Bài giảng Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới: Bài 6 - ThS. Trần Hồng Nhung

Bài giảng Lịch sử nhà nước và pháp luật thế giới - Bài 6: Nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa trình bày về nhà nước và pháp luật Công xã Paris năm 1871; Nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa Xô Viết; nhà nước và pháp luật các nước Cộng hòa dân chủ nhân dân; sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu, công cuộc cải cách, đổi mới của các nước Xã hội chủ nghĩa khác.

GIỚI THIỆU MÔN HỌC

LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP

LUẬT THẾ GIỚI

Giảng viên: ThS Trần Hồng Nhung

BÀI 6 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Giảng viên: ThS Trần Hồng Nhung

MỤC TIÊU BÀI HỌC

• Trình bày được nguyên nhân bùng nổ, sự thiết lập nhà

nước và pháp luật của Công xã Paris Đồng thời chỉ rõ

được ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thất bại

• Trình bày được nội dung cuộc cách mạng tháng Mười và

sự thiết lập nhà nước Xô Viết Nga Nhà nước và pháp luật

Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết

• Chỉ rõ được đặc điểm về nhà nước và pháp luật các nước

Cộng hòa dân chủ nhân dân

CÁC KIẾN THỨC CẦN CÓ

• Để học tốt môn học này, sinh viên cần có kiến thức của

môn Lý luận chung nhà nước và pháp luật

HƯỚNG DẪN HỌC

• Đọc tài liệu tham khảo

• Thảo luận với giáo viên và các sinh viên khác về những

vấn đề chưa nắm rõ

Nhà nước và pháp luật Công xã Paris năm 1871

6.4

CẤU TRÚC NỘI DUNG

6.1.1 Nguyên nhân bùng nổ cuộc cách mạng vô sản và

sự thành lập nhà nước

Công xã Paris

6.1.3 Nguyên nhân thất bại và bài học

lịch sử

6.1.2 Pháp luật của Công xã Paris

6.1 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT CÔNG XÃ PARIS NĂM 1871

• Giữa những năm 60 của thế kỷ XIX, ở Pháp, đế chế thứ II lâm vào tình trạng khủnghoảng Napoleon III tiến hành cuộc chiến tranh với đế chế Phổ và đã thất bại, đầuhàng quân Phổ Đế chế II sụp đổ.

• Nhân dân Paris nổi dậy, đòi thành lập Chế độ cộng hòa và bảo vệ Tổ quốc Chiều4/9/1870, một Chính phủ lâm thời tư sản của nền Cộng hòa thứ III được thành lập,lấy tên là “Chính phủ vệ quốc”

• Chính phủ lâm thời mong muốn mượn tay quân Phổ để đàn áp phong trào của nhândân, trước tình hình thực tế, nhân dân Paris đã nổi dậy chống lại quân Phổ, ngày18/ 03/1871, cuộc cách mạng của nhân dân Paris đã giành thắng lợi

 Đây là cuộc cách mạng vô sản đầu tiên trên thế giới giành thắng lợi

6.1.1 NGUYÊN NHÂN BÙNG NỔ CUỘC CÁCH MẠNG VÔ SẢN VÀ SỰ THÀNH LẬP NHÀ NƯỚC CÔNG XÃ PARIS

6.1.1 NGUYÊN NHÂN BÙNG NỔ CUỘC CÁCH MẠNG VÔ SẢN VÀ SỰ THÀNH LẬP NHÀ NƯỚC CÔNG XÃ PARIS (tiếp theo)

• Tổ chức bộ máy nhà nước:

 Ngày 26/03/1871, Hội đồng Công xã được bầu cử theo nguyên tắc phổ thôngđầu phiếu Hầu hết thành viên của Hội đồng Công xã là những đại biểu của giaicấp công nhân và nhân dân lao động

 Ngày 29/03, Hội đồng Công xã tổ chức ra 10 Ủy ban của mình Mỗi Uỷ ban cóthể được coi là những bộ của 1 Chính phủ (Uỷ ban hành pháp, Uỷ ban tàichính, Uỷ ban quân sự, Uỷ ban tư pháp, Uỷ ban an ninh, Uỷ ban lương thực,

Uỷ ban lao động, Uỷ ban công nghiệp và thương nghiệp, Uỷ ban ngoại giao, Uỷban giáo dục)

 Tòa án cách mạng được thành lập để trấn áp các thế lực phản cách mạng,thẩm phán do Ủy ban hành pháp chỉ định (Tòa có thẩm quyền xét xử các vụhình sự và dân sự nhỏ, các vụ hình sự nghiêm trọng thì thành lập Tòa án đặcbiệt để cùng phối hợp với bồi thẩm đoàn để giải quyết)

 19/4/1871, Hội đồng Công xã công bố bản Tuyên ngôn với nhân dân Pháp Đây

là văn kiện pháp lý xác lập mô hình nhà nước theo kiểu Công xã Paris Mỗicông xã có quyền tự trị và liên kết thành từng quận Hội nghị quận cử đại biểuvào Quốc hội của cả nước đặt ở Paris

6.1.2 PHÁP LUẬT CỦA CÔNG XÃ PARIS

• Công xã Paris chỉ tồn tại trong thời gian ngắn nên pháp luật không được banhành nhiều

• Về hình thức pháp luật: Sắc lệnh – đây là hình thức pháp luật thích hợp để giảiquyết những vấn đề cấp bách trong việc xây dựng và chiến đấu bảo vệ Công xã

 Sắc lệnh ngày 16/4, giao cho công nhân quản lý những xí nghiệp mà bọn chủ

đã chạy trốn Toàn bộ mọi công việc của xí nghiệp đặt dưới sự kiểm soát củacông nhân

 Một số Sắc lệnh quy định về giá bánh mỳ, thịt bò Để bình ổn giá, bảo vệ đờisống nhân dân

 Kết luận: Pháp luật Công xã đã tạo dựng được một trật tự xã hội mới, mang lạinhững quyền lợi thiết thực cho nhân dân lao động

6.1.3 NGUYÊN NHÂN THẤT BẠI VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA NHÀ NƯỚC CÔNG

XÃ PARIS

• Công xã Paris chỉ tồn tại trong 72 ngày Sau khi tập hợp lại lực lượng, quân độicủa chính quyền tư sản đã tổng tấn công vào thành phố Công xã Paris hoàn toànthất bại

• Nguyên nhân thất bại:

 Về khách quan: Tương quan lực lượng chênh lệch Chủ nghĩa tư bản đangtrên đà phát triển

 Về chủ quan: Giai cấp công nhân chưa được rèn luyện, giác ngộ về ý thức giaicấp Hơn nữa, họ chưa có một chính đảng lãnh đạo cách mạng

 Nguyên nhân trực tiếp: Sau khi giành thắng lợi bước đầu, Công xã Paris đãkhông kiên quyết trấn áp bọn phản cách mạng (chưa tịch thu ngân hàng, bưuđiện…) để chúng có thời gian tập hợp lực lượng Công xã chưa chú trọng đếnviệc huấn luyện, trang bị cho các lực lượng vũ trang cách mạng; chưa thựchiện được sự liên minh với nông dân

• Ý nghĩa lịch sử:

 Công xã Paris là hiện thực đầu tiên của chuyên chính vô sản

 Công xã Paris đã sáng tạo ra hình thức đầu tiên của nhà nước vô sản

6.2.1 Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười

và sự thành lập nhà nước Xô Viết

6.2.2 Nhà nước và pháp luật Liên bang cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Xô Viết

6.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT XÃ HỘI CHỦ NGHĨA XÔ VIẾT

• Tình hình nước Nga trước cách mạng: Đầu thế kỷ XX, nước Nga chuyển sanggiai đoạn Đế quốc chủ nghĩa nhưng vẫn là một nước lạc hậu về kinh tế, chính trị

so với các nước đế quốc khác Xã hội vẫn còn nhiều tàn dư của chế độ nông nôphong kiến

 Về chính trị, vẫn là nhà nước quân chủ chuyên chế dưới sự thống trị của

Sa Hoàng

 Về mặt xã hội, Nga là đất nước của nhiều dân tộc Các dân tộc đều bị giai cấpthống trị áp bức, bóc lột nặng nề, vì thế Nga là nước có phong trào cách mạngphát triển mạnh mẽ nhất Giai cấp vô sản Nga được giác ngộ cách mạng và

có trình độ tổ chức cao Đặc biệt là đã có một chính đảng thực sự lãnh đạo,

đó là Đảng Công nhân Chủ nghĩa xã hội Nga do Lê nin lãnh đạo

• Cách mạng vô sản Nga phát triển qua hai giai đoạn:

 Cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới thiết lập chính quyền chuyên chính côngnông (Cách mạng dân chủ tư sản tháng Hai)

 Cách mạng xã hội chủ nghĩa, xác lập chuyên chính vô sản (Cách mạngtháng Mười)

6.2.1 CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA THÁNG MƯỜI VÀ SỰ THÀNH LẬP NHÀ NƯỚC XÔ VIẾT

6.2.1 CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA THÁNG MƯỜI VÀ SỰ THÀNH LẬP NHÀ NƯỚC XÔ VIẾT (tiếp theo)

• Cách mạng dân chủ tư sản tháng 02/1917: Lật đổ nền quân chủ chuyên chế Ngahoàng, dẫn đến cục diện tồn tại song song hai chính quyền

 Chính phủ lâm thời của giai cấp tư sản

 Xô Viết – Chính quyền của giai cấp công nhân và binh lính

• Ý nghĩa: Sau cách mạng dân chủ tư sản tháng Hai, do có hai chính quyền song songtồn tại, quần chúng nhân dân chưa được giải phóng khỏi sự bóc lột hoàn toàn Tìnhhình lúc này đòi hỏi cách mạng phải phát triển đi lên, lật đổ hoàn toàn chính quyền

tư sản, thiết lập nhà nước vô sản

• Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười thiết lập nhà nước vô sản:

 Ngày 04/4/1917, Hội nghị Xô viết đại biểu của công nhân, binh lính toàn nướcNga được triệu tập do V.I Lênin chủ trì

 Ngày 10/10/1917, Ban chấp hành trung ương họp quyết định khởi nghĩa vũ trang

 Chiều 24/10, cuộc khởi nghĩa bắt đầu Ngay trong đêm 24/10, quân khởi nghĩa

đã chiếm được toàn bộ Petrograd, bao vây Cung điện Mùa Đông

 07h ngày 25/10/1917, đợt tấn công thứ nhất bắt đầu 06 giờ chiều, ĐảngBônsêvich gửi tối hậu thư cho Bộ tham mưu quân sự Petrograd buộc đầu hàngnếu không sẽ cho chiến hạm Rạng Đông tấn công Cuộc chiến diễn ra tới 2 giờ

45 phút sáng thì kết thúc Toàn bộ chính phủ tư sản lâm thời bị bắt

6.2.1 CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA THÁNG MƯỜI VÀ SỰ THÀNH LẬP

NHÀ NƯỚC XÔ VIẾT (tiếp theo)

6.2.1 CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA THÁNG MƯỜI VÀ SỰ THÀNH LẬP

NHÀ NƯỚC XÔ VIẾT (tiếp theo)

• Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười thiết lập nhà nước vô sản:

 Ý nghĩa của cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười: Cách mạng thángMười là cuộc cách mạng vĩ đại nhất trong lịch sử loài người, đã thiết lập một nhànước vô sản thuộc về nhân dân, mở ra thời kỳ mới, thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa

tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên toàn thế giới

 Chỉ sau 02 năm thắng lợi của cách mạng tháng Mười, Đảng Cộng sản đượcthành lập ở 13 nước

 Cách mạng tháng Mười đã để lại nhiều kinh nghiệm của cuộc cách mạng giànhchính quyền (vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, vai trò của liên minh côngnông, phương pháp cách mạng là bạo lực cách mạng, mối quan hệ mật thiếtgiữa cách mạng trong nước và cách mạng thế giới)

• Tới năm 1922, lãnh thổ nước Nga thành lập khối liên minh gồm 06 nước cộng hòa

Xô viết: Nga, Ucraina, Bêlôruxia, Adécbaidan, Ácmêni, Grudia

 Các nhà nước Cộng hòa này đều đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản (ĐảngBônsevic) Đây là những tiền đề vững chắc cho sự thành lập Liên bang xã hội chủnghĩa Xô viết

• Ngày 30/12/1922, Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết (Liên Xô) ra đời

• Đến năm 1940, Liên Xô có 16 nước cộng hòa

• Từ 1956 đến khi sụp đổ, Liên Xô có 15 nước Cộng hòa

6.2.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LIÊN BANG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

XÔ VIẾT

6.2.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LIÊN BANG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

XÔ VIẾT (tiếp theo)

Các nước Cộng hòa thuộc Liên bang xã hội chủ nghĩa Xô Viết

Kirghizia Uzbekistan Armenia Latvia Azerbaidjan Litva

Belorussia Moldavia

Gruzia Tadjikistan Kazakhstan Turkmenia Ukraina

• Tổ chức bộ máy nhà nước Liên bang: Hiến pháp quy định tổ chức bộ máy nhànước, dựa trên nguyên tắc bảo đảm sự bình đẳng giữa các dân tộc, giữa cácnước cộng hòa liên bang.

 Xô Viết tối cao (cơ quan lập hiến & lập pháp, cơ quan quyền lực tối cao), gồmhai viện:

 Viện Liên bang: Đại biểu cho lợi ích chung của mọi công dân toàn liênbang Đại biểu bầu theo tỉ lệ dân số

 Viện Dân tộc: Đại biểu cho lợi ích của các dân tộc Mỗi nước cộng hòathành viên Liên Xô được bầu 25 đại biểu

 Hội đồng các Ủy viên nhân dân là Chính phủ (cơ quan hành chính nhà nước)

 Đến Hiến pháp năm 1977, lập ra chức vụ Tổng thống Liên Xô, có quyền hạnrất rộng

 Do những sai lầm nghiêm trọng trong cải tổ chính trị và kinh tế, ngày 06/9/1991,Quốc hội bãi bỏ Hiệp ước Liên bang năm 1922 Liên bang Xô viết tan rã và quyếtđịnh thành lập một hình thức liên minh mới là Cộng đồng các quốc gia độclập SNG

6.2.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LIÊN BANG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

XÔ VIẾT (tiếp theo)

6.2.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LIÊN BANG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

XÔ VIẾT (tiếp theo)

Liên bang xã hội chủ nghĩa Xô viết

• Pháp luật xã hội chủ nghĩa Xô viết (đặc điểm):

 Pháp luật Xô viết là hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới

 Do hình thức cấu trúc là nhà nước liên bang nên pháp luật Liên Xô có 2

hệ thống:

 Hệ thống pháp luật chung của toàn Liên bang, có hiệu lực cao nhất

 Hệ thống pháp luật ở từng nước cộng hòa (bao gồm Hiến pháp, các bộ luậtriêng nhưng không trái với pháp luật liên bang)

 Liên Xô đã có rất nhiều các bản Hiến pháp, gồm Hiến pháp 1918 (Hiến phápNga), 1924, 1936, 1977

 Hiến pháp Liên Xô ghi nhận trực tiếp vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhànước và xã hội

 Hệ thống pháp luật Xô viết phân chia thành nhiều ngành luật dựa trên các tiêuchí về đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh, chủ thể của quan hệpháp luật

6.2.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LIÊN BANG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

XÔ VIẾT (tiếp theo)

6.2.2 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT LIÊN BANG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

XÔ VIẾT (tiếp theo)

• Nhận xét về pháp luật xã hội chủ nghĩa Xô viết

 Hệ thống pháp luật Xô viết được hình thành, phát triển và tồn tại trong quá trìnhhơn 07 thập niên Đó là hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồ sộ, bao gồm các hiếnpháp, nhiều bộ luật, đạo luật của hầu hết các ngành luật

 Pháp luật Xô viết tuy còn có những khuyết tật, sai lầm nhưng về bản chất kháchẳn với pháp luật tư sản Đó là nền pháp luật kiểu mới, của dân và vì dân

6.3.1 Nhà nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu

6.3.3 Đặc điểm

cơ bản của hệ thống pháp luật dân chủ

• Trước và trong Chiến tranh thế giới thứ II, một loạt các quốc gia ở châu Âu, châu Á,châu Phi bị đế quốc và phát xít chiếm đóng Trong các nước này giai cấp tư sảnkhông còn đóng vai trò là giai cấp cấp tiến bộ, vì thế không còn khả năng lãnh đạocách mạng tư sản Năm 1945, phe phát xít đầu hàng quân đồng minh, hệ thống phátxít sụp đổ, tạo điều kiện cho phong trào cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở cácnước phát triển.

• Ở châu Âu, nhân dân các nước đã phối hợp với Liên Xô, tiêu diệt phát xít Đức,giành chính quyền, thành lập nhà nước dân chủ nhân dân

• Ở châu Á, khi Nhật buộc phải đầu hàng quân đồng minh không điều kiện, ĐảngCộng sản các nước đã chớp thời cơ khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền

• Sau Chiến tranh thế giới thứ II, các nước xã hội chủ nghĩa đã ra đời Ở các nướcnày, Đảng Cộng sản lãnh đạo nhân dân tiến hành cách mạng dân tộc với nhiệm vụ

là chống đế quốc, chống phong kiến, giành độc lập dân tộc và dân chủ

6.3 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN (tiếp theo)

6.3 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN (tiếp theo)

Các nhà nước xã hội chủ nghĩa ở

Cộng hòa nhân dân Ba Lan Cộng hòa dân chủ nhân dân

Triều Tiên (Bắc Triều Tiên)Cộng hòa nhân dân Bungari Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

Cộng hòa dân chủ Đức Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào

Cộng hòa nhân dân Hunggari Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt NamCộng hòa nhân dân Rumani

Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa

Tiệp Khắc

6.3 NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN (tiếp theo)

• Hình thức chính thể Cộng hòa dân chủ nhân dân khác với hình thức Xô viết:

 Tham gia vào chính quyền nhà nước không chỉ có đại diện của hai giai cấp côngnhân và nông dân, mà còn có đại diện của các tầng lớp và cá nhân yêu nước(bao gồm cả một số người xuất thân từ thành phần tư sản, địa chủ, công chứccủa chế độ cũ)

 Có mặt trận dân tộc thống nhất là cơ sở chính trị - xã hội của nhà nước

• Hoàn cảnh lịch sử:

 Các nước Đông Âu là các nước tư bản độc lập nhưng lạc hậu, bị lệ thuộc vào các nước tư bản lớn

 Trong chiến tranh thế giới thứ hai bị các nước đế quốc chiếm đóng

 Giải phóng dân tộc là nhiệm vụ cấp bách

• Một số nước xã hội chủ nghĩa tiêu biểu ở Đông Âu: Cộng hòa nhân dân xã hội chủ nghĩa Anbani, cộng hòa nhân dân Hungary

• Đặc điểm các nhà nước Đông Âu:

 Khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng

 Bộ máy nhà nước bao gồm các cơ quan:

 Cơ quan quyền lực nhà nước

 Cơ quan hành chính nhà nước

 Nhà nước tiến hành quốc hữu hóa ruộng đất, ban hành luật thông qua hiến pháp

6.3.1 NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở ĐÔNG ÂU

6.3.2 CÁC NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở CHÂU Á

• Hoàn cảnh lịch sử

 Một số nước ở châu Á đang là thuộc địa - phong kiến

 Chiến thắng của Liên Xô đối với phát xit Nhật  tạo điều kiện đấu tranh

• Một số nước tiến hành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và tiến lên cáchmạng xã hội chủ nghĩa: Triều Tiên, Trung Quốc, Lào, Việt Nam

• Tổ chức bộ máy nhà nước của các nước Cộng hòa dân chủ nhân dân ở châu Ánhìn chung:

 Cơ quan quyền lực nhà nước

 Cơ quan chấp hành (hành chính)

 Nguyên thủ quốc gia

 Và tất cả các nước này đều chịu sự lãnh đạo của Đảng cộng sản

 Các cơ quan trong bộ máy nhà nước bao gồm: Cơ quan quyền lực nhà nước, cơquan hành chính nhà nước, cơ quan xét xử, cơ quan kiểm sát.

 Về nguồn của pháp luật, coi văn bản quy phạm pháp luật là nguồn cơ bản Án lệkhông được coi là nguồn cơ bản của luật

 Về cấu trúc, hệ thống xã hội chủ nghĩa phân chia thành các ngành luật, căn cứvào đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh và hệ thống chủ thể đặc thù

6.3.3 ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA HỆ THỐNG PHÁP LUẬT DÂN CHỦ NHÂN DÂN