SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ DẠY HỌC PHẦN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VIỆT NAM NHẰM NÂNG CAO HỨNG THÚ VÀ KẾT QUẢ HỌC TẬP CHO HỌC SINH LỚP 12

Địa lý là môn khoa học xã hội với rất nhiều điều lý thú và bổ ích, tuy nhiên nhiều học sinh chưa mặn mà, còn xem nhẹ, thậm chí thờ ơ môn này. Bởi lẽ, nhiều học sinh không nắm được cách học phù hợp hoặc do bài giảng quá nhàm chán nên kết quả học tập không cao. Đặc biệt trong những năm gần đây Bộ giáo dục đã đưa môn địa lý vào thi theo hình thức trắc nghiệm nên nhiều học sinh còn gặp nhiều khó khăn khi làm bài, kết quả làm bài thi chưa cao. Vậy làm thế nào để tạo được niềm đam mê yêu thích của học sinh? Làm thế nào để phát triển được tư duy học sinh trong khi học môn địa lí nhằm nâng cao kết quả học tập cho học sinh? Đây là câu hỏi khiến chúng tôi luôn trăn trở băn khoăn, luôn muốn tìm hướng giải quyết. Trước tình hình đó tôi mạnh dạn đưa ra giải pháp “ Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiên Việt Nam nhằm nâng cao hứng thú và kết quả học tập cho học sinh lớp 12

MỤC LỤC

I TÓM TẮT ĐỀ TÀI 1

II GIỚI THIỆU 2

1 Hiện trạng 2

2 Nguyên nhân 2

3 Giải pháp thay thế 2

4 Mục đích nghiên cứu 3

5 Vấn đề nghiên cứu 3

6 Giả thuyết nghiên cứu 3

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

1 Khách thể nghiên cứu 3

2 Thiết kế nghiên cứu 3

3 Quy trình nghiên cứu 4

4 Đo lường 5

IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ 5

1 Phân tích kết quả về hứng thú của học sinh 5

2 Phân tích kết quả về kiến thức 6

IV KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 7

1.Kết luận: 7

2 Khuyến nghị 8

TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

PHỤ LỤC 11

TÊN ĐỀ TÀI

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐỂ DẠY HỌC PHẦN ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN VIỆT NAM NHẰM NÂNG CAO HỨNG THÚ VÀ KẾT QUẢ HỌC TẬP CHO HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT THỊ XÃ QUẢNG TRỊ

I TÓM TẮT ĐỀ TÀI

Đất nước ta đang trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhậpvới cộng đồng quốc tế Vì vậy, việc bồi dưỡng phát triển nhân tố con người là mộtvấn đề hết sức quan trọng Muốn đất nước phát triển, đời sống con người đượcnâng cao cần phải có những con người năng động, thông minh, sáng tạo, có nănglực Muốn vậy, phải thường xuyên bồi dưỡng, nâng cao trình độ nguồn nhân lực.Trước tình hình đó, nhiệm vụ của Giáo viên địa lý nói riêng ở trường phổ thôngphải cung cấp cho học sinh những tri thức khoa học địa lý bằng cách sử dụngnhiều phương pháp dạy học mới, khai thác triệt để các phương tiện trực quan đểnhằm phát huy năng lực tư duy sáng tạo của học sinh

Trong những năm qua, giáo viên đã được tiếp cận với các phương pháp và

kĩ thuật dạy học tích cực Các thuật ngữ như phương pháp dạy học tích cực, dạyhọc dựa trên dự án, dạy học giải quyết vấn đề, phương pháp "Bàn tay nặn bột" ;các kĩ thuật dạy học tích cực như động não, khăn trải bàn, sơ đồ tư duy, khôngcòn xa lạ với đông đảo giáo viên hiện nay Tuy nhiên, đại đa số giáo viên vẫn chủyếu lệ thuộc vào tiến trình các bài học được trình bày trong sách giáo khoa, chưa

"dám" chủ động trong việc thiết kế tiến trình xây dựng kiến thức phù hợp với cácphương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực

Địa lý là môn khoa học xã hội với rất nhiều điều lý thú và bổ ích, tuy nhiênnhiều học sinh chưa mặn mà, còn xem nhẹ, thậm chí thờ ơ môn này Bởi lẽ, nhiềuhọc sinh không nắm được cách học phù hợp hoặc do bài giảng quá nhàm chán nênkết quả học tập không cao Đặc biệt trong những năm gần đây Bộ giáo dục đã đưamôn địa lý vào thi theo hình thức trắc nghiệm nên nhiều học sinh còn gặp nhiềukhó khăn khi làm bài, kết quả làm bài thi chưa cao Vậy làm thế nào để tạo đượcniềm đam mê yêu thích của học sinh? Làm thế nào để phát triển được tư duy họcsinh trong khi học môn địa lí nhằm nâng cao kết quả học tập cho học sinh? Đây làcâu hỏi khiến chúng tôi luôn trăn trở băn khoăn, luôn muốn tìm hướng giải quyết

Trước tình hình đó tôi mạnh dạn đưa ra giải pháp “ Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy

học phần Địa lý tự nhiên Việt Nam nhằm nâng cao hứng thú và kết quả học tập cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị”.

Đề tài được nghiên cứu trên 2 nhóm đối tượng tương đương: lớp thựcnghiệm (12A4) và lớp đối chứng (12A6) Hai lớp tương đương nhau về số lượnghọc sinh, cùng cùng học chương trình ban KHTN Lớp thực nghiệm được thực

hiện giải pháp thay thế là sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học, củng cố kiến thức ở cácbài thuộc phần Địa lý tự nhiên Việt Nam Kết quả cho thấy, tác động đã có ảnhhưởng rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh: Lớp thực nghiệm có hứng thú vàđạt kết quả học tập cao hơn so với lớp đối chứng Điều đó được thể hiện qua kếtquả khảo sát bài kiểm tra 15 phút của cả 2 lớp.

II GIỚI THIỆU

1 Hiện trạng

Địa lý là môn khoa học xã hội chứa đựng cả một kho tàng kiến thức về cả tựnhiên, kinh tế - xã hội với rất nhiều điều lý thú và bổ ích, tuy nhiên hiện nay nhiềuhọc sinh không hứng thứ học môn địa lý, thậm chí còn tỏ ra thờ ơ xem nhẹ, họcmột cách đối phó để hoàn thành môn học chứ không phải học để hiểu biết, khámphá kiến thức vận dụng vào thực tiển cuộc sống nên kết quả học tập môn học địa

lý cao

Theo kết quả khảo sát 74 học sinh lớp 12 ở 2 lớp 12A4 và 12A6 trường THPTThị Xã Quảng Trị cho thấy phần lớn học sinh không thích học môn học Địa lý

2 Nguyên nhân

Thứ nhất, hầu hết các em học lớp 12 có xu hướng học lệch, nhiều em chọn tổ hợp

tự nhiên để thi vào các trường đại học Vì học, thi các môn khoa học tự nhiên thì

cơ hội vào ngành, nghề sẽ rất rộng rãi và hấp dẫn Còn học, thi các môn khoa học

xã hội thì cánh cửa vào ngành, nghề rất hẹp Học sinh có quá ít cơ hội, ít trường, ítngành được cho là “hot” và học xong ra trường cũng khó kiếm việc làm

Thứ hai, Nhiều phụ huynh và học sinh đã hình thành sẵn nhận thức, tư tưởng coi

thường các môn khoa học xã hội, xem nó là môn phụ, môn học bài, môn chẳngmấy quan trọng, nên không cần phải tư duy, suy nghĩ gì, học hành sơ sơ hoặc lôithôi cũng được

Thứ ba, nội dung, kiến thức của sách giáo khoa vẫn còn nặng nề và dàn trải, nhiều

chỗ không phải là học nữa mà là "hành xác" học sinh;

Thứ tư, nhiều thầy cô giáo dạy các môn khoa học xã hội chưa đáp ứng được yêu

cầu, thiếu đầu tư, giảng dạy sơ sài, khô khan, chủ yếu đọc - chép, học sinh khônghứng thú, mệt mỏi, chán ngán…

3 Giải pháp thay thế

Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học và củng cố kiến thức phần Địa lý tự nhiênViệt Nam

4 Mục đích nghiên cứu

Nâng cao hứng thú và kết quả học tập môn địa lý cho học sinh lớp 12.

6 Giả thuyết nghiên cứu

Có, sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiên Việt Nam sẽ nângcao hứng thú học tập cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị

Có, sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiên Việt Nam sẽ nângcao kết quả học tập cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Khách thể nghiên cứu

Tôi chọn 2 lớp để nghiên cứu là học sinh Trường THPT Thị Xã Quảng Trị.Lớp thực nghiệm (12A4) và lớp đối chứng (12A6) tương đương nhau về: Sốlượng học sinh, năng lực học tập, điều kiện kinh tế - xã hội… Hai lớp có cùng mộtgiáo viên dạy môn Địa lý

Bảng 1: Kết quả học tập năm học 2018 -2019 của 2 lớp 11A4

và 11A6

2 Thiết kế nghiên cứu

Chúng tôi chọn thiết kế kiểm tra trước và sau tác động đối với các nhóm tươngđương

Nhóm Kiểm tra trước tác động Tác động Kiểm tra sau tác động

Ghi chú: + N1: (12A4).

+ N2: (12A6)

3 Quy trình nghiên cứu

3.1.Chuẩn bị của giáo viên.

Xây dựng sơ đồ tư duy các nội dung kiến thức phần địa lý tự nhiên Việt Nam.Xây dựng thang đo hứng thú của học sinh trước khi tác động

Xây dựng thang do kiến thức để khảo sát kiến thức sau khi tác động

Thời gian tác động theo thời khóa biểu và kế hoạch dạy học môn địa lý lớp

12 năm học 2019-2020 gồm các bài sau:

2 ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN VIỆT NAM.

Bài 2: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ Việt Nam.

4

Bài 6 + 7: Đất nước nhiều đồi núi.

5

6

7 Bài 8: Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển.

8 Bài 9 + 10: Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa.

Bài 14 +15: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên,

môi trường và phòng chống thiên tai

Chúng tôi thu thập dữ liệu về thái độ và kiến thức thông qua việc:

- Sử dụng thang đo thái độ trước và sau khi tác động đối với 2 lớp để đo về

sự thay đổi hứng thú của học sinh đối với nội dung được học

- Sử dụng thang đo kiến thức thông qua bài kiểm tra 15 phút sau khi tác

động đối với 2 lớp để đo kiến thức

IV PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN KẾT QUẢ.

1 Phân tích kết quả về hứng thú của học sinh

Bảng 2 Phân tích kết quả về hứng thú trước và sau tác động

Lớp thực nghiệm 12A4 Lớp đối chứng 12A6

KQ khảo sáttrước TĐ

KQ khảo sátsauTĐ

KQ khảo sáttrước TĐ

KQ khảo sátsauTĐ

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn (SMD) của 2 nhóm sau tác động là : 1,36

Biểu đồ so sánh kết quả khảo sát hứng thú

Qua bảng dữ liệu và biểu đồ trên, ta rút ra nhận xét sau:

Trước tác động:

Chênh lệch điểm khảo sát trước tác động là 1,39 điểm Kiểm chứng T-TESTđộc lập kết quả kiểm tra trước tác động giữa 2 lớp cho giá trị P bằng 0,13 lớn hơn

0,05 nhiều, cho thấy chênh lệch giữa điểm TB giữa 2 lớp ĐC và TN không có ýnghĩa, chứng tỏ mức độ hứng thú của hai lớp là tương đương.

Sau tác động:

- Điểm TB của lớp thực nghiệm là 70,05 của lớp ĐC là 63,19 Chênh lệch điểmtrung bình: Điểm TB của lớp TN cao hơn lớp ĐC là 6,88 cho thấy điểm TB giữa 2lớp có sự khác biệt rõ rệt Lớp được tác động có điểm TB cao hơn lớp ĐC

- Kiểm chứng T-TEST độc lập kết quả kiểm tra sau tác động giữa 2 lớp cho giá trị

P bằng 0,00000004 nhỏ hơn 0,05 rất nhiều, cho thấy chênh lệch giữa điểm TBgiữa 2 lớp ĐC và TN rất có ý nghĩa Điểm TB của lớp TN cao hơn điểm TB củalớp ĐC là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động nghiêng về lớp thựcnghiệm

- Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn (SMD) của bài kiểm tra hứng thú 2 lớp là1,36 Theo bảng tiêu chi Cohen, mức độ ảnh hưởng của tác động là rất lớn

- Ta rút ra: Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiên Việt Nam đã

nâng cao hứng thú học tập cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị

2 Phân tích kết quả về kiến thức

Bảng 3 Kết quả kiểm tra kiến thức sau tác động

Lớp thực nghiệm 12A4 Lớp đối chứng 12A6

Từ kết quả phân tích dữ liệu thu được, cho thấy:

- Điểm TB của lớp thực nghiệm là 8,19; Điểm TB của lớp đối chứng là6,84; Điểm TB của lớp TN cao hơn lớp ĐC là 1,35

- Kiểm chứng T-TEST độc lập kết quả kiểm tra sau tác động giữa 2 lớp chogiá trị P bằng 0,00002 nhỏ hơn 0,05 rất nhiều, cho thấy chênh lệch giữa điểm TBgiữa 2 lớp ĐC và TN rất có ý nghĩa Điểm TB của lớp TN cao hơn điểm TB củalớp ĐC là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động, nghiêng về lớp thựcnghiệm

- Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn (SMD) của bài kiểm tra 2 lớp là 1,07

Theo bảng tiêu chí Cohen, mức độ ảnh hưởng của tác động là rất lớn.

- Ta kết luận: Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiên Việt

Nam đã nâng cao kết quả học tập cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị

IV KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

1.Kết luận:

Qua nghiên cứu về việc sử dụng sơ đồ tư duy để dạy học và củng cố kiếnthức phần Địa lí tự nhiên Việt Nam cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã

Quảng Trị chúng tôi đã trả lời được 2 câu hỏi trong vấn đề nghiên cứu là: Sử dụng

sơ đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiên Việt Nam đã nâng cao hứng thú và kết quả học tập cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị

Việc sử dụng sơ đồ tư duy giúp giáo viên đổi mới phương pháp dạy học,giúp học sinh học tập tích cực, tăng tính chủ động sáng tạo, phát triển tư duy gópphần nâng cao chất lượng môn địa lí

Sau một thời gian sử dụng bản đồ tư duy để dạy học phần Địa lý tự nhiênViệt Nam cho học sinh lớp 12 Trường THPT Thị Xã Quảng Trị Tôi đã sử dụng sơ

đồ tư duy trong khai thác kiến thức mới, kiểm tra bài cũ, tổng kết ôn tập Tôi nhậnthấy rằng:

Thứ nhất, Sơ đồ tư duy giúp học sinh học được phương pháp học: Việc rèn luyện

phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệuquả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Thực tế cho thấy một số học sinhhọc rất chăm chỉ nhưng kết quả học tập không cao, học bài nào biết bài đấy,học phần kiến thức sau đã quên phần kiến thức trước hoặc không biết liên kếtcác kiến thức với nhau Nguyên nhân chính thường do các em không biếtcách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm Sử dụng thành thạo

sơ đồ tư duy trong dạy học sẽ giúp học sinh học được phương pháp học, tăng tínhđộc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

Thứ hai, Học sinh hiểu bài nhanh, sâu hơn, hào hứng trong việc ứng dụng bản đồ

tư duy để ghi chép bài Học sinh khá giỏi biết sử dụng bản đồ tư duy để ghi chép,tổng hợp kiến thức, vận dụng sơ đồ tư duy vào trong cuộc sống Một số học sinhtrung bình biết dùng bản đồ tư duy để củng cố bài ở mức đơn giản Chất lượng dạyhọc môn địa lí được nâng cao lên, học sinh có lòng say mê yêu thích môn địa lí

Thứ ba, Sơ đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực: Các kết quả nghiên

cứu đều chỉ rõ con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tựsuy nghĩ, tự viết, vẽ theo ngôn ngữ của mình Vì vậy, việc sử dụng sơ đồ tư duygiúp học sinh học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não

Thứ tư, Sơ đồ tư duy giúp học sinh ghi chép có hiệu quả: Sơ đồ tư duy chủ yếu sử

dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực nên người thiết

kế sơ đồ tư duy phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tincần thiết và logic, vì vậy, sử dụng sơ đồ tư duy sẽ dần giúp học sinh ghi chép mộtcách có hiệu quả

2 Khuyến nghị.

Để nâng cao hứng thú và kết quả học tập môn địa lí cho học sinh giáo viênphải sử dụng tổng hợp, linh hoạt nhiều phương pháp trong giảng dạy Đặc biệt quaviệc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học địa lí giáo viên phải biết ứng dụng côngnghệ thông tin vào trong giảng dạy Vì thế, các cấp lãnh đạo cần quan tâm đến việcbồi dưỡng thường xuyên kiến thức kỹ năng cho giáo viên, cập nhật những kiếnthức mới, phương tiện thiết bị hiện đại hỗ trợ dạy học Cần tạo điều kiện về kinhphí hỗ trợ cho giáo viên học tập bồi dưỡng và nghiên cứu khoa học để góp phầnnâng cao chất lượng giáo dục

Trên đây là một số biện pháp tôi đã và đang tiếp tục thực hiện sử dụng bản

đồ tư duy trong dạy học địa lí 12 ở trường THPT Thị Xã Quảng Trị Trong quá

trình nghiên cứu và thực hiện đề tài này, bản thân tôi đã cố gắng hết sức Song dođiều kiện khả năng và thời gian có hạn nên không tránh khỏi những thiếu sót Tôirất mong được sự giúp đỡ và đóng góp ý kiến của hội đồng khoa học các cấp vàcác bạn đồng nghiệp để đề tài được hoàn chỉnh hơn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tài liệu tập huấn giáo viên và cán bộ quản lí Trường THPT về nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng.

2 Phương pháp hướng dẫn sinh viên xây dựng bản đồ tư duy tròn học tập các học phần tự nhiên Việt Nam ở khoa Địa lí, Trường Đại học Sư Phạm.

3 Tài liệu Nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng – nhà xuất bản Đại học sư phạm.

4 Website: https://tuhoc247.com/2016/11/08/tu-duy-trong-dia-ly-12/

PHỤ LỤC MỘT SỐ SƠ ĐỒ TƯ DUY ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG DẠY HỌC VÀ CỦNG

CỐ KIẾN THỨC PHẦN TỰ NHIÊN VIỆT NAM CHO HỌC SINH LỚP 12

1) Bài 2 – VỊ TRÍ ĐỊA LÍ VÀ PHẠM VI LÃNH THỔ

2) Bài 6, 7 – ĐẤT NƯỚC NHIỀU ĐỒI NÚI

3) Bài 8 – THIÊN NHIÊN CHỊU ẢNH HƯỞNG SÂU SẮC CỦA BIỂN

4) Bài 9, 10: THIÊN NHIÊN NHIỆT ĐỚI ẨM GIÓ MÙA

Thang đo thái độ để kiểm tra về hứng thú của học sinh

Thái độ của học sinh khi học môn

Địa lí

Hoàn toàn không đồng ý

Không đồng ý

Bình thường

Đồng ý

Rất đồng ý

4 Môn Địa lý không phải là môn chọn

thi THPT quốc gia nên em dành ít thời

gian cho môn học

5 Môn địa lý có rất nhiều kiến thức

tiểu tiết nên em khó nhớ

6 Giáo viên giảng dạy chưa tạo ra sự

hứng thú trong giờ dạy nên em rất

nhàm chán môn học Địa lý

7 Em có kỹ năng xây dựng sơ đồ tư

duy

8 Em thường xuyên sử dụng sơ đồ tư

duy để học môn địa lý

9 Sơ dồ tư duy đã giúp em dễ tiếp thu

kiến thức môn địa lý

10 Để học tốt môn Địa lý cần xây

dựng sơ đồ tư duy

- Tổng điểm tối đa: 100 điểm

1 Phạm Thái An 72

BẢNG KẾT QUẢ KIỂM TRA HỨNG THÚ TRƯỚC TÁC ĐỘNG

STT Họ và tên học sinh Lớp 12A6

BẢNG KẾT QUẢ KIỂM TRA HỨNG THÚ SAU TÁC ĐỘNG

1 Phạm Thái An 74

BẢNG KẾT QUẢ KIỂM TRA HỨNG THÚ SAU TÁC ĐỘNG

1 Đoàn Trương Minh Anh 70

BẢNG SO SÁNH KẾT QUẢ KIỂM TRA HỨNG THÚ TRƯỚC VÀ SAU TÁC ĐỘNG

Trước tác động Sau tác động Trước tác động Sau tác động