Phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế tài chính dự án đầu tư có tính đến rủi ro áp dụng đối với nhà máy thuỷ điện tuyên quang

Nhược điểm của việc sử dụng phương pháp chỉ tiêu IRR trong phân tích kinh tế tài chính: - Việc xác định trị số IRR tương đối phức tạp vì rất khó xác định được các giá trị tỷ suất chiết k

trường đại học bách khoa hà nội

-

luận văn thạc sỹ khoa học

phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính dự án đầu tư có tính đến rủi ro áp dụng đối với nhà máy thuỷ điện tuyên quang

Nội dung Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các bảng

Danh mục các hình vẽ, đồ thị

Lời nói đầu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu

quả kinh tế – tài chính dự án đầu tư có xét đến rủi ro

1.1.Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh

tế – tài chính dự án đầu tư

1.1.1.Khái niệm và phân loại dự án đầu tư

1.1.1.1.Khái niệm dự án đầu tư

1.2.Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh

tế – tài chính dự án đầu tư có tính đến rủi ro

1.2.1.Khái niệm và phân loại rủi ro :

1.2.1.1.Khái niệm rủi ro:

1.2.1.2.Phân loại rủi ro:

1.2.2.Các phương pháp tính toán rủi ro đối với dự án đầu tư:

quang

2.1 Tiềm năng thủy điện và vai trò của thuỷ điện trong hệ

thống điện Việt nam

2.1.1.Tiềm năng thuỷ điện ở Việt nam:

2.1.2.Vai trò của thuỷ điện trong hệ thống điện Việt nam:

2.1.2.1 Hiện trạng hệ thống điện Việt Nam

2.1.2.2.Dự báo nhu cầu tiêu thụ điện ở Việt Nam

2.2.Giới thiệu chung về dự án thuỷ điện Tuyên Quang

2.3.Đặc điểm tự nhiên - xã hội nơi xây dựng nhà máy

2.3.1.Đặc điểm tự nhiên

2.3.2.Đặc điểm kinh tế xã hội

2.3.3 Phương hướng kinh tế – xã hội của tỉnh Tuyên Quang

đến năm 2010

2.4 Các thông số kinh tế - kỹ thuật cơ bản của công trình

thuỷ điện Tuyên Quang

Chương 3: phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế – tài

chính dự án thuỷ điện tuyên quang

3.1.Cơ sở phân tích

3.2 Kết quả tính toán các chỉ tiêu kinh tế – tài chính:

3.2.1.Diễn giải bảng phân tích hiệu quả kinh tế và tài chính

3.2.2.Kết quả tính toán tài chính, đánh giá hiệu quả kinh tế dự

án

3.3 Phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế xã hội của dự án

3.3.1.Lợi ích kinh tế – xã hội mà dự án đem lại:

3.3.2 Đánh giá tác động tới môi trường

3.4 Phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính của

3.4.1.Phân tích độ nhạy của dự án:

3.4.2.Phân tích rủi ro nhà máy thuỷ điện Tuyên quang bằng

phần mềm Crytal Ball:

3.4.2.1 Xác định phân bố xác suất cho các thông só bất định

đầu vào của dự án:

3.4.2.2.Phân tích kết quả chạy chương trình Crytal Ball:

Nội dung

Hình 1.1: Cơ cấu các nguồn lực của hoạt động đầu tư

Hình 1.2: Quy trình phân tích tài chính dự án đầu tư

Hình 1.3: Đồ thị biểu diễn hệ số vốn nội tại IRR

Hình 1.4: Sơ đồ cây quyết định

Hình 1.5: Đồ thị phân bố hình chữ nhật

Hình 1.6: Đồ thị phân bố tam giác Hình 1.7: Đồ thị phân bố chuẩn

Bảng 2.1 Tiềm năng kinh tế – kỹ thuật thuỷ điện Việt nam

Bảng 2.2: Tổng công suất đặt giai đoạn 2001 – 2005

Bảng 2.3: Tình hình sản xuất điện và điện thương phẩm giai

đoạn 2000-2005

Bảng 2.4: Cơ cấu tiêu thụ điện giai đoạn 2000-2005

Bảng 2.5 Tốc độ tăng trưởng GDP giai đoạn 2000-2005

Bảng 2.6 Nhu cầu điện đến năm 2010 và năm 2020

Bảng 2.7: Hiện trạng rừng và đất rừng tỉnh Tuyên Quang

Bảng 2.8: Dự kiến phát triển chăn nuôi đến năm 2010

Bảng 2.9: Dự kiến phát triển lâm nghiệp đến năm 2010

Bảng 3.5: Độ biến thiên các yếu tố đầu vào

Bảng 3.6: Tổng kết ảnh hưởng của các yếu tố đầu vào đến

chỉ tiêu hiệu quả đầu ra

Bảng 3.7: Bảng kết quả các chỉ tiêu hiệu quả

tôi là Nguyễn Thị Thuý Hồng học viên lớp cao học Kinh tế năng lượng niên khoá 2004 –2006 Sau hai năm học tập và nghiên cứu, được sự giúp đỡ của các thầy cô giáo đặc biệt là thầy Nguyễn Minh Duệ, giáo viên hướng dẫn luận văn tốt nghiệp tôi đã quyết định lựa chọn Đề

tài: “Phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính

dự án đầu tư có tính đến rủi ro áp dụng đối với Nhà máy thuỷ điện Tuyên Quang”

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Tôi không sao chép công trình nghiên cứu của cá nhân khác dưới bất kỳ hình thức nào nếu có dấu hiệu của sự sao chép công trình nghiên cứu của người khác tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

người thực hiện

nguyễn Thị thuý hồng

lời nói đầu

Từ năm 2000 đến năm 2005, tốc độ tăng trưởng điện năng sản xuất bình quân là 14,61%/năm Điện năng thương phẩm năm 2005 cao gấp 2 lần so với năm 2000 với tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm là 14,88% cao hơn tốc

độ tăng trưởng điện năng sản xuất và vượt tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) 2,03 lần Dự báo từ năm 2006 đến năm 2010 tăng trưởng bình quân điện năng thương phẩm là 14%/năm Qua những con số thống kê trên cho thấy nhu cầu tiêu thụ điện năng hiện nay là rất lớn Chính vì vậy, trong chiến lược phát triển ngành điện Việt nam giai đoạn 2004-2010 định hướng 2020 (Thủ tướng Chính phủ đã ký ngày 5 tháng 10 năm 2004) nêu rõ: “phát triển điện phải đi trước một bước để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế “ xã hội và bảo đảm an ninh, quốc phòng của đất nước trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế, đáp ứng nhu cầu điện cho sinh hoạt của nhân dân, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, đẩy mạnh điện khí hoá nông thôn, vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo“

Có thể nói, ngành điện đóng vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Nó tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế – xã hội, dân sinh, an ninh quốc phòng và đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Chính vì vậy, đầu tư cho ngành điện là một trong những lĩnh vực đầu tư đem lại những lợi ích và hiệu quả cao cho toàn xã hội

Trong các nguồn sản xuất điện năng thì thuỷ điện là nguồn năng lượng hiệu quả nhất bởi tài nguyên nước dồi dào, giá thành rẻ nên sinh lời cao và

đem lại những hiệu ích kinh tế tổng hợp (chống lũ, cấp điện, cấp nước) Tuy nhiên, đầu tư xây dựng nhà máy thuỷ điện Tuyên quang với công suất 342

MW đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, thời gian xây dựng công trình lâu dài nên rủi ro trong quá trình đầu tư là rất cao Những sai lầm trong quyết định

đầu tư sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến phát triển ngành, phát triển kinh tế –

xã hội, chính trị và môi trường của đất nước Vì vậy, “Phân tích và đánh giá

hiệu quả kinh tế “ tài chính dự án đầu tư có tính đến rủi ro áp dụng đối với nhà máy thuỷ điện Tuyên Quang“ là mục đích mà luận văn này muốn

hướng tới Đây không phải là một đề tài mới mẻ bởi đó là công việc mà bất kỳ nhà đầu tư nào cũng phải nghiên cứu trước khi quyết định lựa chọn đầu tư dự

án Tuy nhiên, đối với một học viên cao học như tôi thì nó có ý nghĩa thực tiễn

to lớn, là cơ hội để tôi được học hỏi, bổ sung những kiến thức thực tế bên cạnh những lý thuyết đã được học ở trường

Ngoài phần mục lục, lời nói đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo

và phụ lục, luận văn này gồm 03 chương chính:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế - tài

chính dự án đầu tư có xét đến rủi ro

Chương 2: Giới thiệu tổng quan dự án đầu tư thuỷ điện Tuyên Quang

Chương 3: Phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính dự án nhà máy

thủy điện Tuyên Quang

Do trình độ bản thân còn hạn chế nên những vấn đề tôi nêu ra trong luận văn này sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp để có thể hoàn thiện tốt hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn NGƯT.PGS.TS.Nguyễn Minh Duệ, Ban giám đốc và các đồng nghiệp Trung tâm Nghiên cứu Triển khai Công nghệ cao - Đại học Bách khoa Hà nội đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt luận văn này

chương 1: Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính dự án đầu tư có xét đến rủi ro

1.1.Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính

dự án đầu tư

1.1.1.Khái niệm và phân loại dự án đầu tư

1.1.1.1.Khái niệm đầu tư và dự án đầu tư:

Hoạt động đầu tư là hoạt động sử dụng các nguồn lực trong một thời

gian tương đối dài nhằm thu được lợi ích kinh tế – tài chính – xã hội

Các nguồn lực được sử dụng đó là vốn, tài nguyên, lao động, vật tư kỹ thuật và

các nguồn lực khác Cơ cấu các nguồn lực trên được thể hiện trong hình 1.1 sau:

Hình 1.1: Cơ cấu các nguồn lực của hoạt động đầu tư

Thời gian dự án hay còn gọi là tuổi thọ dự án được xác định từ khi dự

án bắt đầu khai thác đến khi kết thúc dự án Tuổi thọ dự án phụ thuộc vào tuổi thọ kỹ thuật, tuổi thọ công nghệ và tuổi thọ sản phẩm Mỗi một loại dự án thì

Có giá trị

Cần sử dụng

có hiệu quả

Với dự án công cộng ta sẽ thu được lợi ích kinh tế “ xã hội

Như vậy, đầu tư là một hoạt động trong tương lai nên nó chứa đựng bên trong những yếu tố bất định (rủi ro) mà nhà đầu tư không thể lường trước

được Những yếu tố rủi ro đó sẽ làm cho hoạt động đầu tư đi đến thất bại Chính vì vậy, trước khi tiến hành đầu tư phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, nghiêm túc và phải được phân tích, đánh giá đầy đủ các thông tin trong quá khứ, hiện tại và tương lai về các hoạt động kinh tế sẽ được thực hiện trên nhiều khía cạnh khác nhau.Công việc phân tích và đánh giá này được thể hiện ở việc thành lập các dự án đâu tư Có nghĩa là mọi hoạt động đầu tư đều được tiến hành dưới hình thức các dự án đầu tư

Dự án đầu tư là một tập hợp những đề xuất, các tài liệu được trình bày

một cách chi tiết có hệ thống liên quan đến việc bỏ vốn để tạo mới, mở rộng hoặc cải tạo những cơ sở vật chất nhất định nhằm thu được lợi ích kinh tê - tài chính- xã hội trong một khoảng thời gian nhất định

Có thể thấy dự án đầu tư là một công cụ để tiến hành các hoạt động đầu tư Vì vậy, nó phải chứa đựng bên trong nó các yếu tố cơ bản của hoạt động

đầu tư đã nêu trên

Đối với ngành điện ở Việt nam, các dự án đầu tư thường là: đầu tư cải tạo, nâng cấp và phát triển mới các công trình nguồn điện, lưới điện, đằu tư mua sắm mới trang thiết bị và hiện đại hoá lưới điện, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất nhà xưởng, trung tâm điều hành quản lý lưới điện, trạm điện Các dự

án đầu tư trong ngành điện thường có những đặc trưng cơ bản sau:

• Các dự án nguồn điện, đường dây và trạm biến áp …thường có quy mô và vốn đầu tư lớn.Đối với các dự án thuỷ điện vốn đầu tư từ vài trăm triệu

đến hàng ngàn tỷ đồng

• Thời gian chuẩn bị và thực hiện đầu tư dài: đối với dự án nhà máy thuỷ

điện từ 4-5 năm hoặc lâu hơn, nhà máy nhiệt điện thường từ 3-4 năm hoặc lâu hơn

• Đầu tư phải mang tính đồng bộ: vì quá trình sản xuất và tiêu thụ điện năng xảy ra đồng thời.Do vậy, đầu tư vào các nhà máy điện cũng phải

đồng bộ với việc xây dựng các hệ thống truyền tải và phân phối điện tới tận hộ tiêu thụ điện

• Việc đầu tư của ngành điện có liên quan tới sự phát triển của nhiều ngành kinh tế khác và ngược lại Chẳng hạn như xây dựng nhà máy nhiệt điện sẽ thúc đẩy sự phát triển của ngành than, dầu và khí.Xây dựng nhà máy thuỷ

điện sẽ làm cho nghề chài lưới, nuôi trồng thuỷ sản khu vực lòng hồ phát triển

1.1.1.2 Phân loại dự án đầu tư

 Phân loại theo quy mô:

Tuỳ theo quy mô, các dự án đầu tư có thể được chia thành 3 nhóm A, B

và C để phân cấp quản lý

- Nhóm A gồm các dự án thuộc phạm vi bảo vệ an ninh quốc phòng có tính bảo mật quốc gia, có ý nghĩa chính trị xã hội quan trọng, thành lập và xây dựng hạ tầng khu công nghiệp mới, các dự án sản xuất các chất độc hại, chất nổ (không phân biệt quy mô dự án), các dự án phát triển hạ tầng kỹ thuật, phát triển khu đô thị mới, các dự án y tế giáo dục và phát triển sản xuất có vốn đầu tư từ 200 tỷ đồng trở lên tuỳ theo từng lĩnh vực Các dự

án thuộc nhóm A phải trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Trong một

số trường hợp đặc biệt phải được Quốc hội thông qua

- Nhóm B gồm các dự án có tổng vốn đầu tư từ 30 đến 200 tỷ đồng tuỳ theo từng lĩnh vực

- Nhóm C gồm các dự án có tổng vốn đầu tư dưới 30 tỷ đồng tuỳ theo từng lĩnh vực Các Bộ trưởng, Thủ trưởng có quan ngang Bộ hoặc Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố có thẩm quyền phê duyệt cho các dự án thuộc nhóm B và C

 Phân loại theo hình thức huy động vốn:

- Dự án đầu tư huy động vốn trong nước (vốn ngân sách, vốn doanh nghiệp, vốn huy động từ dân )

- Dự án đầu tư có huy động vốn từ nước ngoài (vốn liên doanh, vốn viện trợ phát triển, 100% vốn nước ngoài )

 Phân loại theo mục đích và tính chất đầu tư:

- Dự án đầu tư mới (sản phẩm, công nghệ )

- Dự án đầu tư mở rộng (thị trường, sản phẩm )

- Dự án đầu tư thay thế (dây chuyền sản xuất, )

 Phân loại theo quản lý và sử dụng vốn:

- Dự án đầu tư gián tiếp: là những dự án đầu tư bằng cách mua các chứng chỉ có giá trị như cổ phiếu, chứng khoán để được hưởng lợi tức

- Dự án đầu tư trực tiếp: là những dự án đầu tư mà người bỏ vốn đầu tư trực tiếp tham gia quản trị kinh doanh

Đối với ngành điện lực của Việt nam, các dự án đầu tư được phân loại như sau:

Theo mục đích và tính chất đầu tư:

* Dự án đầu tư mới: xây dựng mới các nhà máy điện, trạm biến áp và các

đường dây điện cao, trung và hạ áp

* Dự án đầu tư mở rộng: Mở rộng lắp thêm tổ máy để tăng công suất phát của nhà máy, lắp thêm máy biến áp để nâng công suất cho trạm biến áp

và tăng cường thêm tiết diện đường dây để nâng cao khả năng dẫn điện của đường dây

* Dự án đầu tư thay thế: Cải tạo thay thế những thiết bị điện và đường dây

điện đã xuống cấp không đảm bảo an toàn và hiệu quả kinh tế

* Dự án đầu tư về nguồn điện: nhà máy thuỷ điện, nhà máy nhiệt điện (than, dầu, khí), nhà máy điện nguyên tử, nhà máy điện khác (gió, địa nhiệt )

* Dự án lưới điện: lưới truyền tải (500KV, 220KV, 110KV ), lưới phân phối (66KV, 35KV,22KV ), trạm biến áp (500KV, 220KV, 110KV, 35KV )

Theo chủ đầu tư dự án

* Dự án do Tổng công ty điện lực việt nam (EVN) làm chủ đầu tư

* Dự án do doanh nghiệp ngoài EVN làm chủ đầu tư

Theo hình thức huy động vốn đầu tư nước ngoài hay liên doanh đầu tư

* Dự án BOT (Build - Operate - Transpher): xây dựng - vận hành - chuyển giao Theo hình thức BOT thì các nhà đầu tư tư nhân xây dựng nhà máy điện, sản xuất điện và bán cho công ty điện với giá thoả thuận Hết hạn hợp đồng BOT (thường 15 đến 30 năm) sẽ chuyển giao cho công ty điện lực hoặc nhà nước với giá không đáng kể hoặc không tính giá tuỳ theo thoả thuận trong hợp đồng

* Dự án đầu tư BOO (Build - Operate - ower): xây dựng - vận hành - sở hữu

* Dự án đầu tư BOL (Build - Operate - Lease): xây dựng - vận hành - cho thuê

Hai hình thức BOO và BOL là biến thể của hình thức BOT vì không có sự chuyển giao

* Dự án đầu tư IPP (Inpendent Power Product): xây dựng nhà máy điện

độc lập Các chủ đầu tư tư nhân xây dựng nhà máy sản xuất điện và bán

điện cho các công ty điện lực

* Dự án BT (Build – Transpher): xây dựng và chuyển giao Các chủ đầu tư xây dựng nhà máy điện và chuyển giao cho ngành điện vận hành sản xuất điện

1.1.2.Phân tích tài chính dự án đầu tư:

Trước khi quyết định đầu tư cho bất kỳ dự án nào cũng cần phải xem xét và đánh giá toàn bộ dự án đó trên các khía cạnh: kỹ thuật, tài chính, kinh

tế, xã hội, môi trường sinh thái

Quy trình phân tích tài chính dự án đầu tư được thể hiện trong hình 1.2 sau:

Hình 1.2: Quy trình phân tích tài chính dự án đầu tư

1.1.2.1 Phân tích kinh tế “ kỹ thuật:

Mục đích của phân tích kinh tế – kỹ thuật là lựa chọn phương án tối ưu

về công nghệ, kỹ thuật trên quan điểm kinh tế – kỹ thuật

Phân tích kinh tế – kỹ thuật là tiền đề cho việc tiến hành phân tích kinh tế – tài chính của dự án đầu tư Các dự án không khả thi về mặt kỹ thuật thì không thể đưa vào phân tích kinh tế – tài chính để tránh những tổn thất

đáng tiếc có thể xảy ra trong quá trình thực hiện đầu tư và khai thác vận hành sau này

Các bước phân tích kinh tế – kỹ thuật:

 Đề xuất các phương án và loại trừ các phương án không hợp lý ban đầu

 Xác định lợi ích và chi phí trực tiếp và gián tiếp các phương án còn lại

Đề xuất các phương án kỹ thuật

 Tính toán lợi ích và chi phí

 So sánh, lựa chọn phương án tối ưu theo các tiêu chuẩn đánh gía

Đối với dự án điện mà cụ thể là dự án thuỷ điện, phân tích kinh tế – kỹ thuật bao gồm:

- Xác định công suất dự án

- Lựa chọn công nghệ và phương pháp sản xuất

- Lựa chọn máy móc thiết bị

- Cơ sở hạ tầng: xem xét các yếu tố như năng lượng, nước, giao thông, thông tin liên lac

- Địa điểm thực hiện dự án

- Kỹ thuật xây dựng công trình của dự án

1.1.2.2 Phân tích kinh tế “ tài chính:

Phân tích kinh tế – tài chính là xác định hiệu quả về tài chính đối với doanh nghiệp, lợi nhuận mà dự án đem lại cho chủ đầu tư

Kết quả của quá trình phân tích này là căn cứ để chủ đầu tư quyết định

có nên đầu tư hay không, nên lựa chọn quy mô đầu tư như thế nào, khi nào bắt

đầu thực hiện đầu tư, khi nào đưa dự án vào khai thác và khai thác như thế nào

để đạt hiệu quả cao nhất Bởi mối quan tâm hàng đầu của nhà đầu tư là mang lại lợi nhuận thích đáng hay mang lại lợi nhuận cao hơn so với đầu tư vào dự án khác

 Các chỉ tiêu phân tích và đánh giá hiệu quả kinh tế - tài chính dự án

đầu tư

 Giá trị thời gian của tiền:

Bất cứ một dự án đầu tư nào cũng liên quan đến chi phí và lợi ích Để có những phân tích đánh giá định lượng người ta thường tính toán lợi ích và chi phí thông qua đơn vị tiền tệ Đồng tiền và giá trị của nó luôn biến đổi theo thời gian Giá trị thời gian của tiền có thể được hiểu theo ba khía cạnh dưới đây:

Thứ nhất, giá trị thời gian của tiền được thể hiện ở phần giá trị gia tăng

do sử dụng tiền để đầu tư chứ không cất giữ để dành Tức là tiền có khả năng vận động và sinh lời theo thời gian

Thứ hai, giá trị thời gian của tiền thể hiện ở lượng của cải vật chất có

thể mua được ở những thời gian khác nhau thì khác nhau do ảnh hưởng của lạm phát (sự giảm giá của đồng tiền) Nghĩa là do ảnh hưởng của yếu tố lạm phát nên cùng một lượng tiền nhưng lượng hàng hoá cùng loại mua ở giai

đoạn sau nhỏ hơn giai đoạn trước

Thứ ba, giá trị thời gian của tiền còn được thể hiện ở giá trị tăng lên

hoặc giảm đi theo thời gian do ảnh hưởng của các yếu tố ngẫu nhiên khác (rủi

ro hoặc may mắn)

Tóm lại, tiền có giá trị về mặt thời gian, thời gian trôi đi, tiền đem đầu tư hay đem gửi ngân hàng đều có thể sinh lãi Nói cách khác, tiền có khả năng kiếm ra lãi và nói chung giá trị của tiền thường tăng lên theo thời gian

 Hệ số chiết khấu:

Hệ số chiết khấu là một khái niệm mà nhờ nó chúng ta có thể so sánh chi phí và lợi ích ở các thời điểm khác nhau trên trục thời gian bằng cách quy các lợi ích và chi phí đó về hiện tại thông qua hệ số chiết khấu

Hệ số chiết khấu phải dựa vào lãi thực tế trên thị trường vốn nhằm phản

ánh đúng ảnh hưởng của yếu tố thời gian và chi phí cơ hội của các phương án

sử dụng vốn đầu tư Trong trường hợp vốn đầu tư được tài trợ bằng vốn vay dài hạn thì tỷ lệ lãi suất thực tế phải trả sẽ được lấy làm hệ số chiết khấu Nếu dự

án không sử dụng vốn vay tài trợ thì hệ số chiết khấu được lấy bằng tỷ lệ lãi suất vay dài hạn tại ngân hàng trung ương

 Gía trị hiện tại thuần NPV- Net Present Value

Giá trị hiện tại thuần (NPV) của dự án là hiệu số giữa giá trị hiện tại của doanh thu và chi phí.Điều đó có nghĩa là tất cả các dòng tiền lãi của dự án

hàng năm được chiết khấu về năm t = 0 (năm bắt đầu đưa vào vận hành) theo

hệ số chiết khấu đã định trước

n 0

ưu điểm của việc sử dụng phương pháp chỉ tiêu NPV trong phân tích kinh

tế tài chính:

- Sử dụng đơn giản, dễ tính toán Giá trị của NPV là một đại lượng tuyệt

đối cho ta hình dung rõ nét và cụ thể về lợi ích mà dự án mang lại

- Phản ánh một cách đầy đủ các khía cạnh của chi phí và kết quả

- Là chỉ tiêu ưu tiên khi lựa chọn phương án tốt nhất và có thể dùng để so sánh các phương án có vốn đầu tư khác nhau

Nhược điểm của việc sử dụng phương pháp chỉ tiêu NPV trong phân tích kinh tế tài chính: tiêu chuẩn NPV phụ thuộc vào hệ số chiết khấu (i càng lớn thì NPV càng nhỏ và ngược lại)

 Suất thu lợi nội tại ( Internal Rate of Return- IRR)

Suất thu lợi nội tại IRR là hệ số chiết khấu khi NPV = 0 Tức là hệ số chiết khấu làm giá trị hiện tại hoá của thu nhập bằng giá trị hiện tại hoá của chi phí Nó phản ánh mức lãi suất mà bản thân dự án đem lại cho nhà đầu tư Nghĩa là:

1

NPVNPV

NPV+

Trong đó :

i1 : Hệ số chiết khấu ứng với NPV1 > 0

i2 : Hệ số chiết khấu ứng với NPV2 < 0

Hình 1.3: Đồ thị biểu diễn hệ số vốn nội tại IRR

IRR của dự án phải lớn hơn mức lãi suất tối thiểu có thể chấp nhận

được (MARR-Minimum attractive rate of return) thì dự án sẽ được lựa chọn

đầu tư và ngược lại MARR chính là lãi suất thực tế các khoản vay dài hạn trên thị trường vốn hoặc lãi suất phải trả của người đi vay Đối với các dự án

độc lập IRR càng lớn càng tốt, tức là IRRmax là tối ưu

ưu điểm của việc sử dụng phương pháp chỉ tiêu IRR trong phân tích kinh tế tài chính:

- IRR là chỉ tiêu được sử dụng rộng rãi vì nó đơn giản và dễ hiểu

- IRR biểu thị sự hoàn trả vốn đã được đầu tư nên nó chỉ rõ tỷ lệ lãi vay tối

đa mà dự án có thể chấp nhận được Không có tiêu chuẩn nào có thể cung cấp những thông tin như vậy và đó chính là ưu điểm lớn nhất của IRR Nhược điểm của việc sử dụng phương pháp chỉ tiêu IRR trong phân tích kinh tế tài chính:

- Việc xác định trị số IRR tương đối phức tạp vì rất khó xác định được các giá trị tỷ suất chiết khấu để có NPV1 ≈ NPV2

- Đối với các dự án loại trừ nhau thì sử dụng chỉ tiêu IRR sẽ không hoàn toàn chính xác vì IRR không phản ánh đúng quy mô và suất sinh lời của

dự án Khi một dự án có IRR cao nhưng quy mô nhỏ thì NPV có thể nhỏ hơn một dự án có IRR thấp tức là khi lựa chọn một phương án có IRR cao ta có thể bỏ qua cơ hội thu NPV lớn hơn Trong trường hợp này nên

sử dụng chỉ tiêu NPV sẽ đơn giản hơn

 Tỷ số giữa lợi ích và chi phí ( Benefit /Cost Ratio – B/C)

B/C là tỷ số giữa tổng thu của dự án quy về hiện tại và tổng chi của dự án quy về hiện tại

t t

n

t

t t

i C

i B C

B

) 1 (

) 1 (0

* Nếu B/C >1 thì dự án có thu bù đắp được chi (dự án có lãi)

* Nếu B/C =1 thì dự án có thu chỉ vừa đủ bù chi (dự án hoà vốn)

* Nếu B/C <1 thì dự án có thu không bù được chi (dự án lỗ)

Do đó, phương án chấp nhận được là phương án có B/C ≥ 1 Đối với các dự án loại trừ nhau thì B/C>=1 và lớn nhất sẽ được lựa chọn

ưu điểm :

- Đơn giản, dễ hiểu

- So sánh được các phương án có quy mô khác nhau

Nhược điểm: trên thực tế lĩnh vực áp dụng của phương pháp này thường

bị hạn chế hơn so với phương pháp dùng chỉ tiêu NPV bởi chỉ tiêu B/C chỉ là tương đối, chỉ tiêu NPV mới là chỉ tiêu tuyệt đối có độ chính xác cao hơn

 Thời gian hoàn vốn có chiết khấu ( Discounted pay of Time – Thv)

Thời gian hoàn vốn có chiết khấu (Thv) có tính đến chiết khấu được tính trên cơ sở cân bằng giữa tổng giá trị hiện tại của thu nhập và tổng giá trị hiện tại của chi phí tương ứng với số năm mà tổng giá trị hiện tại của lãi bằng 0

t Thv

Thv min là tối ưu

Ưu điểm của chỉ tiêu này là đơn giản và dễ hiểu Nó là tiêu chuẩn thích hợp đối với những dự án có nhiều rủi ro và tương đối khan hiếm vốn, khả năng thanh toán lâu dài của chủ đầu tư

Hạn chế của chỉ tiêu này là thời gian hoàn vốn chỉ tính đến dòng tiền của

dự án đến thời điểm hoàn vốn mà không tính đến dòng tiền của dự án sau thời gian hoàn vốn tức là không xét đến lợi nhuận của dự án sau thời gian thu hồi vốn

 N ội dung và trình tự phân tích kinh tế - tài chính dự án đầu tư:

Khi phân tích kinh tế tài chính dự án đầu tư thường tiến hành theo các bước như sau:

 Xác định tổng mức đầu tư và nguồn vốn của dự án

Xác định tổng mức đầu tư của dự án là xác định toàn bộ vốn đầu tư cần thiết cho dự án như vốn đầu tư cho xây dựng công trình, vốn đầu tư mua sắm trang thiết bị, nhà xưởng

Vốn đầu tư cho dự án có thể được tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau Các nguồn vốn cho dự án có thể là do ngân hàng cho vay, vốn góp cổ phần, vốn liên doanh, vốn tự có hoặc vốn huy động từ các nguồn khác… Đối với vốn đi vay thì phải xem xét khả năng và kế hoạch trả nợ của dự án

Khi xem xét các nguồn vốn phải so sánh nhu cầu vốn với khả năng đảm bảo vốn cho dự án từ các nguồn về số lượng và tiến độ Nếu khả năng lớn hơn hoặc bằng nhu cầu thì dự án chấp nhận được Nếu khả năng nhỏ hơn thì phải giảm quy mô dự án hay xem xét lại khía cạnh kỹ thuật để đảm bảo tính đồng

bộ cho việc đầu tư vào dự án

 Xác định các phương thức trả vốn, trả lãi vay (đối với dự án có vay vốn)

Đối với dự án có vay vốn thì bắt buộc chủ đầu tư phải trả vốn và trả lãi vay Có 5 hình thức trả vốn và lãi vaylà:

- Trả vốn đều hàng năm, trả lãi theo vốn còn

- Trả vốn cuối thời hạn vay, trả lãi theo vốn còn

- Trả tổng vốn và lãi vào cuối thời hạn vay

- Trả tổng vốn và lãi đều hàng năm

- Trả tổng vốn và lãi tăng dần đều theo hệ số tăng dần đều cho trước Thông thường trong phân tích tài chính người ta sử dụng phương thức trả vốn đều hàng năm và trả lãi theo vốn còn

 Xác định hình thức khấu hao

Việc tính toán khấu hao khi phân tích dự án phụ thuộc vào chi phí Tuy nhiên, khấu hao không phải là chi phí mà khấu hao chỉ là trung gian để tính thuế thu nhập sau này Có 02 phương pháp khấu hao như sau:

- Phương pháp khấu hao tuyến tính:

Theo phương pháp này thì tiền khấu hao hàng năm không đổi

const n

S P

Dt = − =

Dt: tiền khấu hao năm t

P: giá trị ban đầu của tài sản cố định

S giá trị còn lại của tài sản cố định

n: số năm khấu hao (tuổi thọ của tài sản cố định)

- Phương pháp khấu hao giảm dần

).(

)1(

S P Z

t n

Z = 1 +2 +3+ + n =

2

) 1 (n+

n

n- (t - 1): số năm còn lại chưa khấu hao

ý nghĩa của phương pháp này là sử dụng nhiều thì khấu hao nhiều Tuy nhiên trong phân tích dự án người ta hay sử dụng phương pháp khấu hao tuyến tính để đơn giản hoá khâu tính toán

 Xây dựng dòng tiền cho dự án

Các dự án đầu tư thường cần được thẩm định trên cơ sở giá trị của dòng tiền mặt dự kiến và cách này được ưu tiên áp dụng hơn so với các tiêu chuẩn khác được đề xuất để đánh giá hiệu quả kinh tế của dự án Dòng tiền của dự

án bao gồm dòng tiền trước thuế và dòng tiền sau thuế

Dự án không vay vốn:

• Dòng tiền trước thuế (CFBT) = Doanh thu – Chi phí khai thác

• Thu nhập chịu thuế (TI) = CFBT – Khấu hao

• Thuế thu nhập doanh nghiệp( T ) = TI * t%

• Dòng tiền sau thuế (CFAT) = CFBT – T

Dự án vay vốn:

• Dòng tiền trước thuế (CFBT) = Doanh thu – Chi phí khai thác

• Thu nhập chịu thuế (TI) = CFBT – Khấu hao – trả lãi

• Thuế thu nhập doanh nghiệp( T ) = TI * t%

• Dòng tiền sau thuế (CFAT) = CFBT – T – trả lãi – trả vốn Dòng tiền dự án ở trên tương ứng với các năm t = 1,2, n

Dòng tiền dự án tại t = 0 được tính toán như sau:

* Dự án không vay vốn: CFBT = CFAT = - Co

* Dự án vay vốn 100%: CFBT = CFAT = 0

* Dự án gồm vốn vay và vốn tự có: CFBT = CFAT = -Vtc

 Tính các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả tài chính của dự án:

- Giá trị hiện tại thuần ( NPV)

- Tỷ số giữa lợi ích và chi phí (B/C)

- Hệ số hoàn vốn nội tại (IRR)

- Thời gian hoàn vốn (T)

 Nhận xét và đánh giá

1.1.2.3 Phân tích kinh tế “ xã hội của dự án đầu tư

Phân tích kinh tế xã hội là phân tích hiệu quả mà dự án đem lại cho nền kinh tế quốc dân Các phân tích và đánh giá này phải được tiến hành theo tất cả các giai đoạn của dự án Tuy nhiên với mục tiêu phân tích kinh tế tài chính

và phân tích kinh tế xã hội thì việc đánh giá thường chỉ thực hiện ở giai đoạn nghiên cứu tiền khả thi và nghiên cứu khả thi

 Sự cần thiết phải phân tích kinh tế xã hội

Khả năng sinh lợi của dự án là thước đo chủ yếu quyết định sự chấp nhận một việc làm mạo hiểm của nhà đầu tư Khả năng sinh lợi càng cao thì càng hấp dẫn các nhà đầu tư

Tuy nhiên, không phải mọi dự án có khả năng sinh lợi đều tạo ra những

ảnh hưởng tốt đối với nền kinh tế và xã hội Do đó, phải xem xét đánh giá việc thực hiện dự án đầu tư có những tác động gì đối với việc thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của Quốc gia và địa phương xây dựng dự án, có nghĩa

là phải xem xét khía cạnh kinh tế xã hội của dự án Điều này giữ vai trò quyết

định để các cấp có thẩm quyền chấp nhận cho phép đầu tư, các định chế tài chính quốc tế, các cơ quan viện trợ song phương và đa phương tài trợ cho dự

án

 Các chỉ tiêu đánh giá kinh tế xã hội dự án đầu tư

Lợi ích kinh tế xã hội mà một dự án đầu tư đem lại được đo lường thông qua các chỉ tiêu sau:

- Tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế quốc dân

- Đóng góp vào ngân sách nhà nước (chủ yếu thông qua thuế và các khoản thu khác)

- Thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, góp phần nâng cao mức sống dân cư và thu nhập cho người lao động

- Gia tăng số lao động có việc làm

- Thúc đẩy phát triển kinh tế ngành, liên ngành

- Tiếp thu khả năng quản lý và công nghệ mới

- Phát triển tiềm lực an ninh quốc phòng của quốc gia

 Nội dung phân tích

Để có thể phân tích kinh tế xã hội trước hết cần phải xác định các lợi ích và các chi phí mà xã hội bỏ ra trong quá trình thực hiện dự án

Lợi ích kinh tế xã hội của dự án là hiệu số của các lợi ích mà nền kinh

tế quốc dân và xã hội thu được trừ đi chi phí mà xã hội phải bỏ ra khi dự án

được thực hiện Xác định tổng hợp lợi ích vật chất và xã hội dự kiến thu được khi thực hiện dự án đầu tư được đo bằng đóng góp của dự án vào sự gia tăng GDP

Đối với dự án thuỷ điện mà cụ thể là thuỷ điện Tuyên Quang, phân tích kinh tế – tài chính, phân tích kinh tế – xã hội của dự án sẽ được trình bày cụ thể trong chương 3

1.2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế – tài chính dự án đầu tư có tính đến rủi ro

1.2.1.Khái niệm và phân loại rủi ro :

1.2.1.1.Khái niệm rủi ro:

Rủi ro của dự án đầu tư là một loạt các biến cố xảy ra ngẫu nhiên tác

động tiêu cực lên toàn bộ các giai đoạn của đầu tư làm thay đổi kết quả đầu tư theo chiều hướng bất lợi và có thể đo lường được bằng xác suất rủi ro

Rủi ro còn được hiểu là khả năng có sai lệch giữa một bên là những gì xảy ra trên thực tế và một bên là những gì được dự kiến từ trước mà sự sai lệch này nhiều khi có thể lớn đến mức khó chấp nhận được (ví dụ: rủi ro về thiên tai )

Độ rủi ro thể hiện mối liên quan giữa phần thưởng và rủi ro, những dự

án có khả năng sinh lời lớn thường là những dự án có độ rủi ro cao.Trên thực

tế, những dự án sinh lời cao và không rủi ro chỉ có trong trường hợp kinh doanh độc quyền hoặc diễn ra trong khu vực thiếu thông tin, bị cách ly.Trong nền kinh tế thị trường phát triển, các nhà đầu tư không dễ gì tìm được cơ hội sinh lời cao một cách chắc chắn.Nếu không thích rủi ro nhà đầu tư có thể chọn

dự án có độ sinh lời vừa phải với mức độ an toàn cao nhưng chọn phần thưởng thấp không phải là mong muốn của các nhà đầu tư chuyên nghiệp Như vậy,

ngày nay rủi ro được nhìn với một góc độ rộng hơn, nó là một thuộc tính của

dự án đầu tư

1.2.1.2.Phân loại rủi ro:

Thông thường rủi ro dự án được chia thành 02 loại: rủi ro chung và rủi ro

bộ phận

 Rủi ro chung:

- Rủi ro về chính trị: sự thay đổi chính phủ, thay đổi thuế, quốc hữu hóa

- Rủi ro về luật pháp: do hệ thống luật pháp hiện hành chưa được hoàn thiện, những điều không phù hợp giữa pháp luật và quy định của từng

đúng thời hạn, chi phí đầu tư xây dựng vượt quá so với dự toán ban đầu

- Rủi ro trong vận hành: một số thiết bị gặp sự cố trong quá trình vận hành khai thác, chi phí nguyên vật liệu đầu vào tăng so với dự kiến làm cho chi phí sản xuất tăng so với dự kiến ban đầu

- Rủi ro về tài chính: rủi ro về lãi suất vay, nguồn vốn

- Rủi ro về doanh thu: do nhu cầu thị trường suy giảm hoặc do yếu tố cạnh tranh làm sản lượng sản phẩm hoặc giá bán sản phẩm giảm dẫn

đến doanh thu không đạt so với dự kiến

Đối với ngành điện lực của Việt nam thường có một số rủi ro sau:

* Rủi ro về vốn đầu tư: do khối lượng công trình lớn, các hạng mục thi

công phức tạp, nhiều chi phí phát sinh trong quá trình xây dựng mà nhà thầu không lường trước được làm cho tổng vốn đầu tư cao hơn

so với dự toán

* Rủi ro về lãi suất: do thời gian xây dựng các nhà máy điện dài nên

sự biến động lãi suất ảnh hưởng đến việc huy động vốn đầu tư, vốn

đầu tư tăng lên theo thời gian thực hiện dự án

* Rủi ro về hệ số công suất nhà máy: hệ số công suất phụ thuộc biểu

đồ phụ tải và biểu đồ phụ tải của hệ thống luôn thay đổi theo giờ cao

điểm và thấp điểm Do đó hệ số công suất thay đổi khác với dự kiến ban đầu xây dựng

* Rủi ro về tiến độ cung cấp thiết bị vật tư: các thiết bị vật tư của nhà

máy điện thường nhập ngoại và phải sản xuất theo đơn đặt hàng.Nhiều khi tiến độ tiến độ cấp hàng không kịp với tiến độ thi công xây lắp nên gây lãng phí lớn như nhân công chờ việc, thiết bị phương tiện ngừng việc, chậm tiến độ thi công, chậm thời gian hoàn thành, kết quả là tổng chi phí tăng lên

* Rủi ro về công nghệ: Thiết bị của nhà máy đòi hỏi trình độ công

nghệ tiên tiến, hiệu suất cao, chi phí về thiết bị lớn nên rủi ro mua thiết bị kém chất lượng, hiệu suất kém là điều không tránh khỏi.Từ

đó làm tăng chi phí và kéo dài thời gian thực hiện đầu tư

* Rủi ro liên quan đến tình hình giải phóng mặt bằng: chính sách đền

bù tái định cư Đây là dạng rủi ro phổ biến nhất, khó khăn và hay gặp phải khi triển khai xây dựng nhà máy điện

* Rủi ro về giá bán điện: giá bán điện ảnh hưởng lớn tới doanh thu và

lợi nhuận dự án, dẫn đến ảnh hưởng tới khả năng trả nợ vốn vay

Để hạn chế các rủi ro, ngay từ khi lập dự án các nhà đầu tư phải tính

đến các khả năng khắc phục và dự phòng tình huống xấu nhất có thể xảy ra để giảm thiểu thiệt hại đối với dự án

1.2.2.Các phương pháp tính toán rủi ro đối với dự án đầu tư:

1.2.2.1.Các phương pháp tính toán gần đúng mức độ rủi ro

 Phương pháp rút ngắn tuổi thọ dự án

Khi đầu tư một dự án với tuổi thọ là n năm, để giảm mức độ rủi ro của

dự án, các nhà đầu tư giảm đi a năm tuổi thọ của dự án Trên cơ sở đó tính NPV của dự án cho (n-a) năm

Bt t

NPV

0

) 1 (

NPV(n-a) của dự án thấp hơn khi tuổi thọ của dự án không xét đến rủi ro.Tuy nhiên nếu NPV vẫn lớn hơn 0 thì dự án vẫn được chấp nhận khi tính

đến rủi ro

Khi sử dụng phương pháp này để tính mức độ rủi ro của dự án thì giá trị hiện tại thuần NPV của dự án giảm đi một lượng và lượng giảm này để dự phòng bù đắp khi có rủi ro xảy ra cho dự án Vì chủ đầu tư không tính được một cách chính xác sẽ giảm bao nhiêu năm tuổi thọ của dự án để phù hợp với mức độ rủi ro xảy ra Do đó, để tính toán gần đúng mức độ rủi ro sẽ phải thực hiện nhiều lần tính Vì vậy, phương pháp này ít được sử dụng

 Phương pháp giảm dòng lãi của dự án

Để bù đắp được những rủi ro có thể xảy ra đối với dự án, phương pháp này được tính bằng cách nhân dòng lãi của dự án với một hệ số (0<α < 1)

t NPV

0

) 1 (

αPhương pháp này cho thấy dự án có tính đến rủi ro thì giá trị hiện tại thuần mà chủ đầu tư nhận được sẽ bị giảm vì một phần lợi nhuận được dùng

để bù đắp rủi ro khi nó xảy ra đối với dự án

Vì hệ số α bất kỳ trong khoảng 0 đến 1 nên cần phải xác định hệ số α phù hợp với mức độ rủi ro của dự án Muốn vậy, phải tính nhiều lần để xác

định hệ số α Đây chính là điểm bất lợi của phương pháp này

 Phương pháp điều chỉnh hệ số chiết khấu

Phương pháp này cho phép điều chỉnh hệ số chiết khấu theo tỷ lệ rủi ro, tức là cộng thêm vào hệ số chiết khấu một tỷ lệ rủi ro nhất định gọi là hệ số chiết khấu đầy đủ

Mức độ rủi ro của dự án càng cao thì hệ số chiết khấu càng lớn, khi đó giá trị hiện tại thuần NPV của dự án càng thấp Điều này có nghĩa là nhà đầu tư không sử dụng một hệ số chiết khấu cho tất cả các dự án có mức độ rủi ro khác nhau Phần chênh lệch giữa hệ số chiết khấu đầy đủ với hệ số chiết khấu

là phần dự phòng bù đắp rủi ro Phần dự phòng bù đắp rủi ro này tăng theo mức độ rủi ro Giá trị hiện tại thuần có tính đến rủi ro:

Bt t NPV

0

) 1 (

.Trong đó:

k: Hệ số chiết khấu đầy đủ; k = i + r

r: Phần dự phòng bù đắp rủi ro (tỷ lệ rủi ro)

Phương pháp này cũng gần giống hai phương pháp trên, ta cũng chỉ tính

được gần đúng mức độ rủi ro của dự án Để xác định chính xác phần dự phòng

bù đắp rủi ro là hết sức khó khăn do nhà đầu tư rất khó ước lượng phần rủi ro

sẽ xảy ra đối với dự án của mình

Phân tích độ nhạy còn là một trong những phương pháp nhận dạng rủi

ro phổ biến để đánh giá rủi ro của dự án Trong phân tích kinh tế dự án đầu tư tuỳ vào từng loại dự án và môi trường thực hiện dự án mà người ta cho các thông số thay đổi, thông thường là những thông số đầu vào có ảnh hưởng lớn nhất theo chiều hướng bất lợi cho kết quả đầu ra (NPV, IRR, B/C )

 Các bước phân tích độ nhạy:

1 Lựa chọn các thông số chủ yếu mà cho rằng có thể ảnh hưởng đến kết

quả đầu ra nhiều nhất

2 Dự đoán được biến động của mỗi yếu tố về tỷ lệ phần trăm nào đó

3 Tính toán sự thay đổi của các chỉ tiêu hiệu quả tài chính ứng với sự thay

đổi của các yếu tố đầu vào để xem hiệu quả của dự án.Nếu yếu tố nào gây nên sự thay đổi lớn của các chỉ tiêu tài chính thì dự án sẽ nhạy cảm với các yếu tố đó

1.2.2.3 Phương pháp cây quyết định

Đây là phương pháp này miêu tả một dự án với các bất định của nó dưới dạng cây Đây cũng là biện pháp kỹ thuật giúp dễ dàng đưa ra quyết định đầu tư trong tương lai

Hình 1.4: Sơ đồ cây quyết định

Cây quyết định mô tả việc so sánh 2 phương án Cây quyết định bắt đầu với hình vuông từ bên trái có nghĩa là nút quyết định Các nhánh rẽ ra từ các

nút chỉ ra các phương án quyết định khác nhau Tiếp theo là các vòng tròn nhỏ biểu thị các tình huống rủi ro Các nhánh rẽ ra từ vòng tròn nhỏ biểu thị các kết quả khác nhau có thể xảy ra của mỗi tình huống rủi ro Mỗi điểm ngọn của cây ứng với một trạng thái của dự án

Trong phương án này người ta dùng kỳ vọng làm chỉ tiêu hiệu quả để

đánh giá dự án Nếu phương án nào có giá trị kỳ vọng của chỉ tiêu hiệu quả lớn hơn thì phương án đó được chấp nhận

Phương pháp cây quyết định có ưu điểm hơn các phương pháp khác là

nó đã đưa ra được xác suất của các tình huống rủi ro Qua cây quyết định ta có thể thấy rõ các trạng thái của phương án Tuy nhiên, phương án này có một số nhược điểm sau:

- Chỉ dùng trong những trường hợp ít các tình huống rủi ro hoặc chỉ có một vài sự kiện rời rạc

- Trong trường hợp có nhiều tình huống rủi ro hoặc mỗi tình huống rủi ro

có nhiều sự kiện thì khi đó sẽ trở nên rất phức tạp với vô số các trạng thái của dự án

- Phương pháp cây quyết định đã đưa ra được xác suất các tình huống rủi

ro vào trong các chỉ tiêu hiệu quả dưới dạng giá trị kỳ vọng của chỉ tiêu hiệu quả nhưng nó không biết được khoảng di động của chỉ tiêu này trong khoảng nào

Tóm lại, trong một dự án luôn luôn có rủi ro có thể xảy ra, có vô số các nguyên nhân gây ra rủi ro cho dự án, nó tác động mạnh mẽ đến môi trường thực hiện dự án Do vậy, việc phân tích và đánh giá rủi ro là rất quan trọng và hết sức cần thiết đối với bất kỳ một dự án đầu tư nào

1.2.2.4.Phương pháp áp dụng lý thuyết xác suất

Phương pháp áp dụng lý thuyết xác suất cho phép lượng hoá được những biến số ở tương lai trong điều kiện bất định của các biến cố

Trong quá trình phân tích dự án đầu tư chúng ta phải dự đoán mọi đầu

ra và đầu vào của dự án kể từ khi dự án bắt đầu thực hiện cho tới khi kết thúc

dự án Do đó việc vận dụng phương pháp xác suất để tính các chỉ tiêu là vô cùng quan trọng

Nếu ta gọi Pj là xác suất cho biến cố j ( 1 )

E

1

) (

Kỳ vọng E(NPV) chính là mức độ trung bình của giá trị các biến cố Phương sai là một số đo cho biết bình phương độ lệch giữa kết quả thu

được với giá trị mong đợi như thế nào Như vậy phương sai chính là số đo độ rủi ro

j j

j

m j

j j

j

NPV E NPV P

NPV E NPV P

1

2

1

2 2

)) (

(

)) (

(

δ δ

δ: Độ lệch chuẩn

Đối với dự án có δ(NPV) càng lớn thì rủi ro càng cao Để đo được mức

độ rủi ro tính cho một đơn vị kỳ vọng được tính theo công thức sau :

) (

) (

NPV E

lượng tính toán lớn Do đó, việc thực hiện phương pháp này đòi hỏi bắt buộc phải tiến hành trên máy tính

 Giới thiệu chung về phương pháp mô phỏng Monte Carlo

Phương pháp mô phỏng Monte Carlo là phương pháp phân tích rủi ro

đầu tư của dự án được sử dụng rộng rãi trong những năm gần đây

Phương pháp mô phỏng Monte Carlo được dùng để xây dựng phân bố xác suất cho các chỉ tiêu hiệu quả như giá trị hiện tại thuần (NPV), hệ số hoàn vốn nội tại (IRR), tỷ lệ lợi ích và chi phí (B/C), thời gian hoàn vốn nội tại (Thv) dựa trên phân bố xác suất của các đầu vào như chi phí đầu tư, chi phí vận hành, giá điện, tỷ giá hối đoái Bằng cách lấy ngẫu nhiên lần lượt từng giá trị phân bố xác suất của thông số đầu vào, từ đó sẽ tạo nên được phân bố xác suất của các chỉ tiêu hiệu quả đầu ra Nếu quá trình này được lặp lại nhiều lần ta có thể xây dựng được phân bố xác suất của các chỉ tiêu hiệu quả

Phương pháp mô phỏng đòi hỏi khối lượng tính toán rất lớn Ngày nay, với sự hỗ trợ của phần mềm máy tính như Crystal Ball thì việc phân tích rủi ro

áp dụng mô phỏng Monte Carlo có thể thực hiện một cách dễ dàng

* Bước 2 : Xây dựng bảng phân tích tài chính dự án, xác định các chỉ tiêu hiệu quả dự án mang lại cho chủ đầu tư Thành lập mối quan hệ giữa các chỉ tiêu hiệu quả cần mô phỏng với bảng thông số rủi ro của

dự án

* Bước 3 : Xác định các trị số của thông số bất định một miền tự nhiên ngẫu nhiên bất kỳ Sau đó tiến hành thực hiện phương pháp mô

phỏng Monte Carlo Thực chất của quá trình này là việc thực hiện các phép thử với sự trợ giúp của máy tính thông qua phần mềm chuyên dụng như Crystal Ball.Số lượng các phép thử có thể lên đến hàng ngàn lần

* Bước 4 : Xác định phân bố xác suất của các chỉ tiêu hiệu quả của dự

 Các phương pháp ước lượng phân bố xác suất của thông số đầu vào dự án

Để phân tích phương pháp mô phỏng Monte Carlo đạt được mức độ chính xác cao Việc xây dựng phân bố xác suất cho các thông số đầu vào của

dự án đặc biệt là các biến có độ nhạy lớn và việc xác định mức độ độc lập cũng như phụ thuộc giữa các biến có ý nghĩa hết sức to lớn

Có hai phương pháp được dùng để đưa ra dữ liệu đầu vào xây dựng phân bố xác suất cho các thông số đầu vào của dự án như sau:

 Phương pháp sử dụng các nguồn kinh nghiệm:

Phương pháp này được sử dụng khi ta không có đầy đủ các dữ liệu để xây dựng phân bố xác suất của các thông số đầu vào Do đó cần sử dụng các kinh nghiệm khác nhau để phân bố xác suất

Có các nguồn kinh nghiệm sau:

* Từ kho thông tin của công ty

Đây là kinh nghiệm được lan truyền trong nhóm thực hiện dự án Các thông tin này có được từ mỗi cá nhân và được ghi trong báo cáo Các dữ liệu này sẽ được đem ra xem xét so sánh với kế hoạch của dự án

* Từ hệ thống của dự án

Đây là kinh nghiệm tiêu biểu được hợp thành từ các cá nhân trong nhóm dự án Thông thường các kinh nghiệm này rất quan trọng mặc dù chúng còn có nhiều giới hạn

* Từ các yếu tố bên ngoài

Phân tích rủi ro của dự án sẽ bao gồm một số kiến thức bên ngoài hoặc tổng hợp dữ liệu đầu vào có giá trị để xây dựng phân bố xác suất thông số đầu vào bất định cho việc phân tích rủi ro của dự án

Như vậy nhờ các nguồn kinh nghiệm trên, việc xây dựng phân bố xác suất cho các thông số đầu vào của dự án sẽ đạt được mức độ chính xác cao Qua đó làm giảm bớt mức độ rủi ro cho dự án có thông số đầu vào bất định

 Phương pháp sử dụng từ số liệu quá khứ:

Phương pháp này được sử dụng khi các số liệu từ các dự án trong quá khứ tương đối đầy đủ Số liệu thống kê được lấy từ các bảng tóm tắt khác nhau như các bảng kế hoạch hoặc các kết quả từ việc phân loại các hoạt động khác nhau Sau đó số liệu thống kê được sử dụng để xây dựng phân bố xác suất như sau:

- Xác định đường phân bố tần suất tương đối

- So sánh hình dạng đường phân bố tần suất xây dựng được với các đường phân bố cơ bản (phân bố chuẩn, phân bố tam giác, phân bố chữ nhật ) thông qua hình dạng và khoảng biến động

- Tính toán các chỉ tiêu mô tả phân bố xác suất này và kiểm tra mức độ chính xác của phân bố xác suất so với dữ liệu ban đầu xem có thoả mãn không Nếu thoả mãn, phân bố xác suất của các thông số đầu vào này

được sử dụng để mô phỏng

- Sau khi đã xác định được dữ liệu đầu vào để xây dựng phân bố xác suất thì ta xem xét và lựa chọn dạng đường phân bố xác suất

 Các dạng đường phân bố xác suất thông dụng:

Mỗi một thông số đầu vào sẽ có một đường phân bố riêng phản ánh đặc

điểm bất định của nó

Các loại đường phân bố xác suất:

 Phân bố hình chữ nhật

Phân bố hình chữ nhật có một cạnh song song với trục nằm ngang Phân

bố chữ nhật được dùng để miêu tả đường phân bố của một biến cố Ngoài ra

còn được dùng để đánh giá giới hạn của đường phân bố gồm giới hạn bé nhất

Phân bố dạng hình tam giác có một cạnh nằm trên trục nằm ngang

Phân bố tam giác được dùng để miêu tả đường phân bố của một biến số Phân

bố này được dùng để chỉ ra giới hạn nhỏ nhất, giới hạn lớn hất và điểm kỳ

vọng nằm ở giữa hai giới hạn này

Hàm số của đường phân phối xác suất tam giác cân

1 )

( x b a f

a x

x f

0 ≤ x ≤ a

x < - a & x > a Hµm sè cña ph©n phèi tam gi¸c kh«ng c©n

a ≤ x ≤ 0

0 ≤ x < b

x e

x

f (x)2/2 2

2

1 )

= 0

) (

) ( 2

) (

) ( 2

) (

b a a

x b

b a a

a x

x f

 Giới thiệu phần mềm Crytal Ball

Crytal Ball là phần mềm được viết dưới môi trường của bảng tính Excel

Đây là công cụ cho phép đánh giá tính bất định về mặt tài chính của các phương án kinh doanh, các dự án đầu tư bằng phương pháp mô phỏng xác suất Monte Carlo.Với một bảng tính thông thường như Excel có thể tiến hành thiết lập và phân tích một cách dễ dàng tính khả thi các phương án kinh doanh, các

dự án đầu tư.Tuy nhiên với công cụ này mặc dù đã rất tiện lợi đối với người sử dụng nhưng vẫn có những điểm hạn chế:

− Với mỗi một lần tính toán, mỗi ô của bảng tính chỉ có thể biểu hiện duy nhất một giá trị.Chính vì vậy mà không thể khảo sát một cách liên tục dải biến động của một thông số đầu vào bất định nào đó của bài toán

− Với phương pháp đánh giá rủi ro bằng các điểm rời rạc khi sử dụng bảng tính thông thường chỉ cho phép hiệu quả được phản ánh thông qua giá trị của biến đầu ra Nhưng không thể xác định giá trị đó có thể thu

được với xác suất bằng bao nhiêu

Với phần mềm Crytal Ball, người sử dụng có thể:

− Mô tả một phạm vi biến thiên của một thông số đầu vào bất định và có thể tiến hành khảo sát cùng một lúc tính bất định của một tập các biến

số

− Bằng cách sử dụng phương pháp mô phỏng Monte Carlo, Crytal Ball có thể trình bày kết quả đánh giá dưới dạng một đồ thị biểu diễn phạm vi biến động của thông số đầu ra và xác suất xuất hiện của mỗi một giá trị

Để sử dụng được phần mềm Crytal Ball, trước hết phải thiết lập dưới dạng bảng tính Excel bài toán dự kiến phân tích (ví dụ bảng dòng tiền dự án với kết quả đầu ra là NPV và IRR).Điều đặc biệt lưu ý là trong bảng tính này người ta phải mô tả mối quan hệ giữa thông số đầu vào (ví dụ vốn đầu tư, doanh thu, chi phí vận hành, với các biến đầu ra như NPV, IRR) thông qua các hàm chức năng của excel

Trong bảng dòng tiền trên các kết quả đầu ra của phân tích NPV và IRR.Giá trị của các biến này phụ thuộc vào tính bất định của các biến đầu vào như vốn đầu tư, doanh thu, chi phí vận hành và bảo dưỡng (O&M), và muốn khảo sát sự ảnh hưởng về tính bất định của các biến đầu vào đến các kết quả

đầu ra Khi bảng dòng tiền đã được xác lập đúng quy cách thì quá trình phân tích được tiến hành như sau:

1 Khởi động Crytal Ball

2 Đọc bảng tính chứa dữ liệu phân tích (Open)

3 Đưa con trỏ đến ô chứa giá trị của biến đầu vào cần phân tích

4 Khai báo biến đầu vào (Select Cell)

5 Lựa chọn dạng phân bố xác suất của biến đầu vào (Define Assumption) Lúc đó trên màn hình hiển thị bảng mô tả các dạng phân bố xác suất Kích chuột vào ô chứa phân bố xác suất lựa chọn (ví dụ Uniform) và kích chuột tiếp vào nút OK Lúc đó bảng phân bố xác suất (Uniform Distribution) xuất hiện

6 Nhập giá trị cực tiểu của biến vào ô min (ví dụ 3.6, tức là 3.6 Đô la chi phí)

7 Nhập giá trị cực đại vào ô max (ví dụ 4.4 tức 4.4 đô la chi phí)

8 Kích chuột vào phím OK để trở về bảng tính Lúc đó ô chứa giá trị biến

đầu vào vừa được lựa chọn sẽ chuyển sang màu xanh

9 Lần lượt khai báo tiếp cho các ô khác (năm khác) của biến vừa lựa chọn sau đó chuyển đến biến đầu vào khác và quá trình khai báo vẫn tiến hành tương tự cho đến khi hết các biến đầu vào cần khảo sát Lúc đó thông qua việc tự động đổi màu của các biến được khai báo biết được vùng các biến đầu vào cần khảo sát

10 Sau khi đã khai báo hết các biến đầu vào cần khảo sát, bước tiếp theo là khai báo các biến kết quả đầu ra (ví dụ các biến NPV, IRR).Đưa con trỏ