Y học cổ truyền vận dụng nhi khoa: Phần 1

Ebook Chuyên đề nhi khoa y học cổ truyền: Phần 1 cung cấp đến người học 5 chương với các nội dung: phạm vi và đặc điểm của nhi khoa; bảo vệ và giáo dục trẻ em; khái quát về chẩn đoán; khái quát về cách chữa; bệnh của trẻ sơ sinh.

TS VU NAM

CHUYEN DE NHIKHOA

N H A X U A T B A N Y H O C

l O i n 6 i o A u

Nhi khoa hay con goi la A khoa, la mot mon khoa hoc chuyen nghien ciiu ve nuoi dtfdng, cham soc, phong benh va chCta benh cho tre em ttr luc mdi sinh ra cho den tuoi 15 Dac diem sinh ly va benh ly cua tre co nhieu diem khac so v6i ngifdi 16n, dac biet sau khi mSc benh, benh tinh han nhiet, hil thUc bien hoa rat nhanh, doi hoi viec chan doan va dieu tri phai tinh thong va kip thoi

Tren cd sd do, sach chuyen de ve nhi khoa v hoc co truyen dadc bien soan gom nhiing phan sau:

- Phan dai cUdng (gom chUdng I, II) ban ve pham vi va dac diem cua nhi khoa, phUdng phap nuoi dUdng, cham soc tre em

- Phan ly luan cd ban cua y hoc co truyen (gom chUdng III, IV) ve chan doan benh va dieu tri nhi khoa

- Phan benh hoc nhi khoa (chUdng V, VI, VII) dtfdc trinh bay mot cach he thong benh danh, nguyen nhan gay benh, the benh, bien chOtng luan tri, phtfdng dude thich hdp

Thiia ke va phat huy y hoc co truyen, chung toi manh dan

bien soan tai lieu nay, tuy da co g&ng rat nhieu song khong the

tranh khoi nhflng thieu sot, vi vay chung toi rat mong nhan dude sU gop y cua dong nghiep va doc gia de tai lieu dude hoan thien hdn

TS V U N A M Benh vien Y hoc co truyen Trung tfdng

3

MUC LUC

Chitting I Pham vi va dac diem cua nhi khoa 7

Chitting II Bao ve va giao due tre em 11

Chitting III Khai quat ve chdin doan 16

Chitting IV Khai quat ve cach chiia 53

Trung ngan, huyen ung (sung ldi, moc mvn tren

5

ChUdng I

PHAM VI V A D A C D IE M C U A NHI K H O A

Nhi khoa la mot mon khoa hoc chuyen nghien cOtu ve sU nuoi dUdng, chuta benh va phong benh cho tre em, do dac diem sinh ly, sinh hoat hang ngay va moi trUdng tiep xuc cua tre em

so vdi ngUdi 16n co khac nhau Pham vi phat benh tren mot mtic do nhat dinh cung co ch6 khac hdn ngUdi 16n, cho nen khong the nhin mot cach ddn gian rSng "tre em 1& ngUdi 16n thu nho lai"

I PHAM VICOA NHI KHOA

Nhi khoa trong pham vi y hoc la mot mon chuyen khoa, theo doi tUdng nghien ctiu mil n6i thi tvr luc sinh ra cho ddntuoi thanh nien (tuoi day thi) day la thdi ky diic biet va nh^'t dinh cua tre em Nhu sach Tieu nhi ve sinh tong luan phudng noi: “Dudi 14 tuoi thi nen chvia theo phep chfla tre em, 15 tuoi trd len thien quy da co, thi nen chiJa theo phep chiia ngUdi ldn” Nhu vay, pham vi cua nhi khoa la tii khi lot long me den

14 tuoi

Nhi khoa la mot mon Y hoc lam sang rong rai, dUa tren cd

sd cua noi khoa ma phat trien, toan bo he thong ly luan cua y hoc co truyen nhu: Hoc thuyet am dUdng, Hoc thuyet ngu hanh, Hoc thuyet thien nhan hdp nha't, tii ch^n, bat cUdng, cung chi dao chung cho thutc tien lam sang cua nhi khoa Nhung tren sinh ly, benh ly cua tre em co nhiing dac diem cua

no nhu trong cac loai benh ngu lao, luc cUc, that thUdng va

benh ve gidi tmh cua ngUdi 16n thi b tre em khong co hoac it

7

t h ;'t y : ngiKic 1; 11 c a c benh nhu u<>n van fliinnu ion i h

cham nam chung mem cua tre em thi <>' nguoi Inn ian klv'iig thaw Ve nguyen nhan gay benh d tre em thi tudnt: dni don thuan khong ngoai ngoai cam luc dam va noi thUdnir an bu; con d ngUdi ldn thi lai do that tinh ton thUdng ve phong due va nguven nhan co phan phUc tap hdn Theo su bien chuyen cua benh tat ma noi thi tre em sau khi mdi mac benh han nhiet -

hU thuc bien hoa rat nhanh nhung mot khi co chuyen bien tot thi d£ phuc hoi sijfc khoe DUa vao nguyen nhan noi tren thi bat c(1 d phUdng dien nao, chan doan hay tri lieu, san soc hay nuoi nang tre em, nhat thiet deu can am hieu ve chuyen mon,

do do ma phai chuyen khoa hoa nhi khoa.

II DAC OI^M cOa NHI KHOA

Tre em sd sinh nhu mam non mdi n&y, the chat “t h u in dUdng” d vao giai doan sinh trUdng va phat due m au chong,

m at khac do cd the mem yeu, khf huyet chua du, tan g phu chUa ben, am dUdng con non, Y hoc co truyen goi la tri am, tri

hu, de thuc, d i han va de nhiet.

1 Dac diem sinh ly

Tre em sd sinh chua day thang la thdi ky tre mdi lot long

me, bat dau mot cuoc song doc lap, dac trUng cho thdi ky nay

la xUdng cot chua day du, thop chua kin, thdi gian ngu con nhieu, trif khi bu mdm ra thi hau nhu chi co ngu hoan toan, mach dap rat nhanh ma rat de bien dong, hdi thd khong deu dan lam , moi ngay nhat dinh phai co m ay lan khoc de lam cho phoi dude hoat dong, khi huyet dUdc thong ldi dieu hoa, trong thdi gian khoc thi hdi thd va mach dap tang nhanh ro ret.

8

Tre em trong thdi ky con bu chua day tuoi thi giai doan dau chu yeu la nhd vao su(a me de nuoi diTcfng, tu 3-4 thang trd len mdi dan dan cho an cac thUc pham khac nhau giup vao, den giai doan sau thi lay cac chat loang thay sOfa lam thtic an chu yeu Vi siic tieu hoa cua tre em con yeu nen sU an uong trong thdi ky nay phai dac biet chu y.

Tu; do ve sau, dan d&n biet di, biet noi nhting cau ddn gian, doi vdi sU vat xung quanh chung cung ngay cang hieu biet them nhieu hdn, ve mat tinh than cung biet bieu lo tinh cam cua minh nhung khong on dinh, d l miing de gian, bien doi rat nhanh Do la nhutng dac diem trong qua trinh sinh trUdng va phat due cua tre em sau khi sinh

Tom lai: tre em trong thdi ky < 2 tuoi, vo luan cd the hay tri tue deu phat trien khong ngvtag ma lai ro rang va nhanh chong Dong thdi trong thdi ky nay, co nhan xet thay c6 mot trang thai tUdng doi phOfc tap goi la "bien chung" ttjfc 1& nhan dinh rin g sU phat trien ve cd the cung nhu sU tang them ve tri tue cua tre em theo tifng thdi k£, co mot qua trinh bien doi va chung boic ra (nong bien chiing) Trong qua trinh nay, co the xuat hien mot so chiing trang nhe nhu minh nong, hdi giat minh, tai lanh, vung xUdng cham lanh, hdi co mo hoi, khong muon an, nang hdn thi non mua Sau vai ngay thi tu nhien khoe hSn, do la qua trinh nong bien chung

Co nhan cho r^ng bien chung la huyet mach tot, bien doi ngu tang, cho nen sau moi lan bien chung thUdng thay tinh chi cua tre co doi mdi nhu noi: "bien" la bien doi tinh chi, phat trien thong minh; “chung” la chung boc huyet mach, 16n manh tram xUdng NhUng cung co nhieu tre tu: luc sinh ra cho tdi ldn khong co nhutng chOfng hau nhu da noi tren, cho nen cung khong the cau ne d thuyet ay Song cung khong the dem benh tat that sU ma cho la bien chung, ma de keo dai ngay gid, m&c sai lSm ve dieu tri

9

2 D ac diem benh ly

2 1 Tre d e bi mac benh

Vi cd the tre em non n6t nen ben ngoai de cam phai ta khi luc dam, ben trong de hi ton thUdng ve an - bu; va lai khnng the chiu noi nhting kich thi'ch manh va dot ngot de phat sinh

ra kinh sd Ngoai ra con co the vi nhan to tien thien hoac sil

phat due cua hau thien khong tot ma dan den benh tat co tinh

chat dac biet

2.2 BGnh tinh chuyen bien nhanh

Benh tat cua tre em trif nhiing benh co ti'nh chat d&c biet nhu scli, dau, kinh, cam va ho ga, tUa mieng, con cac benh khac cung giong nhu ngUdi ldn, nhung vi tre em phat benh de hu, di thuc, bien hoa nhanh chong, benh tinh so vdi ngUdi ldn thUdng nang hdn, nhu cung mot chiing ngoai cam nong lanh, ho hen

ma d tre em thi d l bien thanh sUng phoi, ho, kho thd; cung mot chting bung bi cam han sinh ra dau bung ia chay d tre em

d l bien thanh chOtng man ty, chiing quyet nghich

Hdn nila vi tre em mdi sinh thi chua biet noi h o ic tuy da biet noi nhung thUdng cung khong ke benh mot cach chfnh xac, khi benh thi buon buc v^t va khong yen, la khoc om som khong nfn, khi sot cao co luc lai lanh ldi nhu thUdng, co luc lai sinh ra run ray co quSp Bdi the ve mat ch£n doan va tri lieu deu tUdng doi kho khdn phiic tap Dung nhu co nhan da noi:

"Tre em the chat non beu, d l hu d l thuc, dieu tri hdi trai mot

ty thi thuc la sai mot ly di mot dam"

2.3 Benh de hoi phuc

Benh d tre thUdng do an uong hoac ngoai cam la chinh, benh it phiic tap cho nen tre dude chan doan va dieu tri kip thdi thi stfc khoe cua tre hoi phuc nhanh

10

ChUdng II

B AO V E V A G IA O DUC TR E EM

Tre em la m am non cua nhan loai, la ldp ngUdi ke tuc sU nghiep cua tUdng lai cho nen cong tac bao ve va giao due tre

em can dUdc coi trong, de boi dap cho chung co du nhiing yeu

to cua the he tUdng lai, co than the cUdng trang, tri tue doi dao, co dao dtic pham chat tot Do la trach nhiem vinh quang cua nhiing ngUdi thay thuoic, ngUdi me va ngUdi bao mau.

Doi vdi viec bao ve giao due tre em trong y da ti'ch luy rat nhieu kinh nghiem, da quan triet tu tudng phong benh trong y hoc la chQa benh khi benh chua phat Nhiing hieu biet ve phUdng dien nay cac sach vd ban ve nhi khoa cua cac thdi dai deu rat coi trong

i A n u 6 ng dinh dl /O ng

V an de Sn uong dinh dUdng cua tre em thi sfla me la thi'ch hdp nhat, nhung phUdng phap cho bu can phai thfch hdp v6i nhu cau thuc te, tranh doi qua, no qua vi no deu anh hUdng den sOfc khoe tre em

Tre em lot long me trU6c het nen dung bong da sat trung lau sach cac chat ban trong mieng, tiep do dung cam thao sac dac cho tre mut hoac dung nu6c hoang lien sac dac nho tijfng

giot vao mieng tre Dong thdi c<1 vai gid la cho uong mot it nude

loc am a'm, sau de thi cho bu ngay, thdi gian cho bu ban ngay 3-4 gid/lan, ban dem 6-8 gid 1 lan, moi lan 15 phut - 20 phut, nen can cOt tuoi tre ldn hay nho, tinh hinh cu the ma quy dinh

de tranh tinh trang no qua hoac doi qua (no qua thi trd siia ra, nang thi ton thUdng den dUdng ruot ma sinh tlch tre; doi qua

U

thi k h o c mfu k h o n g mn lau ng ay so an h hui>nur den dinh dufing trri ngai c h o su ph a t trien c u a tre).

NgUdi me c a n dUdc c h u y ve mat an u o n g di nh d u o n e va

t ha n the pha i k h o e m a n h C o n h a n da noi: " M e an do n o n e thi

sufa nong, m e an do l a n h thi sUa l an h , m e bi b e n h thi con cung

b e n h me k h o e thi c o n k h o e " D i e u ay noi ro tinh h i n h >uc khoe

cua me co anh hUdng rat ldn doi vdi tre con dang con hu dong thdi ngUdi vu nuoi cung nen chu y tu dUdng tinh tinh vi that tinh qua do cung co anh hUdng den so lUdng va chat lUdng cua sUa S a c h B ao a n h t o a t y e u noi: " T r e mdi sinh nen b a o ngUdi

me gin giiK can than ve that tinh luc dam , kieng an do xao ran ngon beo thi siia mdi tot, thi tre khong sinh benh, neu khong thi am dUdng m at thang bang, khi huyet xong boc len siia bi

hu hong tat nhien sinh ra moi benh tat".

d^u num vu cho sa c h ,nan bo thii siia ngUng tu d dau vu ra roi

mdi cho tre bu Vi thii siia ngUng tu ay tUdng doi kho tieu hoa,

siia nong di se lam cho tre non mUa, mua dong khong n in bo

siia lanh di se lam cho tre ho va kiet ly " Sach Tieu nhi ve sinh

tong vi luan phUdng lai bo sung rSng: "He moi lin cho con bu,

nong" Nhu vay co the lam cho sQa trong vu dude lvfu thong,

kim yeu phUdng noi: "Neu tre nSm nen cho tre goi d iu len canh tay ngUdi me de vu va dau tre ngang nhau roi cho bu thi tre khong bi nghen sac, luc me muon ngu thi difng cho bu niia

sd bu lap mieng mui lai khong biet chifng no doi" Cho bu khi ngu nen dac biet chu y khong de cho vu vlt lap mieng mui tre

lai de de phong nghet thd.

Tre dUdc tren dudi 6 thang ngoai viec cho bu ra con c6 th§ dan dan cho an them cac do an khac nhu chao loang, bot gao

12

hav mi g in 2 nam thi nen cai siia Neu keo dai thdi gian cho

bu ma khong cho an cac do an khac nhu gao, mi, thi ty vi se trd nen hu yeu, trung khi khong manh Khi ngUdi me co thai thi nen cai siia Sach Co kim y thong noi: ‘‘Me co thai ma cho con bu, se lam cho con gay vang di”

ii d i S u h O a A m lanh

Tre em am dUdng non ndt, da thjt mem non, khi huyet

chua du, neu a'm lanh khong dieu hoa, n&ng ret xam nhap vao

de sinh ra benh tat Cho nen quan ao tre em mac can phai theo khi hau bien doi ma them bdt, mac ft qua de cam phai gio lanh, mac nhieu qua thi do mo hoi lam ton thUdng den phan

am, da thit khong san kin, ngUdc lai lam cho than the suy yeu,

sinh nhieu benh tat Sach Chu benh nguyen hau luan cua Sao Nguyen PhUdng noi: "Tre em mdi sinh da thit chua vGng,

khong nen mac a'm qua, mac a'm qua thi lam cho gSn xUdng yeu 6t khong nen vin cd mila xuan, mua he ma thay doi qu&n

ao m6t cach d6t ng6t khiefn cho bi trung gio lanh Lai can phai nghe ngong, khong de cho mo hoi ra vi mo hoi ra thi gay nen

hu ton, de cam gio lanh, luc thiic ngu hay ngay dem deu nen can than Su may mac cua tre em lay nguyen tac: mem, mong nhe, rong rai, sach se theo sU thay doi ve khi hau ma them bdt

de dieu hoa am lanh, do la cong tac quan trong nhat cua viec san soc tre em

Sach Tieu nhi benh nguyen phUdng luan co de ra 10 phep nuoi con, trong do van de am lanh co may diem c in chu y nhu sau:

- Lung nen am: neu lung bi phong han lam ton thUdng den

du huyet cua phe kinh thi khien cho sdn gai oc, da thit bi dong lai ma thanh benh Vi the ma sinh ra cac chiing phat nong, sd

r6t, ho hen, suyln thd, non mUa, cho nen thUdng thUdng ckn

phai giii cho am ap

13

- Bu n g non :mi bunt: I i can oil cua ty vi vi la cai be ■ hua

do an nong non b u n g In lanh thi co the an h h u o n g (ten - u : i* - u hoa ma si nh ra cac c h u n g soi luing, d a u bu n g , noli m u a l a

c hav.

- C h a n non am: dUdng m i n h vi ki n h c h u (J c h a n , eo k i n g va

dau goi t h u oc than, c h a n va (tail goi hi l anh co t h e a n h hildng den ty t han de sinh ra cac c h u n g c a m g io l a n h h o a c ia long.

- D a u nen mat: d ay la ndi tu hoi cua cac kinh dUrtng nao la

he c h u a tuy, neu bi n o n g dot thi t uy d a y "ra m o hoi", den noi thanh choc dau dau mat, nang lam co khi so hd, thop loi cho nen dau can mat

111 An 6, vui choi, nghI ngoi

Thdi gian tre ngu c&n phai nhieu, tuy tuoi ldn be ma co the khac nhau Noi chung tre em trong 4 thang moi ngay c&n ngu

20 gid, 6 thang ngu 16 gid, tir 2-3 tuoi can khoang 12 gid, den tuoi nhi dong can ngu chvfng 10 gid Tre em ngu yen, co gid

giac se dUdc khoe manh

Anh sang mat trdi am ap va khong khi trong lan h r£t tot doi vdi siifc khoe va sU phat trien cua tre em , co dip nen cho cac

em nang tiep xuc v6i anh sang va khong khi do Muc nuoi tre trong sach Chu benh nguyen hau noi: "Nen thinh thoang cho

ra nang va gio, neu khong thi da thit se mem nheo de bi ton thUdng He gap horn trdi am gio lang thi me nen be con ra chdi ngoai trdi, neu thUdng ra gio nSng thi huyet dUdc d&m dac, khi mdi manh len, da thit mdi cling cap, kin dao, quen chiu vdi gio lanh, khong den noi sinh ra tat benh" Doi vdi trUdng hdp khong du siic de 16n len nhu nam chilng m em , nam chiing cham thi lai cang can thiet anh sang m at trdi hdn nQa

Tre em can phai dUdc ngu day du, lai cung c i n phai van

14

phat trien ldn len dude binh thUdng, siifc khoe dUdc tang tien, dong thdi than the cang dUdc ren luyen, boi dUdng cho cac em

co mot quan diem yeu thich lao dong va mot khi the hang hai

15

( / ( tU in g I I I

KH A I Q U A T VE C H A N D O A N

Chan doan benh rung du'a tren cd sd tu chan, bat cUdng

ma ticn hanh Song vi trong khi kham benh tre em thUdng

tUdng nen trong tu chan dac biet lay vong chan lam chu you,

hanh phan ti'ch bien chun^ mdi c6 the toan dien dUdc

Cu the: han thUdng tinh than lfing le; nhiet thi tinh t h in

tinh thAn khoe kho&n, hay giav giua lan Ion.

Tinh than thanh sang, khi cd thong ldi, tien lUdng chua

benh tot; than mat khi bien than moi met khi due la tien

"Than con thi song, than mat thi chet".

2 Vong hinh the

Hinh the khoe manh linh hoat thuoc thuc chiing; hinh the

16

u n i Kho rap, toe lua thua thuoc hu Lau ngay thop chua kin la

do tien thien bat tuc.

T r e khoe kh oin thi kho bi benh, neu dot nhien bi benh cung tUdng doi d l chula Tre em g iy hu yeu, gay mon de m ic benh, khi mac benh roi cung lau khoi Van Mat Trai noi: "Hinh khi deu thuc la bam khi day du, khong co benh, de nuoi; hinh khi deu hu la bam khi khong du, nhieu benh, kho nuoi”

3 Vong sac mat

Sac xanh chu ve phong

- Chting kinh sd kem s ic xanh la chting cham via

- in dUdng xanh chu ve kinh gi&t va ia chay.

- S ic xanh, moi chum khong bu difdc^ gaj^ irw i£ llO'li v^ir

dUdng ron.

- Xanh ma trin g la hu phong

S ic xanh hien ra la benh da nfing, d tre em th'iidng thay" rat nhieu

3.3 S£c trang

Sac trang chu ve hu han.

- Tr^ng nhdt gap trong ia long, non mUa.

- Khi vang, khi trang la ty hu, cam tich.

- Trang bdt la nguyen dUdng hu

3.4 Sac vang

S^c vang chu ve ty vi bi thap tre

- Vang tUdi thuoc tha'p nhiet thuc tfch.

- Vang toi md thuoc han thap hai ty

3.5 S4c den

S ic den phan nhieu la benh nguy kich.

- Huyet thira tUdng sac xanh den trong kinh phong co giat

- Mat den nhu tro than la chu chting ac hoac dau

- Quanh mieng den xam la than khi da suy kiet

4 Ngu quan, tien am, hau am

Su bieu hien khac thUdng d ngu quan, tien am , hau am

"Ngu tang khong the trong thay dUdc, chi co the trong vao ngu quan va tien am , h^u am la dau hieu cua ngu tang ma thoi;

, neu s&c khittr v6i ng&y thUdng ma s ic cua ngu quan lai phu

hdp vdi s&c mat thi tang phu hu hay thuc khong co khi nao la khong nghiem" Than khai khieu d tien am va hau am hdp lai thanh 9 khieu, quan sat ngu quan ia mot khau quan trong

trong vong can cua nhi khoa.

18

4.1 Xem m$t

Mat la khieu cua can, tat ca tinh hoa cua ngu tang deu don len mat, cho nen xet xem hinh sac cua mat co the doan biet dUdc benh bien cua noi tang ma mau chot la d cho than khi' con hay mat

- Long trSng sac do la dUdng nhiet, sac vang la thap uat, sac xanh la the khiep nhUdc ma can phong thinh

- Nude mat chay nhieu kem mi mat do hong can de phong

sdi moc

- Khoc khong co nude mat, khong ke han nhiet hu thuc, ph&n nhieu la chiing nang

- Mi mat sung hup la tha'p thinh c6 the phat thuy thung

- Quang mat lom sau, mat moi, th&n u ru la khi hu dichthoat

- Mat do ngau la can thinh phong nhiet

- Mach mau do suot den con ngUdi la hoa dot than am

- Luc ngu hd trong mSt benh phan nhieu thuoc ty hu.

- Long trSng cua mat co cac diem ban thUdng do cam ti'ch boc len.

- Bat dau bi benh ma mat hoa, tinh than toi md can lUu y

nhiet nhap tam bao

- Benh lau ngay con ngUdi khuech tan rong ra bieu hien nguyen than sap tuyet.

- Mat nhin thang, ngudc len hay nhin nghieng hoac neu kich thich vao goc mui, mat ma co mi la can phong dong d

trong hoac dam nhiet be tac khieu co the dieu tri; ngUdc lai kich thi'ch vao khong co phan ling la kho chijta, dau hieu chet den ndi

19

- Mui chay nu6c trong la cam phai phong han.

- Nu6c mui due vang la phong nhiet pham phe

- Nude mui due chay rong rong, mui hoi thoi la phong

nhiet vko den nao goi la ty uyen.

- Minh nong nhu dot, lo mui kho, khong co nude mui la phe nhiet hai tan

- Mui nhu hun khoi, lau chui khong troi hoac nong dut, suyln thd, canh mui ph£tp phong, so vai la phong hoa deu manh, hien tu<?ng am hu khf nghich len deu la chting nSng

4.3 Ti4r\ 6m

Tien am thu6c th&n Tre em trai biu dai sSn chftc m^u tham den 1^ than khi d ly du

- Biu dai khong san, long thong, sSc nhdt la than khi hu yeu

- Biu dai sUng thung la ty than bi hu lanh

- Hon dai sung dau la chiing san khi

- Biu dai co nit la can khi, than khi deu tuyet

- Tre em gai am ho do hong u6t la co thap nhiet d bang quang

- Cua minh ngvfa, Udt chu y co nhiem trung.

20

4.4 Hau am

■ Hau mon sung do, nong dau la nhiet d dai trang.

- Ngiia hau mon la c6 giun kim

- Hau mon chay mau gap trong benh tri

- Had mon co khoi sau khi di ngoai la sa trUc trang

5 Xem liroi, xem hong

5.1 Reu ludi

Reu lu3i la benh bien cua ph£n ve, ph£n khi va trudng vi

- Reu trftng mong la thdi k£ d£u cua b§nh ngoai cam, b?nh

ta con 6 ph&n b ilu

- Reu ludi trang day ma trdn la tha'p troc boc len

- Reu lU0i v&ng trong vi nhiSt.

- Vang day d giufa ban la thap uat ket

- Gitfa ludi co reu moc ti'm la trong da day co do an ngUng dong lai

C h u y : tre sd sinh lu3i do hong khong co reu, tre m6i bu khap lUdi co reu trang mong va trdn thuoc hien tUdng binh thUdng.

5.2 Chat ludi

Chat lu5i bieu hien tinh trang benh bien cua tam, phan dinh, phan huyet

- Chat ludi hong nhat la thuoc hu nhiet

- Hong sSm thuoc thuc nhiet

21

Do I Udi la nhii't nhap v;n' I am ban.

- lain: do sain, mua co d i e m do la nhiet (toe lam hai ’ a:il

- Ludi do - a m , noi gai ga p t r o n g t am h o a hue U'-n do am hi

t h U d n g t o n ma gay nen.

• Ludi turn n h ua n la tan dich hinh thUdng.

- Ludi kho rao la tan dich hi ton thUdng.

- Ludi co cho k h o ng reu kie m hat s a m g a p t r o n g nhiet tich

ty vi.

5.4 Hau hgng

HAu hong la lo thong de thd va An uong Cac benh viem hong (nhu nga), loet hong (h iu sa) bach h&u p h ln nhieu thay

d tre em cho nen can quan sat hau hong

- Khong muon nuot kem theo 1 ben ho&c 2 ben hong sUng phu len nhu con ngai goi la nhu nga

- Hong do loet, dau nhiic kem theo minh nong va co nhiing qu&ng do an hien tren mat da g&p trong benh lan h&u sa

- Hau sUng dau co diem tr&ng, cue trSng la bach h&u

6 R ing, Idi

- Rang co cau vang dong lai la khi thap troc boic len

- Rang kho rao ma sang la vi nhiet, tan dich ton thUdng

- Kho nhu xUdng kho la huyet dich d than kiet

- Ldi sung vd dau la nhiet tich trang vi de phong t iu ma nha cam

- Ke rang chay mau vi vi nhiet boc len (cung co khi vi huvet hu gay nen)

- Tre nghien rang phan nhieu thuoc vi nhiet hoac co giun

san

- Neu nghien rang ldi la sap phat dong kinh

7 Moi, tai

- Moi trang nhat bieu hien ty hu thieu mau

- Moi kho chay la benh thuoc nhiet

- Kho chay tim den la huyet nhiet ton hai den am

- Quanh mieng s ic xanh gap trong can phong lam hai ty,

de phong co rut kinh giat

- Tre em chot tai lanh xanh, sau tai co van do £ln hien, minh nong mat do la soli s&p moc

- Sau tai hien van do thUdng do phong nhiet

- Tai xanh 1 k do lanh ki6m ch6t tai lanh se phat chufng

kinh phong

- Tai sUng dau lam m u gap trong hoa can ddm xong len.

- Benh lau ngay, vanh tai co rut lai nhu van cting thang

ra, mat may xanh met ma kho khan hoac xanh den la hien tUdng than tuyet kho chiia

8 Xem chi v£n

Xem chi van la phUdng phap dac biet de chan doan benh tat tre em dudi 3 tuoi Chi ngon tay la dUdng mach lac hien ra tif ho' khau thang den me tren phia trong ngon tay tro va dUdc chia ra:

- Dot 1 cua ngon tro gan ho' kh^u la phong quan

- Dot 2 cua ngon tro la khi quan

23

D o t c u a t r o l a m e n h q u a n

C h i n g o n l a v h i n h t h u o n g m a u d o v ai i L, ' , a n n a p h - n t r * m u '

m a k h o n g l ) K ' i i l o r a p h o n g q u a n K h i c o b e n h h m h t h a i c u a c h i

v a n h i e n d o i m a u s a c v i t h e n a m d u d e q u y h i a t g i u p d i e u t r i

Khi thuc hanh tay trai thay thuoc cam ngon tro tre e m

ngon cai hoac ngon tro cua tay phai thay thuoc miet nho nho

tu menh quan vao de thUc day khi huyet cho do luu thong lam cho chi van de thay quan sat chi van noi hay chim, mau sac, 6

bo vi nao de chan doan va dieu tri.

8.1 Noi, chim

Chi van noi hay chim la de phan biet bieu, ly

- Chi van noi ra ngoai la benh 6 bieu

- Chi van chim vao trong la ta d ly

Sach a'u a'u t&p thanh noi: "Chi tay thong vdi mach thai

uyen, he co ngoai ta mach thai uyen phu thi chi tay cung noi"

tr im

8.2 Do, tia

Chi van do hay tia la de phan biet han, nhiet

- Chi van noi ro, mau do tUdi (khong phai do bam tim len)

la ta d ngoai mdi xam pham vao, benh con d bieu

- Chi van do nhat, sang bong la trung khi hu nhUdc, dinh

ve khong day du, thuoc chiing hu han

- Chi van do bam (ti'm tham) la ta nhiet uat tre

- Chi van xanh ti'm gap trong can kinh co phong nhiet.

24

- Chi' van xanh chu ve kinh phong, dau ddn; xanh kiem ti'm den la huyet lac hi uat dong lai thuoc benh nang.

8.3 Hoat (nhat) hay tre

Xem chi van hoat hay tre la de phan biet hu, thuc

- Hoat la chi ngon tay nhat, thuoc hu

+ Do nhat la hu han, xanh nhat la hu kiem co phong, tim nhat trong hu co nhiet.

+ Chi ngon tay nhdt nhat gap trong dUdng khf hu suy ,

sac trang bech, moi ludi nhdt nhat

+ Chi ngon tay nhat (khong ke benh mdi hoac lau ngay) deu thuoc hu

- Chi van tre khong dUdc luu ldi vi benh lam ng&n tre su van hanh cua dinh ve, benh do phong nhiet ho&c an uong trcl tre deu thuoc chting thuc

8.4 Xem tam quan

Xem tam quan la de biet benh nang nhe

Tom lai: thong qua xem chi van de chan doan am dUdng,

nong sau, nang nhe Cu the nhu chi van xuat hien d phong quan la benh mdi, ta con d nong; chi v&n xuat hien d khi quan

la benh ta dang manh; chi van d menh quan thi benh da nang Neu chi tay thang len mong tay (th in quan xa giap) thuoc chung nguy hiem

B VAN CHAN

Chu yeu nghe nhiing am thanh, nghe tieng noi nang, hdi thd, ho hen cua tre em, dong thdi dung khiiu giac de ngui nghe cac mui hdi thd trong mieng va nUdc tieu tre em

25

1 T ie n g k h o c va t i eng noi

1.1 Tieng khoc

Xeu khoc hinh tinning, khoc to dai nhiing khong <ro nuhc mat moi ngav chi khoc vai lan ma khong co benh trang gi khac thi do la hinh thUdng.

• Khoc lien mien, keo dai ma duoi sUc, lie dUdc hu la het khoc thi do la khoc vi doi.

- Khoc cao, gay gat, luc khoan luc nhat, khi khoc khi khong thUdng gap trong dau bung.

- Khoc cham ren ri bieu hien cam tich

• Khoc khan, hdi the) khong thong trong dau yet hau

- Neu khoc gay g it nho yeu ho&c khong co nUdc m&t deu thuoc benh nang

1.2 Tieng noi

■ Noi nho tram yeu thuoc hu han.

- Tieng im am vang doi thuoc thuc nhiet

- Noi nang ne khong trong treo la th&'p

- Noi vudng vi'u la dam

- Noi khan phan nhieu la phong dam phuc hoa

2 Hdi thd va ho hen

2.1 Hof thd

■ Suyen thd gap thd to la phe nong boc len.

- Ddm kho khe tieng keo cua la phong ddm nhiet til be

- Hdi thd nho yeu khong co silc thuoc chiing hu

26

- Thd ra nhieu, thd vao it la benh trim trong.

2.2 Ho hen

- Ho d§ dang thong ldi, ddm mui deu trln g ra la ngoai cam

phong ta

- Ho kho khan, thd to thuoc phe nhiet

- Ho khan khong ddm hoac ddm kho ra, khan tieng la phoirao

- Ho tiifng cdn lien tiep khong dilt hoac sau cdn ho lai non mvia gap trong ho ga

3 Ngui khi vj

- Mieng hoi la trudng vi co nhiet ua't xong len.

- 0 hSng la trong da day co do an dinh tre

- D ai tien long trang, tanh hoi do ty dUdng khong van hoa dUdc.

- Di ngoai ra nguyen chat la ty than hu han

- Phan mui chua gap trong thuc tich

- Mui hoi khong chiu dUdc la ty vi co nhiet doc chifa dong lai.

- Niidc tieu due ngau, co mui tanh la bang quang bi thap.

- Tieu trong dai khong co mui la trong co han.

- Tieu vang do, khai la trong co nhiet

C VAN CHAN

Chu yeu la hoi ngUdi nha cua tre Trong phan hoi benh nen chu y la co nhiing d ilm giong ngUdi ldn.

1 Hoi ve nong lanh

- Hay cii dong duoi ra co vao tim cho am, muon dUdc ap vao long phan nhieu sd ret

- Khi bu mieng tre nong la phat sot

- Tre sot sd lanh khong co mo hoi la cam phong han Tre

sot, sd gio, ra mo hoi la cam phong nhiet Tre luc sot luc ret la chiing han nhiet vang lai, benh thuoc ban bieu ban ly Sot cao keo dai la benh d ly

- Tre sot co cdn goi la trieu nhiet, ra mo hoi trpm g£p trong chiing hu lao

- Tre sd lanh thich d ip chan ma khong sot thuoc chiing ly

han hoSc dUdng hu.

- Ra mo hoi kem theo chan tay lanh la benh hiem ngheo

3 Hoi ve dau, than minh

- Phat sot, ham chui d lu vao ngu gSp trong dau d iu

- Phat sot, quay trd khong yen thUdng minh m&y dau nhiic

- D lu gay ciing trong kinh phong

4 Hoi ve dai tien, tieu tien

- Nude tieu nhieu ma trong la thuoc han

- Nude tieu it, vhng la thuoc nhiet.

- Nude tieu nhuf nude vo gao la thuoc thap nhiet

- Sot cao ma dai l't hoac khong dai la nhiet thinh thUdng

tan

- Dai tien tao la trUdng vi nhiet.

- Dai tien long loang kem theo chat khong tieu la ty hu

- TrUdc khi ia, tre khoc quay thUdng vi dau bung kho ia.

- Phan co mau mui la chiing kiet ly

5 Hoi ve 3n uong

- Mieng moi kho rao, bu luon la tre khat

- Muon bu luon, it muon £n la kh^u vi m&'t binh thUdng.

- An nhieu chong doi la vi hoa thinh

- An ft, chan an, bung day la thUc tfch hoac ty vi hu.

- Tre khong thfch bu hoac khi ngam vu la khoc thUdng do lUdi, m ieng Id dau.

- Tre an bu vao ma de non la do thuc tfch hoac do vi nhiet hoac do benh ve nao - mang nao

6 Hoi ve giac ngu

- Ngu yen lang, hdi thd dieu hoa la th in khf deu yen tinh

- Dang ngu giat minh keu la thuoc phien tao khong yen

- Ngu hay giat minh la tam khf hu

- Ngu hay nghien rang la trung tfch

- Tre ft ngu, ngu khong yen giac gap trong tam vi nhiet

29

N'noai 1,1 hm vi : 111 !i hinh 'iir klioe t r uo c khi m a r b r n h jU:< ! n n h sinh trwyru pH.it Iu< di eu kiyti c h a m ><u\ -mb h' -at

b e n h >11 \ i i it'ii su i'.i nhan tinh h i nh t i c m c h u n g t i ep \ui

n mi on lav va qua trinh phat benh.

I) THIET CHAN

Thiet chan bao gom: bat mach, nan bung, nan chan tay va

sd thop.

1 B i t mach

- Chi co the sii dung 1 ngon tay ma dinh dUdc Mach tre em dap tUdng doi nhanh tre dudi 3 tuoi thi 1 hdi thd mach dap 6 -

7 lan, mach binh thUdng thi so tuoi tang la so mach giam

- Xem phu, trim , tri, sac de chan doan am dudng, bieu ly, han nhiet Mach phu an nhe ngon tay da co mach dap la benh

d bieu; mach trim an sau mdi thay mach dap la benh cf ly; mach tri cham hdn so vdi cung liia tuoi la chiing han; mach sac nhanh hdn so vdi mach cung lCfa tuoi la chiing nhiet

- Xem mach co luc la chiing thuc, mach vo luc la chiing hu

2 Sd n ln

Sd nan bao gom: sd thop, sd bung va chan tay

- Tre em dudi 1 tuoi thop chua kin, neu thang tuoi ldn ma thop con rong hoac chua lien gap trong benh coi xUdng.

- Thop lom sau xuong phan nhieu do tien thien suy kem,

dudng khi ha ham

- Dau tran nong hdn ngUc bung va long ban tay la nong ngoai cam

30

- Long bay tay nong hdn dau va tran la hu nhiet.

- Long ban tay nong hdn mu ban tay la noi nhiet.

- Dau chan deu nong la dudng nhiet manh llm

- Dau nong ma chan tay lanh la nhiet ta be tic d trong,

thUdng thay d benh sdi hoac thuy dau luc mdi b it dau phat

- Tran do mo hoi la ly han, d trong dudng khi sap thoat

- Chi lanh ngon tay giuta la thuy dau hoac sdi sip phat

- Chan tay lanh gia la dudng khi' suy kiet, cung co khi ta nhiet an nap sau ma gay ra

Sd n&n bung de biet tinh hinh lanh nong, mem ciing, ua n&n hoac khong Ua n in de chan doan phan biet han nhiet, hu thuc.

* Viing bung ron lanh m em , Ua n&n la trang vi co phong han

- Bung nong, ciing r ln la trang vi co nhiet tich; khong thich n&n la thuc ta da ket tu lai

- Bung trudng day de vao rong la khi trUcing.

- B ung trUdng day ciing co gan xanh thuoc chiing cam tich.

II BAT Cl/ONG

Sau khi kham benh, ngUdi thay thuoc c in quy nap cac trieu chiing thu nap dUdc tren lam sang thanh nhiing hoi chiing benh ly d§ danh gia dUdc vi tri, tinh chat, trang thai va cac xu the chung cua benh tat giup cho viec chan doan va de ra cac phUdng phap chiia benh chinh xac.

Q uy nap theo bat cUdng trong nhi khoa cung gom: bieu ly, han nhiet, hu thuc, am dUdng.

31

1 Bieu va ly

Bieu \a ly la hai c u o n y linh de xac d i n h vi tri n o n g - a u > ua

he nil de tien liiong va de ra p h u o n g ])hap c h u a b e n h thi ch hop (henh d bieu thi phat tan; b e nh o' ly thi d u n g p h e p t ha n h on tieu, ho v.v )

1.1 Bieu chung

Bi eu chiing thUdng la giai doan dau cua benh ngoai cam,

henh c o n d hen ngoai d nong.

Cac bieu hien lam sang thUdng co: phat sot, sd gio, sd lanh,

ra mo hoi, dau dau, dau minh may, ngat m ui, ho, reu ludi trang mong, mach phu.

1.2 Ly chung

Ly chiing la benh cf trong sau, thUdng la benh cua cac tang phu, benh truyen nhiem d giai doan toan phat, doi khi co kem theo bien chiing nhu mat nude, dien giai hoSc chay m au.

Cac bieu hien lam sang chu yeu la: tre sot cao, quay khoc nhieu, khat nUclc; nang hdn thi hon me, co giat, chat ludi do, reu lUdi vang, nude tieu do, tao bon hoac ia chay, m ach sac Benh d ly co the til ngoai truyen vao hoac do ta khf trung ngay vao tang phu Su phan biet giiia bieu ■chiing va ly chiing thUdng can cu vao sot cao, sd nong hay sot nhe kem sd lanh, khat nUdc hay khong chat ludi do hay nhat, reu ludi vang hay trang, mach phu hay mach tram.

2 Han va nhiet

Han va nhiet la hai cUdng linh dung de danh gia tfnh chat cua benh, til do giup cho thay thuoc chan doan cac loai hinh cua benh tat va de ra phUdng phap chijta benh hdp ly (benh han dung thuoc nhiet va benh nhiet dung thuoc han; nhiet thi cham han thi cUu).

2.1 Han chung

Han chiing co bieu hien so lanh, thfch am, khong sot hoac sot khong cao, mieng nhat khong khat nil6c hoac thfch uong nude am nong, s ic mat xanh tring, chan tay lanh, nUdc tieu trong dai, dai tien long loang, chat lu6i nhat, reu trin g trdn va Udt, mach tram tri Chiing han thUdng ket hdp vdi cac cUdng linh khac nhu bieu han, ly han

mach tri hay mach sac.

Trong mot so trUdng hdp han nhiet thac tap hoac chan nhiet gia han, chan han gia nhiet thi can phan biet ro.

3 Hu va thirc

ngUdi benh va nguyen nhan gay benh, tir do t h i y thuoc thuc hien nguyen t ic chula benh: hu thi bo, thuc thi ta.

3.1 H u chiing

Bieu hien chfnh khf (chfnh khf cd the gom co 4 ph in chfnh

la am, dudng, khf, huyet) suy nhudc v^ sil phan ilng cua cd the doi vdi tac nhan gay benh giam sut

T3- CK NK

33

Mu'-u hit* 11 c hu veil tren lam sails.’ la: ti nh t h a n veil <iu#.i ngUdi met moi k h o n g c n s u e >ac mat trantz nhot hm h'■ j ■ iiifiu noi thd ngan tu ra mo hoi h o a c ta m o hoi t r o m <ti ti eu luon

ho a c k h o n g tu chu chat lu<ii nhdt m a c h te nhUdc vo luc.

3.2 Thuc chung

Chiing thuc la chi ta khi dang manh co the tre con khoe

va sU phan ling cua tre doi vdi nguyen nhan gay henh manh ThUdng gap trong cam phai ngoai ta hay do khi tre huyet ii, dam tich, trung tich va u nUdt.

phien tao, ngUc sUdn day trUdng, dau nhiic cU an, dai buot, dai

rSt hoSc bi tieu tien, tao bon hoac mot ran, reu ludi vang, mach thuc hijfu luc.

Su phan biet hu chiing va thuc chiing c^n c\l vao may diem

sau: benh mdi mSc hay benh lau ngay; tieng noi, tieng khoc hdi thd to hay nho, tre cU dong tay chan yeu hay manh, tre de thieu thang hay du thang, dau cU an hay thien an, mach vo luc hay hviu luc Trong thuc te co mot so trUdng hdp hu trung hiep thuc nen c in phai luu y

4 Am dirong

Day la hai cUdng linh tong quat de danh gia xu the chung cua benh tat Chiing d bieu, chiing nhiet, chiing thuc thuoc dudng; chiing d ly, chiing han, chiing hu thuoc am

hU; vong am vong dudng).

4.1 Am chiing va duong chiing

34

tieng khoc nho, tre nam quay vao trong va thfch am , khong khat, tieu tien trong dai, dai tien long, s&c mat trang, liidi nhot, mach tram nhUdc.

- Duong chiing gom cac chiing thuc va nhiet, co bieu hien chan tay am , tinh than hieu dong, nam quay ra ngoai, thd to tho, khoc to, phat sot, sd nong, khat nude, tieu tien do ft, dai tien tao, mat do, ludi do reu vang, mach hoat sac.

4.2 Am h u v a dtrong h i/

- A m hu thUdng sinh noi nhiet, co bieu hien: trieu nhiet, ra

mo hoi trom, dau nhilc trong xUdng, ngu tam phien nhiet, hong kho, ho khan, hai go m a do, vat va kho ngu, ludi do ft reu,

m ach te sac.

- Dudng hu sinh ngoai h&n, c6 bieu hien: sd lanh, chan tay lan h , d iy bung, ch&m tieu, tieu tien trong dai, dai tien long loang, reu ludi trSng, ch&'t lu3i nhat, mach nhUdc vo ltfc.

4.3 Vong am, vong dircmg

gap trong ia chay m at nUdc hoac m at mau, hoac ra mo hoi

m at tan dich den giai doan nao do se gay vong dudng tile la choang truy tim mach, con goi la thoat dUdng.

V ong am thUdng chan tay am, khat nUdc, thfch uong nude lanh, mo hoi nong vi m an va khong dfnh, ludi kho, m ach thon phu vo luc ma mach xfch nhUdc.

- V ong dudng thi chan tay lanh, khong khat nUdc, thfch uo'ng nUdc am nong, mo hoi lanh vi nhat va dfnh, ludi nhuan, mach vi muon tuyet.

35

III c A c h O i c h l t n g b E nh

C a c hoi c h u n g henh g om c a c hoi c h u n g he nh ve khi huyet tan di ch; cac hoi c h i in g h e n h t h u o c c ac t a n g p h u va c a c hoi

c hUng b e n h ngoai c a m n h u luc ki n h va ve, khi d i nh h u y et

A CAC HOI CHUNG BENH VE KHI, HUYET, TAN DICH

1 C ac hoi chung benh ve khi

Cac hoi chUng benh ve khi gom; khi hu, khi tre va khi nghich.

1.1 Khf h u

Khf hu la do cong nang hoat dong cua cd the va noi tang bi giam sut, thudng gap d ngUdi co benh m an tfnh, ngUdi gia yeu, ngUdi benh d thdi ky hoi phuc sau khi m ic benh n in g

- Bieu hien lam sang chu yeu la: ngUdi met moi khong co silc, hdi thd ngin, tieng khoc nho, tu ra mo hoi, an uong kem,

s ic mat trin g nhdt, c h it ludi beu, mach hu vo luc Ngoai ra co the khf hu ha ham gap trong sa true trang, thoat vi, dai son v.v

- PhUdng phap dieu tri; bo khf, fch khf h o ic fch khi, thingde

- Bai thuoc; Til quan tii thang, Bo trung fch khf thang

1.2 K hf tre

Khf tre do cd n in g hoat dong cua cd the hay mot bo phan cua cd the bi trd ngai, thudng do nguyen nhan cam phai ngoai

ta, tinh than sang c h in h o ic in uong khong dieu hoa.

- Bieu hien lam s in g : d iy , trUdng v i dau Khi tre d ngUc

36

thudng vi; khi tre d ha tieu gay dau bung vung ha vi Dac tinh cdn dau do khi' tre thudng luc dau nhieu, luc dau l't, vi tri dau khong nhat dinh, kem theo bung d&y trUdng, d hdi h o ic trung tien thi giam dau.

- PhUdng phap dieu tri: hanh khi

- Bai thuoc: Viet cuc hoan

1.3 Khi nghich

- Khf nghich hay thay d phe, thudng do dam va khi nghich lam cho phe khi khong tuyen giang dUdc gay hen suyln, tiic ngUc, kho thd

PhUdng phap dieu tri: giang khi, binh suyen

Bai thuoc: Dinh suyln thang

- Khi nghich 6 vi thudng do thuc tich, han tr^ gay non miia, n&c hay d hdi

PhUdng phap dieu tri: ly khf, giang nghich

Bai thuoc: Dinh hUdng thi de thang

- Can khi nghich gay dau tiic ngUc sUdn hofic dau thUdng vi PhUdng phap dieu tri: giang khi, thuan khi

Bai thuoc: Tii ma am

2 Hoi chumg benh ve huyet

Hoi chiing benh ve huyet bao gom: huyet hu, huyet vf, huyet nhiet va xuat huyet

2 1 Huyet h u

- Huyet hu do ty hu khong sinh dUdc huyet hay do xu&'t

huyet qua nhieu

37

Bitju hien lam sang chu yeu la sac mat xanh nhdt hoac hdi vang, moi trang nhdt, hoa mat chong mat, ngu hay giat minh, chat ludi nhat, mach te sac.

- PhUdng phap dieu tri: bo huvet

- Bai thuoc: Tii vat thang hoac Dudng quy bo huvet thang

2.2 Huyet Cr

Huyet Or la hien tUdng sung huyet tai cho hay sung huyet d tang phu do chan thudng, viem nhiem hoac khf tre

- Bieu hien lam sang: dau tai ndi \l huyet, dau du doi nhu

dui dam, dau co vi tri nhat dinh kem theo sUng trUdng, dau cU

an, s ic mSt xanh toi, moi mieng tim, chat ludi xanh tim co nhiing diem d huyet, mach sap.

- PhUdng phap dieu tri: hoat huyet, khiJt d.

- Bai thuoc: TCf v&t d&o hong

2.3 Huyet nhi$t

Huyet nhiet do phan huyet co nhiet hay nhiet ta xam pham huyet phan gay xua't huyet (nhiet bile huyet vong hanh).Bieu hien lam sang: ngUdi tre nong, dem nong nhieu hdn ngay, tre vat va quay khoc, mieng kho khong muon uong, cha't lUdi do sam, mach te sac Neu nhiet manh biic huyet vong hanh gay chay mau cam, non ra mau, dai tien ra mau

PhUdng phap dieu tri: thanh nhiet, lUdng huyet

Bai thuoc: Te giac dia hoang thang

2.4 Xuat huyet (chay mau)

Chay mau thudng do cac nguyen nhan: ty khi hu khong

thong nhiep dUdc huyet, huyet nhiet (hay nhiet bCfc huyet vong

hanh), huyet ijf

- Xuat huyet do huyet nhiet: mau do tUdi, tre vat va tran troc, chat ludi do, mach te sac.

- Xuat huyet do ty hu khong thong nhiep dUdc huyet: mau nhat mau, mau ra keo dai ri ri, sac mat trang nhat, chat ludi beu, mach te vo luc.

- Xuat huyet do huyet li: mau ra ti'm co cuc kem theo dau dii doi, ludi xanh ti'm co diem ii huyet, mach sap

PhUdng phap dieu tri: lUdng huyet, chi huyet (do huyet nhiet) dung Tii sinh hoan; bo khi', nhiep huyet (do ty khf hu) dung Hoang tho thang; hoat huyet, chi huyet (do huyet Or) dung Tha't ly tan

3 Hoi chCmg benh ve tan djch

Hoi chiing benh ve tan dich bao gom: tan dich khong d£y

du va ii dong tan dich

3.1 Thieu tan djch

Tan dich thieu la do mo hoi ra nhieu, ia chay mat nu6c, mat mau, non nuia nhieu, tieu tien nhieu, sot cao keo dai lam mat nUdc hoac do cong nang cua ty, phe, than bi roi loan

Bieu hien lam sang: mieng khat, hong kho, moi kho, da nhSn nheo, tieu tien ngan va l't, tao bon, mach te sac; neu sot cao gay m at tan dich thi tre vat va, khat nUdc, chat lUdi do,

chat ludi beu nhat, mach hu nhUdc thi do la khi am hu

PhUdng phap dieu tri: thanh nhiet dudng am sinh tan (trUdng hdp sot cao keo dai) dung Tang dich thang; l'ch khi' sinh tan (neu khi' am deu hu) dung Sinh mach tan

39

co trUdng, reu ludi day, mach nhu.

PhUdng phap dieu tri: thong dUdng hoa am (do phe khi khong tuyen giang) dung Viet t£ thang; kien ty hoa thap (do ty

hu khong v&n hoa dUdc thuy tha'p) dung ThUc ty am; on thin ldi thuy (do than khong khi hoa) dung Te sinh than khi hoan

B HOI CHUNG BENH TANG PHU

1 Tam

1.1 H i/chiin g

1.1.1 TSm duong hu, tSm khi hif: do mot so' benh khac nhu thtfp

tim , suv tim , truy tim mach hoac mat mo hoi, m at tan dich nhieu lam anh hUdng den khf huyet.

hoat dong benh tang len.

+ Neu tam khf hu (kem them hien tUdng khi hu): s i c mat xanh met moi vo luc; lUdi nhat m em beu, reu tr in g , m ach hu + Neu tam dudng hu (kem them hien tUdng dudng hu); ngUdi lanh, tay chan lanh, s i c m at xanh, ludi nh at, mach nhUdc ket dai.

+ N eu tam dudng hu thoat (choang, truy tim m ach ):th en cac chiing ra mo hoi khong ngvTng, chan tay quyet lan h , mo xanh tim , thd nho yeu, ludi tim xam , mach nho m uon mift.

40

- PhUdng phap chfla:

+ Bo fch tam khf (neu tam khf hu): dung Dudng tam

1.1.2 TSm huyet hu va tam am hu tam huyet hu va tam am hu

la do sU sinh ra huyet giam sut hoac xay ra sau khi mat mau, chan thudng

- Bieu hien lam sang: trong ngUc, hoi hop, de kinh sd, vat

va, m&'t ngu hay quen

+ Neu tam huyet hu (kem theo hien tUdng huyet hu): hoa mat, chong mat, s ic m at xanh, moi nh<?t ludi nhat, mach phu

vo luc

+ Neu tam am hu (kem theo hien tUdng am hu): sot nhe, tu

ra mo hoi, ngu tam phien nhiet, mieng kho, ludi do reu ft, mach te sac

- PhUdng phap chtia:

+ Dudng tam huyet, an th in (neu tam huyet hu): dung bai

TU vat thang

+ Tu dudng tam am, an th in (neu tam am hu): dung bai Thien vUdng bo tam dan

1.2 T h i/t chung

1.2.1 T£m hda thinh: tam hoa thinh la do tinh chf, dam tre hoa

hoa d ben trong cd the, an do cay beo nhieu hoac uong nhieu thuoc nong gay ra

41