Xây dựng mô hình ứng dụng hệ thống máy tính và viễn thông để đánh giá trình độ công nghệ cho các doanh nghiệp và các ngành kinh tế

PH NG PHÁP LU N VÀ NG D NG H TH NG MÁY TÍNH, VI N THÔNG TRONG ÁNH GIÁ, QU N LÝ TRÌNH CÔNG NGH CHO CÁC DOANH NGHI P, CÁC NGÀNH KINH T .... Mô hình h th ng qu n lý tri th c chuyên gia tron

B GIÁO D C VÀ ÀO T O

TR NG I H C BÁCH KHOA HÀ N I

Nguy n Hoài Giang

XÂY D NG MÔ HÌNH NG D NG H TH NG MÁY TÍNH VÀ

CÁC DOANH NGHI P VÀ CÁC NGÀNH KINH T

LU N ÁN TI N S K THU T

Hà N i – 2008

B GIÁO D C VÀ ÀO T O

TR NG I H C BÁCH KHOA HÀ N I

Nguy n Hoài Giang

XÂY D NG MÔ HÌNH NG D NG H TH NG MÁY TÍNH VÀ

CÁC DOANH NGHI P VÀ CÁC NGÀNH KINH T

Chuyên ngành: K thu t đi n t

L I CAM OAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên

c u c a riêng tôi Các s li u, k t qu có

đ c t các ngu n d li u c ng nh t các tác gi khác nêu trong b n lu n án đ c trích d n và chú thích v b n quy n c th

Tác gi

Nguy n Hoài Giang

ng d ng ki m nghi m trong các đ tài/d án tr ng đi m đ c l p c p B đ c th c

Hà N i do PGS.TS Tr n V n Bình ch trì

C m n UBND T nh/Thành, các S Khoa h c Công ngh t i các t nh/thành

t o đi u ki n trong quá trình thu th p d li u làm c s cho vi c ki m nghi m các

k t qu c a lu n án

Cu i cùng, tôi xin c m n b m , t t c gia đình, b n bè, ng i thân đã tr c

ti p hay gián ti p giúp đ , chia s , đ ng viên tôi r t nhi u đ có th hoàn thành b n

lu n án này

M C L C

M U 1

1 Tính c p thi t c a đ tài 1

2 M c tiêu c a lu n án 2

3 i t ng, ph m vi nghiên c u 3

4 Ph ng pháp nghiên c u 3

5 óng góp khoa h c và th c ti n c a lu n án 4

6 K t c u c a lu n án 5

CH NG 1 PH NG PHÁP LU N VÀ NG D NG H TH NG MÁY TÍNH, VI N THÔNG TRONG ÁNH GIÁ, QU N LÝ TRÌNH CÔNG NGH CHO CÁC DOANH NGHI P, CÁC NGÀNH KINH T 6

1.1 T ng quan tình hình nghiên c u thu c l nh v c c a đ tài 6

1.1.1 Nghiên c u v qu n lý công ngh th gi i 6

1.1.2 Nghiên c u v qu n lý công ngh t i Vi t Nam 8

1.2 T ng quan các ph ng pháp lu n trong l nh v c 10

1.2.1 Ph ng pháp đánh giá công ngh v m t kinh t 10

1.2.2 Ph ng pháp đo l ng công ngh h c 11

1.2.3 Ph ng pháp ti p c n theo đ u vào, đ u ra c a quá trình 12

1.2.3.1 Ph ng pháp dùng nhi u ch s c a OECD 12

1.2.3.2 Ph ng pháp lu n UNESCO 14

1.2.4 Ph ng pháp dùng ch s k t h p đo l ng công ngh phân l p 16

1.2.5 Ph ng pháp lu n ATLAS công ngh 17

1.2.6 Ph ng pháp ti p c n theo quan đi m qu n tr chi n l c 21

1.2.6.1 Ngu n l c công ngh 22

1.2.6.2 N ng l c công ngh 22

1.2.6.3 C s h t ng công ngh 22

1.2.6.4 Môi tr ng công ngh 23

1.3 T ng quan các mô hình ng d ng h th ng máy tính và vi n thông trong l nh v c 23

1.3.1 T ng quan v h chuyên gia 24

1.3.1.1 Khái ni m chung 24

1.3.1.2 Nguyên lý ti p c n h chuyên gia 25

1.3.1.3 So sánh mô hình ng d ng h chuyên gia-ph n m m máy tính v i mô hình s d ng các chuyên gia 33

1.3.2 T ng quan v h th ng thông tin qu n lý 34

1.3.2.1 Khái ni m, vai trò c a h th ng thông tin trong qu n lý 34

1.3.2.2 Nguyên lý ti p c n h th ng thông tin qu n lý 36

1.4 T ng k t ch ng 1 39

CH NG 2 XU T MÔ HÌNH ÁNH GIÁ TRÌNH CÔNG NGH S D NG H

TH NG MÁY TÍNH VÀ VI N THÔNG 41

2.1 Các v n đ đ t ra trong quá trình áp d ng ph ng pháp lu n ATLAS t i Vi t Nam và đ xu t tùy ch nh 41

2.1.1 Nh ng v n đ đ t ra khi áp d ng t i Vi t Nam 41

2.1.2 c thù, nhu c u c a quá trình đánh giá và qu n lý trình đ công ngh trên c s ph ng pháp lu n ATLAS 45

2.1.2.1 Phân tích quá trình đánh giá t góc đ ng d ng h th ng máy tính và vi n thông 45

2.1.2.2 Phân tích quá trình qu n lý, khai thác thông tin trình đ công ngh t góc đ ng d ng h th ng máy tính và vi n thông 51

2.1.2.3 Phân tích trên góc đ k thu t 57

2.1.3 Tùy ch nh ph ng pháp lu n ATLAS t i Vi t Nam 61

2.2 xu t mô hình tri n khai k thu t c a h th ng 71

2.2.1 Mô hình h th ng – Tích h p các h th ng thông tin 72

2.2.2 Mô hình d li u c a h th ng 73

2.2.3 Mô hình ch c n ng c a h th ng 75

2.2.4 Mô hình tri n khai 77

2.3 Mô hình h th ng qu n lý tri th c chuyên gia trong đánh giá và qu n lý trình đ công ngh 78

2.3.1 Nguyên lý ti p c n h th ng 81

2.3.2 T ng h p tri th c chuyên gia 82

2.3.3 Khai thác, hoàn thi n c s tri th c chuyên gia 88

2.3.3.1 Ph ng pháp và quy trình l ng hóa các ch s công ngh 88

2.3.3.2 Qu n lý, hoàn thi n c s tri th c chuyên gia 92

2.4 Mô hình h th ng qu n lý và khai thác thông tin đánh giá trình đ công ngh 93

2.4.1 Mô hình và ph ng pháp t ng h p, qu n lý thông tin 96

2.4.1.1 Qu n lý thông tin d i góc đ doanh nghi p 100

2.4.1.2 Qu n lý thông tin d i góc đ qu n lý v mô 102

2.4.1.3 Qu n lý thông tin t góc đ chuyên gia 103

2.4.2 Mô hình, ph ng pháp khai thác, phân tích ch s công ngh 104

2.4.2.1 Phân lo i thông tin và các đ i t ng trong h th ng 104

2.4.2.2 Mô hình khai thác thông tin đa chi u 106

2.4.2.3 Ph ng pháp phân tích nguyên nhân cao th p c a các ch s 107

2.5 T ng k t ch ng 2 109

CH NG 3 NG D NG MÔ HÌNH XU T TRONG ÁNH GIÁ, QU N LÝ TRÌNH CÔNG NGH CHO CÁC DOANH NGHI P, CÁC NGÀNH KINH T 112

3.1 Quy trình và ph ng pháp ng d ng đ tri n khai 112

3.1.1 Giai đo n thi t k m u phi u đi u tra, chu n b , t ch c đi u tra th ng kê d li u công ngh 113

3.1.2 Giai đo n tính toán các ch s công ngh 116

3.1.3 Giai đo n qu n lý, khai thác ch s công ngh 116

3.1.3.1 Công c khai thác, phân tích ch s công ngh 116

3.1.3.2 Qu n lý ch s công ngh 125

3.2 H th ng ph n m m tích h p và c s d li u tri th c 126

3.2.1 Ph n m m tích h p h th ng MIS và h chuyên gia 126

3.2.1.1 Mô hình k thu t c a ph n m m 126

3.2.1.2 Phiên b n on-line dùng chung 128

3.2.1.3 Phiên b n off-line cho b n thân doanh nghi p 129

3.2.2 C s d li u v tri th c chuyên gia 130

3.2.2.1 B tiêu chí đánh giá phân bi t theo nhóm ngành 130

3.2.2.2 H th ng tr ng s , công th c đánh giá 140

3.3 T ng k t ch ng 3 149

K T LU N VÀ KI N NGH 150

1 K t lu n 150

2 Ki n ngh 151

DANH M C CÔNG TRÌNH 152

TÀI LI U THAM KH O 153

PH L C: C S D LI U CH S CÔNG NGH TRI N KHAI T I M T S A PH NG 159

1 ng d ng và tri n khai t i ng Nai 159

1.1 ng Nai: K t qu đi u tra 160

1.2 ng Nai: Các ch s hi n tr ng công ngh c a t nh và so sánh m t s ch s c a các nhóm ngành 162

2 ng d ng và tri n khai t i Qu ng Bình 163

2.1 Qu ng Bình: K t qu đi u tra 163

2.2 Qu ng Bình: Các ch s hi n tr ng công ngh c a t nh và so sánh m t s ch s c a các nhóm ngành 165

3 ng d ng và tri n khai t i H i Phòng 166

3.1 H i Phòng: K t qu đi u tra 167

3.2 H i Phòng: Các ch s hi n tr ng công ngh c a t nh và so sánh m t s ch s c a các nhóm ngành 169

4 ng d ng và tri n khai t i Bình nh 170

4.1 Bình nh: K t qu đi u tra 171

4.2 Bình nh: Các ch s hi n tr ng công ngh c a t nh và so sánh m t s ch s c a các nhóm ngành 173

M c l c hình v

Hình 1-1: Ph ng pháp lu n ATLAS công ngh - S đ lu ng thông tin 18

Hình 1-2: S đ lu ng thông tin trong ph ng pháp ti p c n theo quan đi m qu n tr chi n l c Sharif 21

Hình 1-3: Ki n trúc tiêu bi u m t h chuyên gia 24

Hình 1-4: Quy trình công ngh tri th c 26

Hình 1-5: Vai trò c a mô hình khái ni m trong h chuyên gia 31

Hình 1-6: Phân lo i các h th ng thông tin theo c p đ qu n lý 35

Hình 1-7: M t s h ng ti p c n mô hình MIS 37

Hình 2-1: Mô hình d li u trên c s ATLAS công ngh 62

Hình 2-2: Mô hình t ng h p, qu n lý và khai thác thông tin công ngh 72

Hình 2-3: C u trúc d li u c a thông tin trình đ công ngh 75

Hình 2-4: Mô hình ch c n ng c a h th ng 75

Hình 2-5: Mô hình tri n khai ng d ng h th ng máy tính và vi n thông 77

Hình 2-6: Ki n trúc c b n c a h chuyên gia 78

Hình 2-7: Chi n l c backward c a đ ng c suy di n 79

Hình 2-8: Quy trình xây d ng, phát tri n h chuyên gia trên n n t ng ATLAS công ngh 81 Hình 2-9: Quy trình s d ng chuyên gia 82

Hình 2-10: Th ng nh t c u trúc các ch s k thu t (Technoware) – ngành d t may 84

Hình 2-11: Th ng nh t các ch s con ng i (Humanware) – ngành d t may 85

Hình 2-12: Th ng nh t các ch s thông tin (Infoware) – ngành d t may 85

Hình 2-13: Th ng nh t các ch s t ch c (Orgaware) – ngành d t may 85

Hình 2-14: Th ng nh t thang đi m ch tiêu n c s n xu t – ngành d t may 86

Hình 2-15: Th ng nh t thang đi m ch tiêu th i k s n xu t – ngành d t may 86

Hình 2-16: Th ng nh t thang đi m ch tiêu ph ng pháp s n xu t, ng d ng – ngành d t may 86

Hình 2-17: Th ng nh t thang đi m ch tiêu m c đ tiêu hao, tiêu th – ngành d t may 86

Hình 2-18: Th ng nh t thang đi m ch tiêu m c đ tinh x o – ngành d t may 86

Hình 2-19: Th ng nh t thang đi m ch tiêu m c đ thay đ i so v i ban đ u – ngành d t may 86

Hình 2-20: Th ng nh t tr ng s nhóm câu h i T (1) – Ngành d t may 87

Hình 2-21: Th ng nh t tr ng s nhóm câu h i T (2) – Ngành d t may 87

Hình 2-22: Th ng nh t tr ng s nhóm câu h i H (1) – Ngành d t may 87

Hình 2-23: Th ng nh t tr ng s nhóm câu h i H (2) – Ngành d t may 87

Hình 2-24: Th ng nh t tr ng s nhóm câu h i I – Ngành d t may 87

Hình 2-25: Th ng nh t tr ng s nhóm câu h i O – Ngành d t may 87

Hình 2-26: Th ng nh t tr ng s gi a các thành ph n T, H, I, O – Ngành d t may 87

Hình 2-27: B n đ công ngh - Các ch th thông tin và các lo i thông tin 89

Hình 2-28: Quy trình l ng hóa các ch s công ngh 89

Hình 2-29: Mô hình t ng h p thông tin đa chi u 94

Hình 2-30: Quy trình t ng h p, x lý d li u 95

Hình 2-31: Quy trình khai thác thông tin công ngh 95

Hình 2-32: Mô hình t ng h p thông tin công ngh đa chi u 96

Hình 2-33: Các đ i t ng và vai trò trong quá trình th ng kê d li u 98

Hình 2-34: T ng h p, qu n lý d li u phân c p 98

Hình 2-35: Các tr ng h p c n t ng h p ch s công ngh d i góc đ doanh nghi p 100 Hình 2-36: T ng h p, qu n lý ch s công ngh t góc đ doanh nghi p 101

Hình 2-37: T ng h p, qu n lý ch s công ngh t góc đ qu n lý v mô 102

Hình 2-38: T ng h p, qu n lý ch s công ngh t góc đ chuyên gia 103

Hình 2-39: Mô hình phân quy n 104

Hình 2-40: Mô hình khai thác thông tin công ngh đa chi u 106

Hình 2-41: Các d ng bi u đ tr c quan h tr khai thác thông tin 107

Hình 2-42: Ph ng pháp phân tích nguyên nhân cao th p c a ch s công ngh 108

Hình 2-43: Ph ng pháp phân tích nguyên nhân cao th p c a ch s công ngh qua các giai đo n 109

Hình 3-1: Quy trình th c hi n đi u tra, tính toán, qu n lý ch s công ngh 112

Hình 3-2: Quy trình đi u tra 113

Hình 3-3: So sánh TCC ngành D t may và trung bình TP H i Phòng 120

Hình 3-4: Phân tích TCC ngành D t may và trung bình TP H i Phòng 121

Hình 3-5: Phân tích thành ph n T ngành D t may và trung bình TP H i Phòng 121

Hình 3-6: So sánh nhóm ch s GT6 ngành D t may và trung bình TP H i Phòng 122

Hình 3-7: Phân tích nhóm ch s GT6 ngành D t may và trung bình TP H i Phòng 122

Hình 3-8: Công c h tr thông tin trong vi c xét duy t c p đ t 123

Hình 3-9: T ng quan gi a hàm l ng công ngh TCC và n ng su t lao đ ng – cho các ngành 124

Hình 3-10: T ng quan gi a hàm l ng công ngh (TCC) và t ng tài s n trên lao đ ng – cho các ngành 124

Hình 3-11: T ng h p thông tin theo mô hình kim t tháp 125

Hình 3-12: Mô hình k thu t c a ph n m m 126

Hình 3-13: Giao di n qu n tr tiêu chí đánh giá ngành d ch v giao nh n v n chuy n – thành ph n T 134

Hình 3-14: Giao di n qu n tr tiêu chí đánh giá ngành d ch v du l ch, khách s n – thành ph n H 136

Hình 3-15: Giao di n qu n tr tiêu chí đánh giá ngành d ch v giao nh n v n chuy n – thành ph n H (ph n khác bi t các ngành khác) 136

Hình 3-16: Giao di n qu n tr tiêu chí đánh giá chung cho các ngành – thành ph n I 138

Hình 3-17: Giao di n qu n tr tiêu chí đánh giá chung cho các ngành – thành ph n O 140

Hình 3-18: Minh h a giao di n chuyên gia nh p tr c thang đi m l a ch n 141

Hình 3-19: Minh h a giao di n nh p tiêu chí Xu t x công ngh 142

Hình 3-20: Minh h a giao di n qu n lý t đi n N c s n xu t 142

Hình 3-21: Minh h a giao di n qu n lý thang đi m phân đo n 142

Hình 3-22: Qu n lý các tr ng s βT i , βH i , βI i , βO i theo ngành 147

Hình 3-23: Giao di n qu n lý tham s đ xác đ nh βT, βH, βI, βO theo ngành 148

M c l c b ng

B ng 1-1: B ng ch s đ u vào, đ u ra OECD (OECD S&T Indicators) 13

B ng 1-2: Unesco S&T indicators 15

B ng 1-3: So sánh mô hình h chuyên gia và mô hình s d ng chuyên gia-ng i 33

B ng 2-1: B ng phân lo i m c đ tinh x o 65

B ng 2-2: B ng ma tr n so sánh m c đ quan tr ng c a các thành ph n 69

B ng 2-3: Thang m c đ quan tr ng t ng đ i đ đánh giánh giá c ng đ đóng góp c a các thành ph n công ngh 70

B ng 3-1: Nhóm tiêu chí đ nh l ng thành ph n T–chung cho các ngành 133

B ng 3-2: Nhóm tiêu chí đ nh l ng thành ph n T–thêm cho các ngành khác 133

B ng 3-3: Nhóm tiêu chí đ nh l ng thành ph n H 135

B ng 3-4: Nhóm tiêu chí đ nh l ng thành ph n I 137

B ng 3-5: Nhóm tiêu chí đ nh l ng thành ph n O 139

B ng 3-6: C u trúc các nhóm tiêu chí đánh giá GT 143

B ng 3-7: C u trúc các nhóm tiêu chí đánh giá GH 144

B ng 3-8: C u trúc các nhóm tiêu chí đánh giá GI 145

B ng 3-9: C u trúc các nhóm tiêu chí đánh giá GO 146

Ph l c-B ng 1: ng Nai - Thông tin t ng h p v k t qu đi u tra 160

Ph l c-B ng 2: ng Nai – Phân b doanh nghi p theo ngành 161

Ph l c-B ng 3: ng Nai – Phân b doanh nghi p theo lo i hình 161

Ph l c-B ng 4: ng Nai - Phân tích công ngh theo nhóm ngành 162

Ph l c-B ng 5: Qu ng Bình - Thông tin t ng h p k t qu đi u tra 164

Ph l c-B ng 6: Qu ng Bình - Phân b doanh nghi p theo ngành 164

Ph l c-B ng 7: Qu ng Bình – Phân b doanh nghi p theo lo i hình 164

Ph l c-B ng 8: Qu ng Bình - Phân tích công ngh theo nhóm ngành 165

Ph l c-B ng 9: Qu ng Bình - B ng phân b giá tr TCC 166

Ph l c-B ng 10: H i Phòng - Thông tin t ng h p v k t qu đi u tra 167

Ph l c-B ng 11: H i Phòng – Phân b doanh nghi p theo ngành 168

Ph l c-B ng 12: H i Phòng – Phân b doanh nghi p theo lo i hình 168

Ph l c-B ng 13: H i Phòng: Phân tích công ngh theo nhóm ngành 169

Ph l c-B ng 14: Bình nh - Thông tin t ng h p v k t qu đi u tra 171

Ph l c-B ng 15: Bình nh – Phân b doanh nghi p theo ngành 172

Ph l c-B ng 16: Bình nh – Phân b doanh nghi p theo lo i hình 172

Ph l c-B ng 17: Bình nh - Phân tích công ngh theo nhóm ngành 173

HBK i h c Bách khoa Hà N i

GT, GH, GI,

GO

Các nhóm ch s công ngh theo các thành ph n T, H, I, O

βTi, βHi, βIi,

βOi Là tr ng s đóng góp c a tiêu chí GTi , GHi , GIi , GOi này

trong thành ph n T, H, I, O Các giá tr này đ c xác đ nh thông qua h chuyên gia

IEEE Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc

IEEE Xplore T p chí online c a t ch c IEEE

KT&XH Kinh t và Xã h i

KH&CN Khoa h c và Công ngh

Mi H s đóng góp tính theo doanh thu c a các doanh nghi p trong

m t ngành MIS Management Information System (H th ng thông tin qu n lý) NAF National Science Foundation

OECD Organisation for Economic Co-operation and Development R&D Research and Development (Nghiên c u và Phát tri n)

S&T Sicence and Technology (Khoa h c và Công ngh )

STAID Science and Technology Indicators, Science & Technology for

Industrial Development STMIS Sicence and Technology Management Information System

T, H, I, O Technoware (Thành ph n k thu t), Humanware (Thành ph n

con ng i), Inforware (Thành ph n thông tin), Orgaware (Thành ph n t ch c)

TCC Technology Contributory Coefficient (Ch s đóng góp công

UNDP United Nations Development Programme

UN-ESCAP U ban Kinh t - Xã h i Châu Á Thái Bình D ng

UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural

Organization

1 Tính c p thi t c a đ tài

xem là bi n s chi n l c quy t đ nh s phát tri n kinh t –xã h i c a m i

qu c gia Thu nh p bình quân theo đ u ng i t lâu đã không đ đ làm tiêu chí phát tri n cho m i qu c gia Nhi u n c tr nên giàu có nh vào vi c xu t

phát tri n a s các n c đang phát tri n đã, đang và s có nh ng k ho ch mang tính chi n l c trong vi c đ u t công ngh nh m thúc đ y s phát tri n kinh t -xã h i

Trong b i c nh đó, nhà n c đã đ a ra các ch tr ng chính sách nh m

t ng b c đ u t , phát tri n, ng d ng khoa h c công ngh Tuy nhiên, vi c nhìn nh n công ngh nh m t y u t c u thành trong các n l c phát tri n luôn đòi h i m t c s d li u và ph ng pháp đánh giá h tr cho vi c ra các quy t đ nh th c ti n đ có th tr l i các câu h i mang tính s ng còn nh :

hi n tr ng công ngh , nh ng nhu c u công ngh c p bách, nh ng l nh v c công ngh c n chuyên môn hóa c a m t qu c gia Ch sau khi có đ c b c tranh toàn c nh v m t hi n tr ng công ngh thì các nhà ho ch đ nh m i có

th đ a ra các quy t đ nh, k ho ch chi n l c đ thúc đ y s phát tri n

Công tác đánh giá trình đ công ngh đ c quan tâm t lâu trên th gi i

và t i Vi t Nam là t nh ng n m đ u c a th i k m c a và chuy n đ i Tuy nhiên , các nghiên c u ch a đ a ra mô hình tích h p t ng th đ có th chu n hóa tri n khai đ i trà, qu n lý, khai thác theo mô hình h th ng thông tin qu n

lý ph c v cho nhu c u khai thác m i n i, m i lúc, thay đ i linh ho t theo

th i gian c a các c p qu n lý Tr c đây, t i Vi t Nam, h u h t các nghiên

c u không s d ng ph ng pháp lu n c th mà khoán cho các chuyên gia t

đánh giá t ng ngành m t cách t ng đ i ch quan Hi n nay, m t s nghiên

c u đã ng d ng ph ng pháp lu n, tuy nhiên cách th c tri n khai m i n i

c n có s ph i h p nghiên c u, tri n khai ng d ng gi a các ngành, các l nh

v c mà quan tr ng nh t là s ph i h p nghiên c u gi a hai l nh v c:

• ng d ng h th ng máy tính, h th ng vi n thông, đ c bi t là các mô hình h th ng thông tin ph c v qu n lý, đánh giá;

• Xây d ng mô hình c s d li u cho phép khai thác m t cách h

th ng tri th c c a các chuyên gia trong l nh v c đánh giá trình đ công ngh Qua đó có th l ng hóa m t cách t đ ng các thành

ph n, ch s công ngh c a các doanh nghi p, các ngành kinh t thông qua công tác đi u tra, thu th p thông tin và cho đi m đánh giá;

• Xây d ng bi n pháp k thu t đ duy trì c s d li u có tính l y k

mà không t n th i gian và công s c c a các chuyên gia cao c p;

Ph c v cho công tác đánh giá, qu n lý, khai thác thông tin th c tr ng công ngh c a các doanh nghi p, các ngành kinh t và nghiên c u ho ch đ nh chính sách phát tri n trên đ a bàn các t nh thành Ban đ u là ph c v cho m t vài đ tài tr ng đi m đ c l p c p B Khoa h c & Công ngh (B KHCN) t i

ng Nai và H i Phòng do Trung tâm Nghiên c u & T v n v qu n lý (CRC), Tr ng HBK Hà N i tri n khai th c hi n

a ra m t phiên b n m u có kh n ng chu n hoá, đ t đó có th nhân

r ng thành gi i pháp t ng quát và hi u qu đ có th ng d ng vào qu n lý, phân tích trình đ công ngh c a các t nh, thành và trên toàn qu c

S d ng ph ng pháp phát tri n xo n c đ d n hoàn thi n mô hình,

ph ng pháp đánh giá và qu n lý, khai thác thông tin trình đ công ngh

gia trong quá trình đánh giá Vi c nghiên c u c n đ a ra các s n ph m ng

d ng c th là h th ng ph n m m qu n lý d li u tri th c chuyên gia, khai thác, phân tích thông tin công ngh K t h p ph ng pháp đi u tra, th ng kê

th c t t i m t s t nh/thành ph v i c c u m u doanh nghi p đ l n, đ i

di n cho nhi u ngành kinh t đ ki m nghi m các k t qu thu đ c t lu n án

Mô hình siêu d li u c a c s d li u tri th c chuyên gia đã đ c xây

d ng theo c u trúc hình cây đa chi u có tr ng s trên c s ph ng pháp lu n ATLAS công ngh Mô hình và ph n m m qu n tr tri th c chuyên gia ho t

đ ng trên n n t ng web đã đ c xây d ng theo nguyên lý phát tri n xo n c

đ th ng nh t, hoàn thi n và chu n hóa h th ng tiêu chí đánh giá trình đ công ngh , h th ng công th c, cách th c l ng hóa Các k t qu này đã đ c

th ng tiêu chí đánh giá cho nhóm ngành chung và các ngành đ c thù g m óng tàu, D ch v v n t i, Khách s n-du l ch, D ch v c ng bi n, Nuôi tr ng thu s n H th ng tiêu chí g m 120-150 tiêu chí cho m i ngành, trong đó có 50-60 tiêu chí đ nh l ng làm c s tính toán ch s đóng góp công ngh TCC

đ c thi t k tích h p v i c s d li u chuyên gia

Mô hình, ph n m m qu n tr tri th c trên đã đ c ng d ng đ xây

Ph ng pháp này có hi u su t tri n khai đánh giá cho 400-500 doanh nghi p trong 04-06 tháng, trong đó có 01-02 tháng t ng h p đóng góp tri th c c a các chuyên gia Có th áp d ng đ i trà ph ng pháp này đ xây d ng: b n đ

v th c tr ng hàm l ng công ngh cho doanh nghi p, ngành, t nh và toàn

qu c; c s d li u các thông tin so sánh gi a doanh nghi p v i trung bình

c a ngành, t nh, qu c gia, gi a các ngành, các t nh, các khu công nghi p v i nhau và v i qu c t đ h tr doanh nghi p, lãnh đ o t nh, lãnh đ o b trong

vi c đ a ra các chính sách ho ch đ nh, phát tri n công ngh Ph ng pháp

c ng đã đ c áp d ng đ đánh giá trình đ công ngh cho 1352 doanh nghi p

t i 04 đ a ph ng nêu trên

Mô hình và ph n m m qu n lý, phân tích thông tin trình đ công ngh đã

đ c xây d ng theo mô hình kim t tháp 03 chi u: chi u c p đ qu n lý t

doanh nghi p đ n qu c gia, chi u c p đ ch s công ngh t c p tiêu chí đánh giá đ n c p TCC và chi u th i gian Trên c s áp d ng mô hình và

c a các ch s công ngh theo t ng chi u và chi ti t đ n m i c p đ đã đ c xây d ng đ h tr lãnh đ o các c p trong vi c ra quy t đ nh: đi u ch nh phân

b đ u t trên đ a bàn qu n lý và trong t ng đ n v trên 04 l nh v c là k thu t, con ng i, h t ng thông tin, t ch c; đ a ra các gi i pháp, các chính sách ho ch đ nh nh m nâng cao trình đ công ngh cho doanh nghi p, ngành,

t nh; xét duy t c p đ t đ u t

6 K t c u c a lu n án

Lu n án g m Ph n m đ u, 03 Ch ng, ph n K t lu n và Ph l c:

Ch ng 1: Th o lu n v nh ng ph ng pháp lu n và các mô hình thông tin ng d ng trong qu n lý và đánh giá trình đ công ngh cho các doanh nghi p, các ngành kinh t

Ch ng 2: Phân tích các v n đ trong đánh giá, qu n lý trình đ công

công ngh xu t mô hình đánh giá trình đ công ngh s d ng h th ng máy tính và vi n thông trên n n t ng tùy ch nh ph ng pháp lu n ATLAS

Ch ng 3: Áp d ng mô hình đ xu t t o ra các quy trình, ph ng pháp, công c c th trong tri n khai đánh giá trình đ công ngh cho các doanh nghi p, các ngành kinh t t i các đ a bàn T ng k t các s n ph m ng d ng thu đ c: h th ng ph n m m, c s d li u tri th c chuyên gia

K t lu n và ki n ngh : k t lu n, phân tích nh ng đóng góp khoa h c và

th c ti n c a lu n án và các ki n ngh

Ph l c: Các k t qu đánh giá nghi m thu khi áp d ng tri n khai t i

ng Nai, H i Phòng, Qu ng Bình, Bình nh v i c s d li u c a 1.352 doanh nghi p

NGH CHO CÁC DOANH NGHI P, CÁC NGÀNH KINH T

1.1.1 Nghiên c u v qu n lý công ngh th gi i

S ra đ i c a khái ni m " ánh giá công ngh " và quá trình phát tri n

các ho t đ ng đánh giá công ngh trong th c ti n có th xem là nh ng c

g ng đ đáp ng nhu c u ngày càng t ng trong quá trình ra quy t đ nh v công ngh Trên th gi i, t nh ng n m 1960, công tác đánh giá công ngh đã

đ c kh i đ u v i khái ni m d báo công ngh đ ph c v cho công tác

ho ch đ nh chính sách Tuy nhiên, đây là m t công vi c vô cùng khó kh n,

n u nh không mu n nói là không th làm đ c vào lúc b y gi , và h n h t, con ng i c ng nh n th c đ c r ng: dù công trình đánh giá công ngh có hoàn m đ n đâu, c ng không đ m b o đ c r ng các nhà ho ch đ nh s th c

s ng d ng các thông tin trong đó

T nh ng n m 1980 đ n nay, khái ni m m i v đánh giá công ngh đã ra

đ i, chuy n t h ng d báo sang vi c gi i quy t v n đ xác đ nh khi nào s

d ng và s d ng nh th nào các thông tin công ngh nh m ph c v cho các nhà ho ch đ nh chính sách và nh ng t ch c tham gia phát tri n công ngh Thông qua vi c đánh giá công ngh , m i quan h gi a nghiên c u-phát tri n

s n ph m và ph m vi ng d ng công ngh s đ c t ng c ng

Trên th gi i s tri n khai c a công tác đánh giá công ngh đã và đang

đ c ti n hành có quy mô thông qua các th ch nh : các ch ng trình qu c gia nh m thúc đ y nh ng sách ki n đánh giá công ngh ; t ch c đánh giá

đ c thành l p t n m 1973 và sau đó m t s đ n v đ c thành l p t i m t

s n c châu Âu; Các th ch t i các tr ng đ i h c: khoa, b môn có ch c

n ng nghiên c u khoa h c, công ngh và xã h i; ánh giá công ngh đ c

ti n hành doanh nghi p nh m h tr cho vi c l p k ho ch mang tính chi n

l c: "L p k ho ch doanh nghi p" hay " ánh giá công ngh ng d ng"

Nhi u qu c gia coi công ngh là m t bi n s làm t ng tr ng phát tri n kinh t xã h i và đã xây d ng h th ng c s d li u th ng kê v khoa h c và công ngh (KH&CN) làm c n c cho vi c xây d ng và hoàn thi n các chính sách và k ho ch phát tri n công ngh i v i các n c đang phát tri n, v n

đ mang tính tr ng tâm là xây d ng đ c h th ng c s d li u v trình đ ,

n ng l c công ngh M t s qu c gia thu c nhóm này, đ c bi t là trong khu

v c ông nam Á, đã có nhi u công trình nghiên c u v công ngh :

Indonesia: D án xây d ng h th ng thông tin KH&CN qu c gia

Indonesia d a trên c s ph ng pháp lu n ATLAS công ngh (1989)38, khoa h c và công ngh cho phát tri n ngành công nghi p và ch s v KH&CN Indonesia (STAID 1993)43

Malaysia: Xây d ng h th ng các ch s v KH&CN trong k ho ch

qu c gia l n th sáu c a Malaysia(1995)40

n đ : Xây d ng h th ng các ch s KH&CN trong k ho ch qu c gia

n đ (1993)12

Thái Lan: Xây d ng h th ng các ch s KH&CN trong k ho ch qu c

gia l n th 7 c a Thái lan (1995)33

38

Papitek and Lipi (1989), “UNDP-UNESCO project Science and Technology Management Information

(STMIS)”, Published by Center for Analysis of Science & Technology Development and Indonesia Institute

of Science, Indonesia

43

STAID (1993), “Science and Technology Indicators, Science & Technology for Industrial Development

(STAID)”, Bandan Penkajian Dan Penrapan Technology (BPPT), Indonesia

40

Six Malaysia Plan 1991-1995, Printed by national printing department, Kuala Lumpur, Malaysia, 1995

12

Aggarwal J.C (1993), “Eighth Five Year Planning and Development in India 1993”, Shipra Publications,

New Delhi, India

nghiên c u đó đ c xem là n n t ng cho vi c xây d ng h th ng c s

d li u v n ng l c công ngh c a các qu c gia châu Á này

ó là t ng quan tình hình nghiên c u v công ngh trên th gi i và trong khu v c ã có khá nhi u ph ng pháp lu n đ c v n d ng đ c bi t là các

s d ng khá ph bi n

1.1.2 Nghiên c u v qu n lý công ngh t i Vi t Nam

T i Vi t Nam, m t s đ tài v đánh giá n ng l c công ngh đã đ c

“The Seventh National Economic and Social Development Plan”, National Economic and Social

Development Board, Thailand

• N m 2003, D án “ i u tra đánh giá hi n tr ng và xây d ng c s d

li u v n ng l c công ngh trên đ a bàn t nh ng Nai”, B KH&CN;

KH&CN, B Công nghi p;

• N m 2005, D án “ i u tra, đánh giá hi n tr ng, xây d ng đ nh

h ng chi n l c và xây d ng c s d li u v hi n tr ng công ngh trên đ a bàn thành ph H i Phòng”, B KH&CN;

• N m 2005, đ tài “ i u tra, đánh giá trình đ công ngh s n xu t và

đ xu t gi i pháp c i ti n, đ i m i công ngh cho các doanh nghi p

KH&CN t nh Qu ng Bình;

• N m 2006, đ tài “ i u tra, đánh giá hi n tr ng công ngh , xây d ng

c s d li u và đ nh h ng gi i pháp đ i m i công ngh c a các doanh nghi p trên đ a bàn Bình nh ”, S KH&CN t nh Bình nh Trong s các d án trên: m t s không s d ng ph ng pháp lu n c th

mà khoán cho các chuyên gia t đánh giá t ng ngành m t cách t ng đ i ch quan; M t s s d ng h th ng 31 tiêu chí c a B KHCN ban hành, s tiêu chí này ch a đ đ đánh giá toàn di n và chính xác v trình đ công ngh c a

ch a đ a ra đ c ph ng pháp đ nh l ng hóa và h th ng tr ng s đ tính toán các ch tiêu t ng h p, so sánh các ngành, đ a ph ng v i nhau; Các d

án th c hi n t i ng Nai, H i Phòng, Qu ng Bình, Bình nh đã đ a ra đ c

và đ c nghiên c u ng d ng công ngh thông tin và truy n thông đ thành các mô hình ng d ng có tính b n v ng

Có khá nhi u ph ng pháp khác nhau đ c s d ng đ đánh giá trình đ

nh c đi m riêng v n i dung c ng nh vi c tri n khai ng d ng Các nghiên

c u v công ngh đã đ c các qu c gia, các vi n nghiên c u, các tr ng đ i

h c trên th gi i quan tâm t nh ng n m 1950 ã có r t nhi u công trình nghiên c u đánh giá hi n tr ng công ngh c a qu c gia, vùng, xây d ng h

th ng các tiêu chí v KH&CN Tuy nhiên đ có đ c h th ng ch tiêu này

c n ph i xây d ng đ c m t ph ng pháp lu n hoàn ch nh, th ng nh t, đ áp

d ng cho vi c thu th p d li u, ng d ng d li u làm ch d n KH&CN

B ng các cách khác nhau, các công trình nghiên c u v công ngh và

n ng l c công ngh th ng c g ng tìm cách chi ti t hoá m i m t y u t c

b n trong chu i phát tri n n ng l c “mua – s d ng – thích nghi – hoàn thi n”

ra thành t ng v n đ c th Qua nhi u ch ng đ ng khá ph c t p, các nghiên

c u trong l nh v c này đ c th c hi n trên c s c a các ph ng pháp lu n sau đây mà m t s các t ch c, vi n nghiên c u đã đ a ra, tr giúp cho các

n c làm c m nang đ nghiên c u, ho ch đ nh các chính sách và chi n l c phát tri n công ngh

1.2.1 Ph ng pháp đánh giá công ngh v m t kinh t

Tr c đây, đ so sánh đánh giá trình đ công ngh , các n c phát tri n

th ng s d ng ph ng pháp đánh giá v ph ng di n kinh t Theo đó, đ i

t ng đánh giá ch y u là trình đ công ngh và t l thay đ i trình đ công

l c, ch c n ng s n xu t c a m t ngành đ c đánh giá thông qua các ch tiêu kinh t v mô hay các thông s kinh t c a ngành công nghi p đó Vi c s

d ng ch c n ng s n xu t làm c s cho đánh giá trình đ công ngh chính là hình th c c i ti n c a ph ng pháp đánh giá gi n đ n n ng su t lao đ ng Xét t ng quát, ph ng pháp này cho phép nh n bi t nh ng thông tin c n thi t cho vi c phân tích Tuy v y, vi c đánh giá công ngh đ n thu n ch bao

g m vi c so sánh các đ c tính v n hành c a m t dây chuy n s n xu t c th hay so sánh ch t l ng các s n ph m cu i cùng Do đó vi c phân tích c p ngành công nghi p ph i c n s d ng thêm m t s ch tiêu khác Ngoài ra,

ph ng pháp này còn t n t i m t s v n đ ph c t p trong vi c xác đ nh các giá tr đ u vào mà c t lõi là ph i xác đ nh đ c s l ng v n Thông th ng,

vi c đánh giá trình đ công ngh v m t kinh t c a các n c th ng hay

laser, các ch t xúc tác sinh h c, ng i máy công nghi p

u đi m l n nh t c a ph ng pháp này là r t thích h p cho vi c đánh giá các s n ph m hay quy trình công ngh đang giai đo n s n xu t th và chu n b đ a ra ngoài th tr ng Các nhà công ngh h c và các nhà l p k

ho ch công ngh quan tâm ph ng pháp này h n là các nhà ho ch đ nh chính sách qu c gia hay xây d ng k ho ch kinh t

1.2.3 Ph ng pháp ti p c n theo đ u vào, đ u ra c a quá trình

M t trong nh ng c g ng đ u tiên đ xây d ng nên đ c m t ph ng pháp lu n đ ph c v các công vi c xem xét v n đ v công ngh là cách ti p

c n theo quan đi m đ u vào và đ u ra c a quá trình (science & technology input and output indicators) Theo cách ti p c n này, n ng l c công ngh liên quan đ n n ng l c c a doanh nghi p có th ti n hành nh ng ho t đ ng xác

đ nh g n li n v i các v n đ kinh t , xã h i khác nh m chuy n hoá đ u vào thành đ u ra đánh giá hi n tr ng công ngh c a m t đ n v kinh t , m t vùng, m t qu c gia v.v ng i ta ti p c n đo l ng các y u t đ u vào và y u

ây là ph ng pháp đã đ c s d ng đ so sánh trình đ công ngh c a Liên xô c v i trình đ công ngh c a m t s n c ph ng Tây trong m t s

l nh v c nh t đ nh M c đích ch y u c a các nhà nghiên c u OECD là xây

d ng h th ng các ch s v khoa h c và k thu t (S&T) nh m đ a ra nh ng đánh giá v hi n tr ng KH&CN hi n t i c a các qu c gia thành viên c a t

c a KH&CN t i t ng tr ng kinh t , n ng su t, n ng l c c nh tranh v.v.34OECD S&T

Indicators

1 Ngu n l c v v n cho R&D

khu v c công c ng

Cán cân thanh toán v công

ngh

R&D khu v c công c ng

Th ng kê các phát minh,

sáng ch

3 Ngu n l c v v n cho R&D

khu v c t nhân

Chuy n giao công ngh

R&D khu v c t nhân

B ng 1-1: B ng ch s đ u vào, đ u ra OECD (OECD S&T Indicators)

xây d ng h th ng các ch s đ c tr ng trình đ khoa h c và k thu t, cách ti p c n c a các nhà nghiên c u OECD là đánh giá hi n tr ng công ngh trên hai ph m trù là đ u vào và đ u ra u vào (input indicators) bao g m t t

c các các ngu n l c v v n và ngu n l c con ng i c a c khu v c công

c ng c ng nh c a khu v c t nhân c n thi t dành cho các l c l ng Nghiên

c u và Phát tri n (R&D) Các l c l ng R&D này là đ u vào c a các ho t

đ ng khoa h c và k thu t đ c theo đu i u ra ph n l n đ c xác đ nh t

l i ích các ng d ng c a khoa h c và k thu t u ra đo l ng giá tr các s n

ph m tr c ti p c a các ho t đ ng khoa h c và k thu t19

V c b n đ u ra bao g m: cán cân thanh toán v công ngh n y sinh t vi c chuy n giao công ngh , ph n ánh m c đ ph thu c c a m t qu c gia vào công ngh c a n c

34 Pavitt K (1984), R&D Patenting and Innovative Activities: A statistical Exploration, in Research Policy,

n0 11 pp 33-35

19

Fabian Y (1984), “The OECD International S&T Indicators System”, in Science and Public Policy n0 11,

pp 4-6

ngoài; th ng kê các lo i phát minh sáng ch ph bi n; và chuy n giao công ngh V i vi c xác đ nh các thông s đ u vào và đ u ra c a các ho t đ ng công ngh , thông qua vi c so sánh input và output indicators, hi u qu c a các chính sách v công ngh c a m i qu c gia đ c xác đ nh

Nh v y, h th ng các ch s c a OECD đã đ t đ c m t vài thành công

t i thi u là v m t thu t ng h p nh t (unifying terminology) Các nhà nghiên

c u OECD đã phát tri n nh ng đ nh ngh a chu n đ i v i nh ng thu t ng

đ c s d ng trong các ch s đ u vào, đ u ra c a OECD Theo đánh giá c a Sharif 42, nó cung c p nh ng công c nh m gi i thích các thành ng có nh ng ngh a r ng nh “public funding” hay government R&D funding v.v , b ng

vi c s d ng h th ng các ch s đ u vào, đ u ra v khoa h c và k thu t

đ c phát tri n các n c khác nhau

Tuy nhiên h th ng các ch s mà OECD xây d ng t n t i nh ng h n ch

l n, đ c bi t là trong vi c l p các chính sách phát tri n công ngh Tr c h t, cách ti p c n c a OECD d a trên c s c a các phân tích đ u vào và đ u ra (inflow-outflow), nên không có ch s mô t công ngh có tính k th a, bi n

s chính y u đ xác đ nh s thay đ i, ti n b v công ngh Ngoài ra, m t y u

t khác c a ti n b v công ngh c ng n m ngoài các ho t đ ng R&D nh ng

đ i m i đ c th c hi n b i các xí nghi p nh c bi t, h th ng các ch tiêu S&T đ c xây d ng trên đi u ki n xã h i, kinh t , k thu t, cán cân thanh

d ng cho các d án v công ngh đ c th c hi n các n c đang phát tri n

42

Sharif M.N (1986), “Measurement of Technology for National Development” in Technology Forecasting

and Social Change n 29, pp 119-172

h th ng các ch s đ đánh giá trình đ công ngh Trên th c t , các ch s S&T c a UNESCO b t đ u đ c th o lu n trong k h p th 20 t i Paris vào tháng 11 n m 1978, nh m giúp cho các n c thành viên xây d ng và c i thi n các th ng kê v khoa h c và k thu t c a h B ng vi c ch ra các h n ch c a

B ng 1-2: Unesco S&T indicators

H th ng các ch s S&T c a UNESCO là b các ch s S&T đ c xây

d ng cho các áp d ng các n c đang phát tri n Trong h th ng các ch s S&T c a UNESCO, các ch s đ u vào bao g m: ch s đ u vào chính là

thêm n a là giáo d c đào t o cho khoa h c và k thu t c ng đ c xây d ng

b i NAF; d ch v cho khoa khoa h c công ngh Còn các ch s đ u ra c a quá trình bao g m: s l ng các công trình v khoa h c và k thu t đ c công b , s l ng các sáng ch phát minh đã đ ng ký v.v

C ng thông qua vi c xác đ nh các ch s đ u vào và đ u ra c a khoa h c

xây d ng và c i ti n h th ng th ng kê v khoa h c và k thu t đ giúp h có

nh ng đánh giá hi n tr ng công ngh Tuy đã có nh ng phát tri n so v i

c a khoa h c và k thu t

Development Organization) đã ng d ng đ nghiên c u, đánh giá trình đ công ngh c a m t s ngành công nghi p trong m t vài n m g n đây V m t

công ngh h c và ph ng pháp phân l p theo t ng thành t công ngh Vi t

hành áp d ng nhi u b ch s k t h p v i đo l ng công ngh đ đánh giá trình đ công ngh v i các ch tiêu đ c phân thành 4 nhóm:

r t nhi u b t c p trong vi c đ nh tính và đ nh l ng Ngay c khi, m t s đ n

v trong n c ti n hành nh ng nghiên c u v công ngh thì vi c s d ng các

ph ng pháp lu n còn khá phân tán, và ch phù h p, kh thi khi đánh giá trình

đ công ngh c p c s , ch a có tính khái quát cao

Ph ng pháp lu n Atlas công ngh là k t qu c a D án Atlas công ngh

- Technology Atlas Project đ c kh i x ng trên c s c a tiên đ cho r ng công ngh là bi n s chi n l c quy t đ nh s phát tri n, t ng t c kinh t -xã

h i trong b i c nh toàn c u hoá n n kinh t , môi tr ng c nh tranh qu c t ngày càng t ng ây là d án công ngh do trung tâm chuy n giao công ngh

“Nguyên lý phát tri n d a trên c s công ngh ” dùng đ áp d ng cho các

qu c gia trong khu v c v.v t n m 1986 đ n n m 1988, d i s tài tr c a chính ph Nh t B n46

M c tiêu chính y u c a d án là đ a ra m t công c h tr quy t đ nh

d ng m t b tài li u ph ng pháp lu n đ h p nh t các công vi c xem xét v n

đ công ngh trong quá trình l p k ho ch phát tri n D án trình bày các bi n pháp trong nh ng l nh v c quan tr ng mà t i nay v n ch a đ c chú ý thích đáng và cung c p ph ng ti n nh m gi i thi u m t cách r ng rãi các cách ti p

c n phân tích đ đ ra và hoàn thi n các chính sách và k ho ch phát tri n công ngh m i đ n v kinh t , ngành, m i qu c gia

V i t a đ chung là “Nguyên lý phát tri n d a trên công ngh ”, ph ng pháp lu n ATLAS công ngh bao g m vi c phân tích đánh giá các ch s công ngh mà cán b d án đã xây d ng (ATLAS S&T indicators: hàm l ng công ngh , môi tr ng công ngh , trình đ công ngh , n ng l c công ngh và nhu c u công ngh ) đ c xem xét ba quy mô khác nhau:

46

UN-ESCAP (1989), “Technology Atlas Project Tokyo Program On Technology for Development in Asie

and Pacific”, Bangalore, India

Các khía c nh phát tri n kinh t xã h i kinh đi n

Tình tr ng c s h

t ng và d ch v

h tr

i ng cán b KHKT và chi phí cho NC-TK

ÁNH GIÁ MÔI TR NG CÔNG NGH

Khoa h c và công ngh trong h th ng

s n xu t

Khoa h c và công ngh hàn lâm

Nh ng ti n b , n l c trong nh ng khu v c chuyên môn hoá đ c

l a ch n

Các cam k t c a c p

v mô đ i v i khoa

h c-công ngh vì s phát tri n

C p công ty

ÁNH GIÁ NHU C U CÔNG NGH

ÁNH GIÁ HÀM L NG CÔNG NGH

ÁNH GIÁ TRÌNH CÔNG NGH

So sánh

H s đóng góp c a công ngh

T ng h p các đóng góp c a công ngh

M c đ đ i m i

Các chu i phát tri n công ngh

Các tác nhân thúc

đ y công ngh

ÁNH GIÁ

N NG L C CÔNG NGH

Tình tr ng c s h

t ng và d ch v

h tr

i ng cán b KHKT và chi phí cho NC-TK

ÁNH GIÁ MÔI TR NG CÔNG NGH

Khoa h c và công ngh trong h th ng

s n xu t

Khoa h c và công ngh hàn lâm

Nh ng ti n b , n l c trong nh ng khu v c chuyên môn hoá đ c

l a ch n

Các cam k t c a c p

v mô đ i v i khoa

h c-công ngh vì s phát tri n

Các khía c nh phát tri n kinh t xã h i kinh đi n

Tình tr ng c s h

t ng và d ch v

h tr

i ng cán b KHKT và chi phí cho NC-TK

ÁNH GIÁ MÔI TR NG CÔNG NGH

Khoa h c và công ngh trong h th ng

s n xu t

Khoa h c và công ngh hàn lâm

Nh ng ti n b , n l c trong nh ng khu v c chuyên môn hoá đ c

l a ch n

Các cam k t c a c p

v mô đ i v i khoa

h c-công ngh vì s phát tri n

C p công ty

ÁNH GIÁ NHU C U CÔNG NGH

ÁNH GIÁ HÀM L NG CÔNG NGH

ÁNH GIÁ TRÌNH CÔNG NGH

So sánh

H s đóng góp c a công ngh

T ng h p các đóng góp c a công ngh

M c đ đ i m i

Các chu i phát tri n công ngh

Các tác nhân thúc

đ y công ngh

ÁNH GIÁ

N NG L C CÔNG NGH

T ng h p các đóng góp c a công ngh

M c đ đ i m i

Các chu i phát tri n công ngh

Các tác nhân thúc

đ y công ngh

ÁNH GIÁ

N NG L C CÔNG NGH

Hình 1-1: Ph ng pháp lu n ATLAS công ngh - S đ lu ng thông tin

• C p doanh nghi p: các ch s công ngh đ c xem xét bao g m các thành ph n công ngh (thành ph n k thu t, thành ph n thông tin, thành ph n con ng i, thành ph n t ch c) K t qu đóng góp tr c

ti p c a b n thành ph n này xác đ nh hàm l ng công ngh gia t ng

ây là c s đ đánh giá hàm l ng công ngh , n ng l c công ngh ,

và chi n l c công ngh

• C p đ c a m t ngành công nghi p: thông th ng c p này, các đ c

tr ng công ngh đ c đánh giá là các ngu n l c công ngh và c s

h t ng công ngh

• C p quy mô qu c gia: v i quy mô là m t qu c gia, nh ng ch s công ngh đ c xem xét là môi tr ng công ngh và nhu c u công ngh ATLAS công ngh xem xét trong n m n i dung chính nh sau:

• Hàm l ng công ngh : t ng h p d li u, khai thác, phân tích thông tin

v hàm l ng công ngh có th cho ta th y đ c b c tranh t ng th và các đ ng l c chuy n đ i c a các thành ph n, qua đó giúp cho lãnh đ o

có th xác đ nh đ c m c đ u tiên trong phân b ngu n l c nh m nâng c p t ng thành ph n Nh ng phân tích v hàm l ng công ngh còn góp ph n b xung cho vi c phân tích các báo cáo tài chính thông

th ng và h tr v m t đánh giá công ngh trong h p tác qu c t

• Môi tr ng công ngh : đánh giá môi tr ng công ngh thông qua b y

y u t quy t đ nh (Trình đ phát tri n kinh t xã h i; Trình đ c s

dành cho nghiên c u tri n khai; Hi n tr ng KHCN trong h th ng s n

xu t; Hi n tr ng giáo d c và đào t o KHCN nhà tr ng; Nh ng ti n

b trong l nh v c chuyên môn đã ch n; Các ch đ chính sách t m v

mô đ i v i s phát tri n KHCN) mang l i cho các nhà qu n lý, ho ch

đ nh các công c , ph ng sách đ t o ra m t môi tr ng lành m nh cho s phát tri n công ngh

• Trình đ công ngh : đánh giá trình đ công ngh đ c th c hi n cho

th y m c đ đóng góp c a công ngh trong t ng giai đo n K t h p

v i vi c phân tích các ngu n l c, vi c đánh giá n ng l c công ngh mang l i m t cái nhìn khái quát v vi c phân b ngu n l c và c s h

t ng đ có th đ xu t ra các ch ng trình phát tri n đi u ch nh h p lý

• Nhu c u công ngh : đánh giá nhu c u công ngh ph i đ c xem xét trong m i t ng quan v i đánh giá n ng l c công ngh Vi c đánh giá nhu c u công ngh c n đ c g n li n v i m c tiêu kinh t - xã h i cùng v i ngu n l c c n thi t và ph i có k ho ch ti n đ thích h p

Có th nh n th y m t s u đi m n i b t c a ph ng pháp lu n ATLAS công ngh nh sau:

• Là m t ph ng pháp lu n có tính xuyên su t có th ng d ng nhi u

c p đ , quy mô khác nhau;

• Là ph ng pháp lu n có tính đ nh l ng cao, h tr cho công tác đ i sánh thông qua các thành ph n công ngh (thành ph n k thu t, thành

ph n thông tin, thành ph n con ng i, thành ph n t ch c), các h s đóng góp công ngh , hàm l ng công ngh gia t ng;

• Là ph ng pháp lu n mà có th ng d ng mang l i cho các nhà ho ch

đ nh chính sách, các nhà qu n lý công ngh m t công c h tr ra quy t đ nh, công c qu n lý công ngh h u ích

Tuy nhiên, đây c ng là m t ph ng pháp lu n khá ph c t p, có tính khái quát cao, đòi h i ph i t ng h p và x lý m t l ng d li u kh ng l Tuy có tính đ nh l ng cao nh ng c ng chính vì th mà r t khó kh n trong vi c xác

đ nh các ch tiêu có th đ a vào đ nh l ng Chính vì v y, đ có th ng d ng thành m t ph ng pháp qu n lý, phân tích và đánh giá công ngh trong m t

(customizing), nghiên c u ph i h p v i nh ng y u t khác liên quan đ n t ng môi tr ng tri n khai c th , và theo đ c thù c a t ng qu c gia

1.2.6 Ph ng pháp ti p c n theo quan đi m qu n tr chi n l c

Thông tin công ngh bên ngoài

Môi tr ng công ngh

C s h t ng công ngh

Thông tin công ngh bên trong

N ng l c công ngh

Ngu n l c công ngh

Qu n lý chi n

l c công ngh

đã xây d ng 6 thành ph n c a n ng l c công ngh đó là: n ng l c thu nh n công ngh , n ng l c bi n đ i, n ng l c bán hàng, n ng l c s a ch a, n ng l c thi t k , n ng l c s n sinh công ngh

Ngoài ra vi c đánh giá n ng l c công ngh còn có th d a trên ph ng pháp chi t trung c a B khoa h c công ngh và môi tr ng Vi t nam Theo

đó ph ng pháp chi t trung x p n ng l c công ngh c a doanh nghi p thành

ba thành ph n sau: N ng l c ti p thu; N ng l c v n hành; N ng l c đ i m i

pháp khác nhau v đánh giá n ng l c công ngh c a các nhà nghiên c u, các

t ch c khoa h c n c ngoài 16 20 21 29 nh c a Ngân hàng th gi i (1984, 1987), c a Vi n nghiên c u phát tri n Thái lan-TDRI (1989, 1992)

1.2.6.3 C s h t ng công ngh

Ramathan xác đ nh 3 y u t chính c a c s h t ng công ngh :

16

Fransman M & King K (1984, eds), “Technology Capability in the Third World: An Overview and

Introduction to Some Issues”, London, MacMilan

20

Dore (1984), “Technological Self-Reliance Ideal of Self-Serving Rhetoric”, in Technological Capability in

the Third World

21 Desai (1984), “Achievements and Limitatión of India’s Technologie Capability”, In Fransman M & King

K (1984, eds)

29

Lall (1987), “Learning to Industrialize: the Acquisition of Technological Capability by India”, London,

MarcMilan Press

đ c di n t trong 4 nhân t thông tin chính: thông tin v khách hàng customers); thông tin v đ ch th c nh tranh (infor-rivals), thông tin v b n thân (infor-owners), thông tin ngành (infor-clusters)

(infor-Nh v y, ph ng pháp lu n Sharif th c ch t c ng b t ngu n t c s c a các nghiên c u trong d án ATLAS công ngh c a trung tâm chuy n giao

đi m qu n tr chi n l c này c ng l i là thành viên c t cán c a d án ATLAS công ngh Ví d nh vi c xác đ nh ngu n l c công ngh trong ph ng pháp

lu n c a Sharif c ng chính là vi c xem xét đánh giá b n thành ph n công

thi t, mà trong đó h th ng máy tính, vi n thông là m t h th ng c s , không

th thi u đ c Vi c nghiên c u đ đ a ra mô hình ph i h p hi u qu luôn đòi

h i nh ng ki n th c sâu, r ng, t ng h p v nhi u l nh v c và c n có m t s nghiên c u nghiêm túc

Có th th y công tác đánh giá, qu n lý trình đ công ngh bao g m hai

• Bài toán qu n lý trình đ công ngh là bài toán qu n lý d li u, khai thác thông tin công ngh theo các c p và theo th i gian Vi c ng

d ng h th ng máy tính và vi n thông đây th c ch t là nghiên c u,

đ xu t mô hình h th ng thông tin qu n lý thích h p ph c v cho các

Giao di n

ng i dùng (

H th ng

h i-đáp;

h ng d n;

… )

Hình 1-3: Ki n trúc tiêu bi u m t h chuyên gia

H chuyên gia là m t h th ng ph n m m máy tính s d ng c s d li u tri th c c a các chuyên gia trong m t l nh v c c th nào đó đ gi i quy t

v n đ v i “ch t l ng chuyên gia” trong l nh v c đó H chuyên gia đ c phát tri n nh m ph c v các ho t đ ng tri th c trong nhi u ngành kinh t , k thu t khác nhau V c b n, h chuyên gia g m các thành ph n sau:

• C s d li u tri th c đ gi i quy t các v n đ , bao g m c s tri th c

t ng quát và các thông tin v các tình hu ng c th

• ng c suy di n (inference engine) s d ng c s tri th c đ gi i quy t các bài toán th c t V c n b n có th hi u nó là m t trình thông d ch cho c s tri th c

• H con gi i thích (explanation subsystem) nh m gi i thích quá trình suy lu n cho ng i dùng Các gi i thích này g m các l p lu n bi n minh cho các k t lu n c a h th ng (tr l i cho câu h i nh th nào),

gi i thích vì sao h th ng c n d li u đó (tr l i cho câu h i t i sao)

• Trình so n th o c s tri th c (knowledge-base editor) giúp các nhà

l p trình xác đ nh và hi u ch nh l i trong quá trình làm vi c c a

ch ng trình, th ng là b ng cách truy xu t nh ng thông tin cung c p

b i h con gi i thích Chúng c ng có th h tr cho vi c b sung tri

th c m i, giúp duy trì cú pháp lu t chính xác, và th c hi n các ki m tra tính nh t quán trên c s tri th c đã c p nh t

1.3.1.2 Nguyên lý ti p c n h chuyên gia

(heuristic) cao đ c tích l y t lý thuy t, kinh nghi m, k x o, ph ng pháp

th c hi n Vi c cài đ t và mã hóa cách th c làm vi c c a các chuyên gia là

m t v n đ đ i h i nhi u chi phí và th c t cho th y ch nên xây d ng khi bài toán đ t ra th a mãn m t s tính ch t đ c bi t sau:

• Ph i th hi n đ c s c n thi t, không th thi u, c a các ki n th c chuyên gia trong vi c gi i quy t bài toán đ t ra;

• Ph i có tính kh thi v tài chính cho vi c ng d ng h chuyên gia;

• Bài toán đ t ra có th gi i quy t đ c thông qua suy lu n ký hi u;

• Ph m vi xác đ nh v n đ đ c c u trúc t t và không đòi h i s suy

• Bài toán c n gi i quy t ph i có kích th c và quy mô đúng m c

Có th th y, vi c nghiên c u tính kh thi v tác nghi p c ng nh v kinh

t đ xác đ nh đ c rõ ràng các m c đích và yêu c u mà h th ng c n có là

m t y u t c n b n, có vai trò quy t đ nh trong quá trình xây d ng h chuyên gia Ngoài ra, m t y u t không kém ph n quan tr ng trong quá trình này chính là đ i ng tham gia th c hi n mà có th phân bi t qua các nhóm sau: nhóm chuyên gia trong t ng l nh v c (domain expert); nhóm k s tri th c (knowledge engineer) hay các chuyên gia phát tri n h th ng; nhóm ng i s

d ng cu i (end-user) Vi c phân tích quy trình công ngh tri th c (chính là quy trình xây d ng m t h chuyên gia) s mang l i m t cái nhìn hoàn ch nh

v vai trò và công vi c c a các nhóm trong t ng giai đo n c th

Vi c xây d ng h th ng chuyên gia h u h t đ u đ c th c hi n b ng

ph ng pháp xây d ng b n m u qua các giai đo n và hoàn thi n h th ng m t cách t ng d n

Giai đo n xác đ nh m c đích yêu c u

Giai đo n này đòi h i s tham gia tích c c và có k qu c a k s tri

th c c ng nh các chuyên gia Th c t , các k s tri th c c ng chính là các chuyên gia trong l nh v c ng d ng công ngh thông tin có nhi m v giao

ti p v i các chuyên gia trong l nh v c c n xây d ng h th ng đ thi t k , cài

đ t và s hóa tri th c c a các chuyên gia đó th c hi n đi u này đ t k t

qu t t, các k s tri th c c n ph i “thâm nh p” tri th c c a l nh v c m i Qua đó các k s tri th c có th k t h p cùng v i các chuyên gia nghiên c u tính kh thi v kinh t , v k thu t, v k ho ch c ng nh v kh n ng tác nghi p sau này đ h tr cho c p lãnh đ o đ a ra quy t đ nh v vi c xây d ng

h chuyên gia v i các m c tiêu và yêu c u c th v ch c n ng, v l nh v c tri

th c s khai thác và ph m vi ng d ng ây là giai đo n c n b n, có ý ngh a quy t đ nh đ n vi c ra đ i h chuyên gia Nh v y, đ u ra c a giai đo n này chính là danh m c các yêu c u chi ti t mà h th ng c n đáp ng cùng các tài

li u phân tích tính kh thi trên b n góc đ nêu trên

Giai đo n t ng h p tri th c chuyên gia

Các k s tri th c đóng vai trò ch đ ng trong giai đo n này H c n ch

đ ng tìm hi u, nghiên c u l nh v c m i đ có th giao ti p, thu th p các ki n

nh ng cu c ph ng v n tr c ti p và gián ti p v i chuyên gia, qua s quan sát các chuyên gia trong quá trình h làm vi c, ho c thông qua vi c đ c nh ng tài

li u gi i thi u v l nh v c chuyên ngành đó Cách th c t ch c th ng g p là

t p h p các chuyên đ u ngành, h p nhóm chuyên gia theo t ng l nh v c

Tr c tiên, các k s tri th c cùng v i m t s ít các chuyên gia đ u ngành, s thi t k các m u bi u, các bài toán đ c tr ng trong l nh v c c n gi i quy t Trên c s các m u bi u chung đó, thông qua vi c đ a cho các chuyên gia m t lo t các bài toán ví d và yêu c u s gi i thích nh ng k thu t c ng

nh d li u đ c s d ng đ đ t đ c l i gi i, các k s tri th c có th t ng

h p các ki n th c nh n đ c t t ng nhóm chuyên gia đó

Thông th ng, s t t h n n u k s tri th c là m t ng i m i làm quen

v i l nh v c ng d ng, vì nh ng chuyên gia có th quên đ c p đ n nh ng

b c thao tác đã tr thành hi n nhiên hay th m chí là t đ ng đ i v i h sau nhi u n m công tác trong l nh v c đó Vì v y, các k s tri th c không bi t gì

v l nh v c này có th s phát hi n nh ng b c nh y cóc, và do đó s yêu c u chuyên gia làm sáng t v n đ

u ra c a quá trình này chính là các tri th c c a các chuyên gia đã đ c nhóm theo m t s các tiêu chí xây d ng h th ng và nh ng hi u bi t v cách

th c di n gi i các tri th c đó

Giai đo n thi t k , xây d ng b n m u

Sau khi k s tri th c đã có đ c cái nhìn t ng quát v l nh v c c a v n

đ và đã cùng chuyên gia gi i quy t m t s bài toán, công vi c thi t k có th

b t đ u Khi đó, k s tri th c cùng v i các chuyên gia c n ph i xác đ nh mô hình di n gi i tri th c đ đ a ra mô hình chung mà h chuyên gia c n ph i thi t k Tùy vào l nh v c chuyên môn mà h chuyên gia có th đ c thi t k theo m t mô hình ho c là tích h p c a các mô hình th ng th y sau đây:

• H chuyên gia d a trên lu t (rule-based): các h chuyên gia d a trên

lu t bi u di n tri th c d i d ng các lu t if… then Cách ti p c n này

là m t trong nh ng k thu t c đi n và đ c s d ng r ng rãi nh t dùng cho bi u di n tri th c v m t l nh v c trong h chuyên gia D

li u cho tr ng h p c th đ c gi trong b nh làm vi c ng c suy di n th c hi n chu trình nh n d ng – hành đ ng (recognize-act)

v i c ch đi u khi n là h ng t d li u hay h ng t m c tiêu

• H chuyên gia d a trên mô hình (model-based): là m t h th ng mà

s phân tích c n c tr c ti p trên m t mô t chi ti t và ch c n ng c a

m t h th ng v t lý Trong thi t k và s d ng, m t h suy lu n d a trên mô hình t o ra m t s mô ph ng b ng ph n m m đ i v i ch c

n ng c a cái mà chúng ta mu n tìm hi u

• H chuyên gia d a trên các tình hu ng (case-based): là h th ng s

d ng chi n l c suy lu n d a trên các tình hu ng, nh ng ví d v các bài toán trong quá kh và l i gi i c a chúng H chuyên gia d a trên tình hu ng s d ng m t c s d li u riêng bi t ch a gi i pháp c a các tình hu ng đã gi i quy t đ d a vào đó tìm ki m gi i pháp cho

tr ng h p riêng Bên c nh đó, vi c thi t k còn t p trung vào đánh giá, l a

ch n chi n l c suy lu n làm n n t ng cho ho t đ ng c a đ ng c suy di n và thi t k mô hình khái ni m làm n n t ng cho vi c thu th p, qu n lý tri th c

ng c suy di n th ng ho t đ ng theo hai k thu t suy lu n sau:

• K thu t suy lu n ti n (forward chaining), còn g i là chi n l c suy

lu n theo d li u (data-driven): d a trên t p h p các d li u (thông