi vào các cuộc ―đối thoại‖ văn chương của Mạc Ngôn với W Faulkner, Kenzaburo Oe, M Bakhtin về trí tưởng tượng, lí thuyết đa thanh, carnaval… Hoàng Xuân Phương trong bài viết ―Phong cách hiện thực ma ảo trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ [161] khẳng định, trên cơ sở kế thừa chủ nghĩa hiện thực huyền ảo của Mĩ Latin, Mạc Ngôn đã kết hợp với những câu chuyện dân gian, lịch sử và xã hội đương đại để làm nên các tác phẩm vừa ―đầy không khí huyền bí, kì lạ, thô mộc nhưng thanh tao‖ vừa ―sống động màu sắc hiện thực‖ - ―một phép thuật phương Đông độc đáo‖ Đây cũng là đề tài yêu thích của các bài báo, luận án, luận văn ở Trung Quốc Có thể kể

đến một số công trình tiêu biểu như: Phong cách hiện thực kỳ diệu trong tiểu thuyết của

Mạc Ngôn (Vương Bảo Trung, Luận văn thạc sĩ, Đại học Hà Nam, 2008), ―Phân tích

phong cách hiện thực ma ảo trong Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn‖ (Lí Thụ Xuân, Triệu

Lệ Lệ, Tạp chí Văn học trẻ , 2015), Về ảnh hưởng của G Márquez đối với sự sáng tạo tiểu

thuyết của Mạc Ngôn (Tạ Văn Hưng, Luận văn thạc sĩ Đại học Chiết Giang, 2015), Về biểu hiện kì ảo của tiểu thuyết Mạc Ngôn (Lâm Ngọc, Luận văn thạc sĩ Đại học Hồ Nam,

2010)… Nhìn chung khi nói về Mạc Ngôn trong mối quan hệ so sánh với văn học thế giới, đặc biệt là chủ nghĩa hiện thực huyền ảo phương Tây và Mĩ Latin, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ, sự tương đồng và khác biệt, từ đó khẳng định: Sáng tác của Mạc Ngôn

đã hòa nhập nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại phương Tây với tài nguyên văn hóa, văn học truyền thống Trung Quốc để mở ra một không gian mới rộng lớn cho văn học Trung Quốc

Tuy không nhiều và mới chỉ mang tính chất khái quát hoặc tập trung vào tác phẩm

cụ thể nhưng các nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc độ truyền kì đã bàn luận đến huyền thoại ở một số biểu hiện tiêu biểu Có thể kể đến bài viết của Vương Kim Thắng:

―Truyền kì: nguồn tự sự và đặc trưng mĩ học trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ đăng trên Tạp

chí Đường Đô (kì 1, quyển thứ 21, 2005) [133] Từ nhận định khái quát: Tiểu thuyết Mạc

Ngôn toát lên hương vị độc đáo của truyền thuyết dân gian, thấm đẫm tính truyền kì, tạo nên một mô hình sáng tạo mới, tác giả đã chỉ ra vai trò của truyền kì trong sáng tác của Mạc Ngôn: Truyền kì vừa là thể văn của tiểu thuyết, vừa là thủ pháp biểu hiện nghệ thuật, lại là một hình thức sáng tạo, và cũng là phương thức truyền đạt hình tượng văn học từ lập trường văn hóa dân gian đến tư tưởng, thế giới nội tâm Trong vai trò một thể văn, truyền kì

có thể phân thành hai loại: Tiểu thuyết ma quỉ thần tiên với lối tự sự khiến cho mọi chuyện hiện ra trước mắt như ―mắt thấy tai nghe‖ và tiểu thuyết viết về cái ―kì‖ của đời sống con người Là một phong cách mới lạ, truyền kì không tách rời khỏi ―cố ý làm cho lạ kì‖ (hữu ý

vi kì) trong cách thể hiện nghệ thuật Quan niệm rằng cái ―truyền kì‖ theo đuổi chính là hai chữ ―kì dị‖, tác giả khẳng định sự sáng tạo của Mạc Ngôn, khác biệt với tiểu thuyết bị chính trị hóa, lịch sử hóa thời kì ông ở việc thêm vào yếu tố kì ảo, tưởng tượng, lịch sử truyền kì và những truyền thuyết dân gian; ―chủ đề kì dị mà không tầm thường, cốt truyện

kì dị mà hiển thị được thế giới thực, tình tiết kì dị mà logic, bút pháp kì dị mà khéo léo, gợi cảm hứng‖ Quan niệm này tiếp tục được khẳng định lại trong một bài viết khác của tác giả

mang tên ―Tính truyền kì và văn hóa dân gian trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ (Tạp chí Văn

học nghệ thuật, số 6, 2004) [132] Kết luận của bài viết đã chỉ ra: Trong khi kế thừa tính

truyền kì, Mạc Ngôn đồng thời cũng phá vỡ phương diện văn thể tiểu thuyết và hình thức thể hiện nghệ thuật Truyền kì đối với Mạc Ngôn là một hình thức vượt qua cái vốn có và sáng tạo nên những cái mới Quan Mai Kiện trong ―Truyền kì dân gian - Luận về quan

điểm văn học của Mạc Ngôn‖ (Bình luận tác gia đương đại, Kì 1 năm 2013) đã chỉ ra ba

yếu tố làm nên màu sắc kì ảo trong tiểu thuyết Mạc Ngôn: Các câu chuyện truyền kì dân gian; trải nghiệm tuổi thơ ―nhiều biến cố trắc trở‖ và ―những tranh chấp đầy phức tạp của cuộc sống hiện thực‖ Chu Hiển Bác thông qua bài viết ―Luận về hình tượng kì nữ dân gian

trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ (Học báo học viện nữ tử Sơn Đông, kì 1- 1/2016) khẳng định

một trong những yếu tố quan trọng tạo nên tính truyền kì trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là các nhân vật kì nam, kì nữ dân gian ―không phải là những nhân vật ―quỉ mị tiên cô‖ như trong

Liêu Trai Chí Dị (Bồ Tùng Linh), mà là những con người bằng xương bằng thịt‖, ―những

người đã tạo nên truyền thuyết từ cuộc đời của chính mình‖ Nhan Thủy Sinh, Đường

Hồng Vệ trong ―Chủ nghĩa anh hùng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ (Học báo Học viện kĩ

thuật nghiệp vụ Ôn Châu, quyển 10 kì 2, 2010) tiếp tục khẳng định tài năng biến câu

chuyện lịch sử thành truyền kì, và ―dùng hình thức truyền kì để kể chuyện anh hùng‖ [151;68] của Mạc Ngôn Nhờ đó mà nhân vật của ông đã vượt lên trên những khái niệm về giai cấp, đảng phái, cách biệt với ý thức chính trị, trở thành người anh hùng của dân gian Tuy không bàn về tiểu thuyết nhưng bài báo ―Từ tản văn xem xét sự sáng tạo truyền kì của

Mạc Ngôn (lấy ví dụ từ tản văn Bức tường biết hát)‖ (Tạp chí học viện Di Tân, kì 7, quyển

14, 2014) của Hùng Tiểu Cúc đã đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến huyền thoại, mang đến cho chúng tôi những gợi ý thú vị Trong bài viết của mình, tác giả cho rằng câu chuyện đầy màu sắc truyền kì là một trong những đặc sắc quan trọng trong sáng tác của Mạc Ngôn:

―Không có truyền kì, không có Mạc Ngôn‖ [159;66] Truyền kì trong tản văn Bức tường

biết hát được tác giả khai thác ở ba bình diện: tài năng xây dựng môi trường truyền kì; sự

lựa chọn loại hình truyền kì; sức sáng tạo, tưởng tượng trong truyền kì Những biểu hiện của truyền kì trong tản văn cũng chính là đặc điểm tiêu biểu của truyền kì trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Khẳng định truyền kì dân gian là một đặc điểm nổi bật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, các công trình cũng chú ý tới các yếu tố kì ảo, lạ thường như một biểu hiện tiêu biểu của truyền kì, đồng thời có những lí giải về cội nguồn của truyền kì Đồng tình với quan điểm của các nhà nghiên cứu Trung Quốc, tuy nhiên luận án của chúng tôi tập trung nhiều hơn vào việc tìm hiểu truyền kì như một phương thức xây dựng huyền thoại hữu hiệu và là nét đặc trưng nhất trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

Liên quan đến vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn còn có các nghiên cứu về carnaval Theo đó, carnaval trở thành một thủ pháp quan trọng của nghệ thuật tự sự; thể hiện ở các đặc trưng tiêu biểu là không gian carnaval, nhân vật carnaval, ngôn ngữ carnaval và thủ pháp carnaval (nghịch dị, mô phỏng, châm biếm, trào lộng) Đó là cách để nhà văn thể hiện lập trường dân gian, phá vỡ trật tự lí tính, lật đổ nguyên tắc thẩm mĩ và qui phạm sáng tác truyền thống, chống lại luân lí đạo đức phong kiến và nền văn minh hiện đại chứa đầy yếu tố bất công, phi lí; ―dùng cách viết huyên náo vui vẻ để viết về cái khổ nạn trong cuộc sống hàng ngày, dùng hình thức bên ngoài đẹp đẽ để miêu tả những điều u buồn

ở cuộc sống nông thôn‖; ―dùng phương thức cuồng hoan hóa để triển khai ra một thế giới nông dân nguyên sắc ban đầu‖ [158;27] Đây là một hướng bổ sung thêm cho các nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Tuy nhiên, những công trình này chủ yếu

tập trung vào carnaval như một thủ pháp nghệ thuật đặc trưng cho nghệ thuật tự sự, chứ không phải như một trong những biểu hiện cho huyền thoại trong tiểu thuyết của nhà văn

Bên cạnh các lĩnh vực nghiên cứu trên, nhiều công trình cũng chú ý đến việc lí giải cội nguồn sáng tác nghệ thuật Mạc Ngôn mà thông qua đó, có thể thấy được ít nhiều về cội

nguồn huyền thoại Công trình sớm nhất mang tính chất tổng hợp là cuốn Mạc Ngôn -

nghiên cứu và tư liệu của Dương Dương (NXB Nhân dân, Thiên Tân, 2005) Đây là cuốn

sách tập hợp nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đăng tải trên các tờ báo và tạp chí uy tín Điểm gặp gỡ của hầu hết các bài nghiên cứu liên quan đến vấn đề huyền thoại trong cuốn sách này là sự thừa nhận yếu tố dân gian, lập trường dân gian, ảnh hưởng của phương Tây, của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mĩ Latin cùng với những trải nghiệm cá nhân sinh động đã đưa Mạc Ngôn trở thành một nhà văn thuộc bậc ―kì tài‖,

―quái tài‖ trong nền văn học Trung Quốc Sau Mạc Ngôn - nghiên cứu và tư liệu, các vấn

đề đã được đề cập, đặc biệt là cội nguồn dân gian, vẫn tiếp tục được nhiều nhà nghiên cứu

quan tâm Trong luận án Sáng tác tiểu thuyết của Mạc Ngôn và truyền thống văn học dân

gian Trung Quốc (Đại học Sơn Đông, 2017), Trương Tương Quân từ ý tưởng về ―bước lùi

có ý thức‖ trong Đàn hương hình, đã khẳng định xu hướng trở về với truyền thống văn học

dân gian Trung Quốc - từ nội dung đến cấu trúc của Mạc Ngôn không chỉ là sự ảnh hưởng

từ trong tiềm thức mà đã thiết lập thành một triết lí sáng tác Tiêu biểu nhất là việc tận dụng triệt để các câu chuyện dân gian ―làm tăng màu sắc huyền thoại cho tiểu thuyết‖, ―giúp thúc đẩy sự phát triển của cốt truyện‖ và học tập nghệ thuật kể chuyện dân gian truyền thống Lí

Hiểu Yến trong luận án Nghiên cứu về nguyên mẫu trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn (Đại

học Sư phạm Sơn Đông, 2016) tập trung vào vai trò của những nguyên mẫu được Mạc Ngôn đưa vào tác phẩm để xây dựng hình ảnh người anh hùng dân gian Cùng với đó là hàng loạt các nghiên cứu bàn về đặc trưng ―hương thổ‖, cội nguồn, màu sắc dân gian như

―Nghiên cứu tình cảm hương thổ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ (Hoàng Chí Cương, Tạp chí

Nghiên cứu Văn thể, tháng 9/2007), ―Bàn luận về lập trường dân gian trong tiểu thuyết Mạc

Ngôn‖ (Tiêu Hội Sinh, Tạp chí Ân Đô học báo, kì thứ 4, 2008), ―Đi sâu nghiên cứu đặc trưng hương thổ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ (Từ Đăng Hồng, Tạp chí Nghiên cứu Văn

nghệ, 2010), ―Đặc sắc ngôn ngữ dân gian - ngôn ngữ tiểu thuyết Mạc Ngôn‖ (Lô Văn

Bằng, Tạp chí Ngữ Văn hiện đại, 2013)

Từ các công trình, chúng tôi thấy nổi lên các nội dung chính: sự kế thừa, ảnh hưởng của truyền thống dân gian; sự bùng nổ của thế giới cảm giác - khởi nguồn từ tuổi thơ đói rét

cùng cực; hiện thực xã hội đầy rẫy điều phức tạp, phi lí; ảnh hưởng của văn học phương Tây như chủ nghĩa hiện thực huyền ảo, tiểu thuyết dòng ý thức, chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa kết cấu; và sự sáng tạo riêng của Mạc Ngôn

Tóm lại, trong phạm vi tài liệu tiếng Trung liên quan đến đề tài mà chúng tôi khảo sát được, có thể nhận thấy sự gặp gỡ của các nhà nghiên cứu ở việc khẳng định sự xuất hiện phong phú của yếu tố kì ảo, huyền diệu, mối quan hệ của yếu tố này với hiện thực và vai trò của chúng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn Vấn đề này trong luận án được chúng tôi tiếp cận từ

lí thuyết về huyền thoại ―Kì‖ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn không chỉ là một phần biểu hiện của huyền thoại mà còn là một phương thức xây dựng huyền thoại Bên cạnh yếu tố kì, huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn còn là sự biến dạng hiện thực cuộc sống theo những qui luật khác với qui luật thông thường, gây nên cảm giác vừa bình thường, lại vừa phi lí, bất thường; là khả năng xây dựng nên những biểu tượng nghệ thuật đa nghĩa; là sự lặp lại của hàng loạt các cổ mẫu, nghi lễ huyền thoại mang tính nhân loại… Các vấn đề đó tuy ít nhiều đã được đề cập đến nhưng chưa có sự nghiên cứu chuyên sâu Trong đề tài nghiên cứu của mình, chúng tôi sẽ cố gắng đi sâu vào những biểu hiện đặc trưng của huyền thoại, đồng thời chú ý đến một vấn đề chưa được bàn luận: phương thức xây dựng huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn

1.2.2 Các nghiên cứu tiếng Anh

Với tài năng nghệ thuật độc đáo, Mạc Ngôn là một trong những tác giả Trung Quốc được chào đón ở nhiều nước trên thế giới Nhiều nghiên cứu về Mạc Ngôn ở phương Tây

đã được tiến hành từ trước thời điểm ông đạt giải Nobel văn học và ngày càng phong phú hơn sau khi ông được trao giải thưởng Phần lớn trong đó là các bài báo, bài giới thiệu về

tác giả, tác phẩm được đăng trên các tạp chí (nhiều tạp chí uy tín như World Literature

Today, The New York Times, The Times…) Bên cạnh đó, cũng có công trình tổng hợp các

nghiên cứu về Mạc Ngôn và công trình nghiên cứu chuyên sâu Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn tuy chưa được nói đến một cách hệ thống nhưng vẫn được khẳng định trong những nhận định mang tính khái quát hoặc được nhận dạng như một đặc điểm trong tác phẩm cụ thể của Mạc Ngôn

Trước hết, phải kể đến một số nghiên cứu của Kenny Kwok-kwan Ng Xuất phát từ

luận văn Tường thuật huyền diệu, câu chuyện ngụ ngôn xã hội và tư tưởng nông dân: sự

mơ hồ của chủ nghĩa hiện thực trong tiểu thuyết Mạc Ngôn (Magical narrative, social allegory, and peasant ideology: the problematics of realism in Mo Yan's novels, Hong

Kong University of Science and Technology, 1996), nhiều vấn đề liên quan đến huyền thoại mà chúng tôi quan tâm đã được tác giả tiếp tục nói đến trong các bài nghiên cứu đăng

tải trên tạp chí như ―Hướng tới một cách giải thích ngụ ngôn: huyền thoại và các lớp giả tưởng trong Cao lương đỏ của Mạc Ngôn (―Toward an allegorical interpretation: myth and class fantasy in Mo Yan's Red Sorghum‖, Tamkang Review (Taipei), Vol 27, No 3), 1997), ―Siêu tưởng, nghi lễ ăn thịt người và phúng dụ chính trị trong Tửu Quốc của Mạc Ngôn‖ (―Metafiction, Cannibalism, and Political Allegory: Wineland by Mo Yan‖, Journal

of Modern Literature in Chinese, vol 1, no 2, 1998); ―Chủ nghĩa hiện thực phê phán và tư

tưởng nông dân trong Bài ca tỏi Thiên Đường của Mạc Ngôn‖ (―Critical Realism and Peasant Ideology: The Garlic Ballads by Mo Yan‖, Chinese Culture (Taipei) , Vol 39,

No.1, 1998)… Từ một số tác phẩm cụ thể ―có ý nghĩa biểu tượng cho ý thức hệ xã hội của

Trung Quốc thời kì hiện đại hóa trong tình trạng ―tiến thoái lưỡng nan‖‖ như Cây tỏi nổi

giận, Gia tộc Cao lương đỏ, Tửu Quốc, trong các công trình của mình, Kenny Kwok-kwan

đã đi vào tìm hiểu về mối quan hệ giữa huyền thoại - lịch sử - văn bản; cố gắng để giải thích nền tảng tư tưởng, ý nghĩa biểu tượng và ý nghĩa văn hóa xã hội đằng sau lớp mặt nạ

của mô hình tường thuật huyền thoại Tác giả nhấn mạnh khả năng ―tạo nên huyền thoại‖

(mythmaking) của Mạc Ngôn thể hiện ở việc miêu tả một thế giới huyền ảo của những diễn biến và những giấc mơ khác thường như một sự đối lập với các sự kiện và logic của kiến thức thông thường; ở xu hướng giảm nhẹ chi tiết thực tế để phát minh ra một ―thế giới khác‖ Nhà nghiên cứu cũng xem xét hình thức nghệ thuật độc đáo riêng của Mạc Ngôn trong mối quan hệ với các kĩ thuật kể chuyện của W Faulkner và G Márquez… Sau cùng, tác giả đặt ra vấn đề làm thế nào để có thể giải quyết mối quan hệ phức tạp giữa huyền thoại và lịch sử, vì những câu chuyện huyền diệu rõ ràng vẫn có sự ―tham khảo những tài liệu của quá khứ lịch sử‖ Tuy mới chỉ đề cập đến một số vấn đề của huyền thoại trong một

số tác phẩm cụ thể, nhưng các nghiên cứu của Kenny Kwok-kwan cũng là một trong những gợi ý cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu đề tài

Cũng giống như ở Trung Quốc, nhiều nghiên cứu có xu hướng đặt tác phẩm của Mạc Ngôn trong sự đối sánh với nền văn học thế giới, đặc biệt là chủ nghĩa hiện thực huyền ảo phương Tây và Mĩ Latin để chỉ ra điểm kế thừa, ảnh hưởng cũng như những sáng tạo của Mạc Ngôn - điều đã được Hội đồng Nobel khẳng định: ―Thông qua một hỗn hợp tưởng tượng và thực tế, ông đã tạo nên một thế giới gợi nhớ đến sự phức tạp trong các tác phẩm của William Faulkner, Gabriel García Márquez và cội nguồn văn học dân gian và

văn học cổ điển Trung Quốc‖ [172] M Thomas Inge trong "Mạc Ngôn và William

Faulkner: ảnh hưởng và hợp lưu" (―Mo Yan and William Faulkner: Influences and Confluences‖, The Faulkner Journal 6, 1990) cho rằng: Mạc Ngôn ―không chỉ đơn giản là

học tập Faulkner‖, phong cách của ông ―phức tạp như trong dòng chảy của ý thức‖, ―phản ánh một tầm nhìn siêu thực‖ [103;18] Điều này tiếp tục được khẳng định trong một bài báo khác của ông mang tên ―Một phả hệ văn học: Faulkner, García Márquez và Mạc Ngôn‖

(―A Literary Genealogy: Faulkner, García Márquez, and Mo Yan‖, Moravian Journal of

Literature and Film 5, No 1, 2014) X Y Wang trong ―Ảnh hưởng của García Márquez

và chủ nghĩa hiện thực huyền ảo của Mạc Ngôn‖ (―García Márquez’s Impact and Mo

Yan’s Magical Realism‖, Studies in Literature and Language, Vol 9, No 3, 2014) đã chỉ

ra ảnh hưởng của Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và García Márquez đối với các nhà văn

―tìm gốc‖ như Mạc Ngôn ở bốn khía cạnh Thứ nhất: Tạo nên sự thay đổi cốt lõi trong tư tưởng về bản chất của con người: con người là yếu tố đầu tiên trong tất cả ý nghĩa văn hóa Thứ hai: Từ nền văn hóa Mĩ Latin, các nhà văn như Mạc Ngôn đến với trào lưu ―root-searching‖ - tìm gốc, mong muốn trở về với nền văn hóa truyền thống, ―thêm vào các yếu

tố tưởng tượng, huyền thoại, văn học dân gian và tôn giáo truyền thống‖, giải thoát tiểu thuyết ra khỏi khuôn khổ chính trị và luân lí đạo đức Thứ ba: Việc xây dựng Đông Bắc Cao Mật thành một vùng đất huyền thoại như Macondo của Márquez Thứ tư: Màu sắc

―humor- đen‖ mà đối tượng ―cười ra nước mắt‖ là sự bất biến của lòng tham con người, bất chấp ảnh hưởng của ý thức hệ Khi bàn về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tác phẩm

của Mạc Ngôn, X Y Wang khẳng định: ―Trong các tác phẩm của mình, Mạc Ngôn pha

trộn hiện thực và tưởng tượng bằng việc sử dụng những huyền thoại dân tộc cổ đại, truyện dân gian; kết hợp yếu tố phép thuật và hư cấu với thực tế và sự đơn giản hóa trong miêu tả‖ [118;215] Nhờ đó, ông đã ―xây dựng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo độc đáo của mình mang đặc điểm phương Đông với lối kể chuyện huyền ảo và khả năng hư cấu bí ẩn, siêu việt‖ [118;216] Trong ―Sự kế thừa của mất mát - tái tạo lại Chủ nghĩa hiện thực ảo giác

trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn‖ (―The Inheritance of Loss - Tracing Hallucinatory Realism in Mo Yan’s Novels‖, English Language and Literature Studies; Vol 5, No 1;

2015), Văn Tĩnh Trai cho thấy ―Mạc Ngôn đã kết hợp sâu sắc cả Chủ nghĩa hiện thực

huyền ảo Mĩ Latin với tiếu thuyết đa thanh, dòng ý thức và ngôn ngữ carnaval trong văn bản ―rực rỡ‖ của riêng ông‖ [121;127], làm nên một chủ nghĩa hiện thực huyền ảo mang ý nghĩa quan trọng của riêng mình, của riêng Trung Hoa có phần ―vượt trội hơn so với Mĩ

Latin‖ Sự vượt trội này thể hiện ở hai khía cạnh: việc thể hiện dấu ấn quốc gia, dân tộc trên văn bản, nhấn mạnh vấn đề tìm gốc hơn là hư cấu sự kiện, lịch sử và chiến lược sáng tác

dựa trên những câu chuyện dân gian kì diệu Trung Quốc Trong Một tiếng nói lật đổ từ

Trung Quốc - Thế giới hư cấu của Mạc Ngôn (A Subversive Voice in China: The Fictional World of Mo Yan, Cambria Press, 2011), Shelley Wing Chan khẳng định: bên cạnh một

nhà văn tầm căn, một nhà văn hiện đại, hay một nhà văn của chủ nghĩa biểu hiện, Mạc Ngôn cũng được coi là một nhà văn của chủ nghĩa hiện thực huyền diệu với những ―tác phẩm không dễ dàng đóng khung‖ [94;4] Các nghiên cứu liên quan đến chủ nghĩa hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đã tiếp tục giúp chúng tôi khẳng định vai trò của huyền thoại trong tiểu thuyết của ông

Bên cạnh những công trình nghiên cứu cho thấy cái nhìn khái quát về huyền thoại trong sáng tác của Mạc Ngôn, còn có các công trình đề cập tới một số nội dung cụ thể của huyền thoại Chẳng hạn, các tác giả David Vương Đức Vĩ với ―Thế giới văn chương của

Mạc Ngôn‖ (―The Literary World of Mo Yan‖, World Literature Today, Vol 74, No 3,

2000); Howard Goldblatt với ―Thực phẩm bị cấm: ―Saturnicon‖ của Mạc Ngôn‖

(―Forbidden Food: “The Saturnicon” of Mo Yan”, World Literature Today, Vol.74, No 3, 2000); Từ Tĩnh Chân, Vân Sở Thái với Một tiếng nói lật đổ từ Trung Quốc - Thế giới hư

cấu của Mạc Ngôn (A Subversive Voice in China: The Fictional World of Mo Yan,

Cambria Press, 2011)… đều quan tâm đến chủ đề ―ăn thịt người‖ Tuy nhiên, hướng tiếp cận vấn đề ở đây chủ yếu là từ góc độ chính trị học, xã hội học với ý nghĩa ―giải phẫu nền chính trị và xã hội của xã hội đương đại‖ [98;481], nhằm nói lên "sự thịnh nộ và sự điên rồ của xã hội tiêu dùng thời hiện đại‖ - một hỗn hợp méo mó những yếu tố tồi tệ nhất của hệ thống chính trị tham nhũng và thị trường tư bản‖ [97]; phản ánh sự hoài nghi, châm biếm

về bản tính của con người và sự lãng phí, tiêu cực trong ―xã hội tiêu dùng‖ như một biểu tượng cho sự suy đồi của nền văn hóa [94] David Vương Đức Vĩ (―The Literary World of

Mo Yan‖, World Literature Today, Vol 74, No 3, 2000), Từ Tĩnh Chân (―Từ Phụ tính đến Mẫu tính trong Cao lương đỏ và Báu vật của đời của Mạc Ngôn‖ (―From Fatherland to Motherland: on Mo Yan’s Red sorghum and Big breasts and full hips‖, World Literature

Today, Vol 74, No 3, 2000) đều gặp nhau ở việc quan tâm đến motif người anh hùng, phụ

tính, mẫu tính, chỉ ra sự đặc biệt của Mạc Ngôn trong việc xây dựng người anh hùng bình thường, thậm chí tầm thường nhưng cũng phi thường; cao cả mà vô cùng gần gũi; khiến cho họ hiện lên ―trên một qui mô lớn hơn so với cuộc sống‖ [117;489] Các nghiên cứu tuy

khẳng định nhân vật mang tính huyền thoại, song chưa thực sự chú trọng lí giải cội nguồn

và quá trình tạo nên nhân vật huyền thoại

Ngoài những nghiên cứu liên quan mật thiết đến đề tài luận án, chúng tôi nhận thấy

cũng cần phải kể đến công trình Mạc Ngôn trong bối cảnh: Người đạt giải Nobel và Người

kể chuyện toàn cầu (Mo Yan in Context: Nobel Laureate and Global Storyteller, Purdue

University Press, 2014) của Angelica Duran và Yuhan Huang Đây là cuốn sách tập hợp

nhiều công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về Mạc Ngôn Tập trung vào vấn đề so sánh văn hóa với cái nhìn liên văn hóa và toàn cầu hóa, tuy không bàn luận nhiều về huyền thoại nhưng cuốn sách đã cung cấp cho chúng tôi một tầm bao quát rộng, phục vụ hữu ích cho quá trình triển khai luận án

Tóm lại, thông qua các nghiên cứu tiếng Anh mà chúng tôi khảo sát được, có thể thấy Mạc Ngôn là một tác giả sớm được giới thiệu, nghiên cứu ở phương Tây và nhiều nước trên thế giới Cách tiếp cận ở các công trình này chủ yếu theo hướng so sánh nhằm chỉ ra mối liên hệ của sáng tác Mạc Ngôn với nền văn học thế giới (tiêu biểu nhất là khuynh hướng hiện thực huyền ảo) và những sáng tạo riêng, mang đậm dấu ấn Trung Quốc của nhà văn Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn tuy chưa được nghiên cứu chuyên sâu nhưng đã có sự quan tâm nhất định Do không chủ đích tập trung vào vấn đề huyền thoại nên các nghiên cứu chỉ mang tính mảnh đoạn, nhỏ lẻ, thể hiện ở một nội dung, đặc điểm trong một số tác phẩm cụ thể, chưa thể mang đến một cái nhìn tổng quan về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, điều mà chúng tôi hướng tới khi thực hiện luận án này

1.2.3 Các nghiên cứu tiếng Việt

Từ khi Cao lương đỏ, tác phẩm đầu tiên được dịch và giới thiệu tại Việt Nam xuất

hiện (2000), cho đến nay, những bài viết, công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn ở Việt Nam ngày càng phong phú, đa dạng Các bài giới thiệu, nghiên cứu của Lê Huy Tiêu,

Hồ Sỹ Hiệp, Nguyễn Khắc Phê, Đào Văn Lưu, Nguyễn Thị Tịnh Thy… cùng với rất nhiều luận án, luận văn, khóa luận tốt nghiệp đã cung cấp cho độc giả cái nhìn nhiều chiều về tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng, sáng tác Mạc Ngôn nói chung Tuy nhiên, phần lớn trong số đó hoặc mang tính chất giới thiệu, điểm sách, hoặc hướng vào thi pháp học và tự sự học Vấn

đề huyền thoại chủ yếu được nhận diện thông qua các nhận định mang tính khái quát hoặc thông qua một số biểu hiện cụ thể, trong một số tác phẩm nhất định Lê Huy Tiêu thấy ở tiểu thuyết Mạc Ngôn khả năng tạo ra hệ thống sự kiện, nhân vật kì lạ, hấp dẫn, ―đậm đà

màu sắc nguyên sơ, man dại‖ Nguyễn Khắc Phê chỉ ra phép lạ mà Mạc Ngôn tạo nên ở tác phẩm của mình ―chính là biết bày đặt ra những chuyện kì lạ ít người biết trên một cái khung, cái nền không xa lạ Theo cách nói chữ thì đó là phép lạ hóa, huyền thoại hóa hiện thực‖ [63;79]

Tự sự kiểu Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Tịnh Thy là công trình đầu tiên nghiên cứu

một cách toàn diện nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Mạc Ngôn Được phát triển từ luận án tiến sĩ, trong chuyên luận này, tác giả đã vận dụng hệ thống lí thuyết tự sự học, nghệ thuật

tự sự truyền thống của Trung Quốc, chỉ ra những đặc trưng của tự sự ―kiểu Mạc Ngôn‖ Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn được xem xét như là một trong những yếu

tố thuộc về sách lược tự sự của tác giả, tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm Trong chương 5,

―Tổ chức kết cấu tự sự từ những gắn kết với người kể chuyện, điểm nhìn và phương thức dẫn chuyện‖, Nguyễn Thị Tịnh Thy đã chỉ ra kiểu kết cấu lồng ghép được nhìn từ đặc trưng ―hiếu kì‖ của tiểu thuyết Trung Quốc mà sự có mặt của truyền kì và tình tiết kì ảo với

tư cách là yếu tố ngoài cốt truyện, là thành phần xen ―ngoài việc mở rộng biên độ sự kiện, văn hóa cho tác phẩm, ―dẫn dắt người đọc vào những ma trận tự sự với một sức cuốn hút

ảo diệu‖ [79;165] Trong Chương 6, tác giả quan tâm đến vai trò của nhãn quan kì ảo trong việc ―thống lĩnh ngôn ngữ miêu tả khiến lời kể chuyện như được dày thêm, tròn đầy bởi chất cảm giác và chất huyền thoại đan quyện trong từng biểu hiện tế vi nhất của thế giới nghệ thuật tác phẩm‖ [79;204] Nhãn quan kì ảo này được tìm hiểu ở hai khía cạnh: kì ảo hóa ngôn ngữ miêu tả cảm giác và huyền thoại hóa ngôn ngữ miêu tả biểu tượng Cùng với

đó, tác giả cũng tiến hành giải mã huyền thoại thông qua một số biểu tượng lớn của tiểu thuyết Mạc Ngôn như cao lương, bầu vú, ngọc trai, rượu, thịt, Miêu xoang, tiếng ếch, phấn Tính đến thời điểm hiện tại, đây là công trình nghiên cứu có qui mô lớn về tiểu thuyết Mạc Ngôn, nhưng do phạm vi nghiên cứu của tác giả là nghệ thuật tự sự nên huyền thoại và phương thức huyền thoại hóa chỉ được nhắc đến với tư cách là một trong những yếu tố góp phần tạo nên phong cách ―tự sự kiểu Mạc Ngôn‖ Nói về huyền thoại nhưng hướng tới tự

sự nên mới chỉ được đề cập đến trong vai trò một yếu tố tham gia vào việc kết cấu, tổ chức cốt truyện, kì ảo hóa, huyền thoại hóa ngôn ngữ Tuy vậy, những nghiên cứu này của Nguyễn Thị Tịnh Thy đặc biệt là việc nhìn nhận huyền thoại như một phương thức nghệ thuật là một trong những gợi ý để chúng tôi đi vào tìm hiểu về huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn

Gần đây nhất là luận án tiến sĩ Tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liên văn hóa của

Tạ Thị Thủy (Trường ĐHSP Hà Nội, 2016) Nghiên cứu Mạc Ngôn từ góc nhìn văn hóa, tác giả đã chỉ ra biểu hiện của tính liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn ở hai khía cạnh quan trọng là biểu tượng và nhân vật Vấn đề biểu tượng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đã được đông đảo nhà nghiên cứu thừa nhận và nghiên cứu, tuy nhiên, có thể nói, đây là công trình dụng công hơn cả trong việc phân tích các biểu tượng tiêu biểu (cao lương, bầu vú, ếch, giấc mơ) trong một phạm vi rộng (bao gồm chín tiểu thuyết) Một số kiểu nhân vật liên văn hóa tiêu biểu được kể đến là nhân vật kì tài, nhân vật anh hùng, nhân vật hóa thân, đội lốt và nhân vật người phụ nữ vừa nhuốm màu liêu trai, huyền hoặc, kì ảo, vừa mang dáng dấp của nhân vật hiện đại cả về tư duy, suy nghĩ và hành động

Tóm lại, đến với độc giả Việt Nam từ đầu những năm 2000, các tác phẩm của Mạc Ngôn đã tạo nên một ―cơn sốt sách‖, kèm theo đó là khối lượng phong phú công trình nghiên cứu về tác giả và tác phẩm Hướng nghiên cứu Mạc Ngôn phổ biến ở Việt Nam, nằm trong xu hướng chung của Trung Quốc và thế giới là về thi pháp học và tự sự học Vấn đề huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn đã được lưu tâm, tuy nhiên mới chỉ hoặc thấp thoáng trong các nhận định, nghiên cứu, hoặc tập trung vào một số yếu tố cụ thể (như một số biểu tượng, yếu tố kì ảo), trong một số tác phẩm nhất định mà chưa có công trình nghiên cứu mang tính bao quát và chuyên sâu Trên cơ sở kế thừa những thành tựu đi trước, luận án của chúng tôi sẽ tiếp tục khám phá sâu hơn về vấn đề này