Luận văn tốt nghiệp quan niệm về cách mạng công nghiệp 4 0

Cuộc cách mạng công nghiệp mới này được dự đoán sẽ tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, chính phủ, doanh nghiệp và người dân khắp toàn cầu, cũng như làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC

NGUYỄN THỊ MỸ LINH

QUAN NIỆM VỀ CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 (TRONG TÁC PHẨM CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP

LẦN THỨ TƯ CỦA KLAUS SCHWAB)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Hà Nội – 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA TRIẾT HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

QUAN NIỆM VỀ CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 (TRONG TÁC PHẨM CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP

LẦN THỨ TƯ CỦA KLAUS SCHWAB)

Họ và tên: Nguyễn Thị Mỹ Linh

LỜI CẢM ƠN

Đề tài “Quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 (trong tác phẩm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư của Klaus Schwab)” là nội dung tôi chọn

để nghiên cứu và làm khóa luận tốt nghiệp sau bốn năm theo học chương trình

cử nhân chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng & CN duy vật lịch sử,

khoa Triết học tại trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

Để hoàn thành quá trình nghiên cứu và hoàn thiện khóa luận này, lời đầu

tiên tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc đến PGS.TSKH Lương Đình Hải – Viện trưởng Viện nghiên cứu Con người Thầy đã trực tiếp chỉ bảo và hướng dẫn tôi

trong suốt quá trình nghiên cứu để tôi hoàn thiện khóa luận này Ngoài ra, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các Thầy, Cô trong Khoa Triết học đã đồng hành cùng tôi trong suốt quá trình học tập

Tuy nhiên, vì kiến thức chuyên môn còn hạn chế và bản thân còn thiếu nhiều kinh nghiệm thực tiễn nên nội dung của báo cáo không tránh khỏi những thiếu xót, tôi rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cố tại khoa để báo cáo được hoàn thiện hơn

Một lần nữa, tôi xin trân trọng cảm ơn!

Sinh viên

Nguyễn Thị Mỹ Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Tình hình nghiên cứu 7

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

3.1 Mục đích nghiên cứu 9

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4.1 Đối tượng nghiên cứu 9

4.2 Phạm vi nghiên cứu 9

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 10

5.1 Cơ sở lý luận 10

5.2 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu 10

7 Kết cấu của báo cáo khóa luận 10

Chương I: KLAUS SCHWAB VÀ TÁC PHẨM CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ 11

I.1 Tiểu sử và sự nghiệp của Klaus Schwab 11

I.2 Tác phẩm“Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” 13

Chương II: CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0, TÁC ĐỘNG CỦA CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 TRONG QUAN NIỆM CỦA KLAUS SCHWAB VÀ MỘT SỐ NHẬN XÉT SƠ BỘ 19

II.1 Cách mạng công nghiệp 4.0 trong quan điểm của Klaus Schwab 19

II.1.1 Bối cảnh lịch sử và khái niệm cách mạng công nghiệp 4.0 19

II.1.2 Thay đổi sâu sắc và hệ thống 24

II.1.3 Bất bình đẳng như một thách thức hệ thống 27

II.2 Các tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 35

II.2.1 Tác động đối với kinh tế 35

II.2.2 Tác động đối với doanh nghiệp 40

II.2.3 Tác động đối với chính phủ 43

II.2.4 Tác động đối với xã hội 44

II.2.5 Tác động đối với cá nhân 46

II.3 Nhận xét và đánh giá quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 của Klaus Schwab 47

KẾT LUẬN 55

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“Chúng ta đang tiến tới một cuộc cách mạng công nghệ, công nghiệp làm thay đổi cơ bản lối sống, phong cách làm việc và cách thức giao tiếp Xét về phạm vi, mức độ và tính phức tạp, sự dịch chuyển này không giống với bất kỳ điều gì mà con người từng trải qua” Đó là khẳng định của Klaus Schwab - Chủ tịch Diễn đàn Kinh tế Thế giới, người đã đưa ra khái niệm “cách mạng công nghiệp lần thứ tư” và đó cũng là chủ đề chính của diễn đàn kinh tế lớn nhất thế giới năm 2016

Vậy thực chất cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 là gì?

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất (1.0) với chất xúc tác là việc xây dựng đường sắt và phát minh ra máy hơi nước, mở đường cho sản xuất cơ khí Cuộc cách mạng công nghiệp 2.0 sử dụng điện năng mở ra cơ hội cho sản xuất hàng loạt Cuộc cách mạng công nghiệp 3.0 sử dụng các thiết bị điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất Giờ đây, nhân loại đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, đó là sự ra đời của một loạt các công nghệ mới, được xây dựng trên nền tảng của cuộc cách mạng công nghiệp 3.0, là sự hợp nhất các công nghệ làm mờ đi ranh giới giữa các các lĩnh vực vật chất, kỹ thuật số và sinh học

Chúng ta vẫn chưa biết làm thế nào để cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

có thể mở ra, nhưng có một điều rõ ràng là: việc ứng biến với cuôc cách mạng này đòi hỏi phải có sự phối hợp toàn diện và đồng bộ liên quan đến tất cả các tổ chức, cá nhân, chính thể trên thế giới, từ khu vực công và tư tới giới khoa học học và toàn xã hội Thế giới đang bắt đầu bước vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, một cuộc cách mạng sản xuất mới gắn liền với những đột phá chưa từng có

về công nghệ, liên quan đến kết nối internet, điện toán đám mây, in 3D, công nghệ cảm biến, thực tế ảo, Cuộc cách mạng công nghiệp mới này được dự đoán sẽ tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, chính phủ, doanh nghiệp và người dân khắp toàn cầu, cũng như làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc

và sản xuất Bản chất của cách mạng công nghiệp 4.0 là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất Kỷ nguyên mới của đầu tư, năng suất và mức sống gia tăng tất cả là nhờ vào sự sáng tạo của con người và sẽ tác động sâu sắc đối với các hệ thống chính trị, xã hội, kinh tế của thế giới

Để có cái nhìn toàn diện hơn về cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, từ quá trình định hình, khái niệm, các động lực của cuộc cách mạng, những thách thức

và cơ hội, tới những tác động của nó đối với chính phủ, doanh nghiệp, người dân, cũng như những nhận xét đánh giá về cuộc cách mạng này, tôi đã chọn đề

tài “Quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 (trong tác phẩm Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 của Klaus Schwab)” làm khóa luận tốt nghiệp.

2 Tình hình nghiên cứu

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 hiện đang là một chủ đề hot trên tất cả các diễn đàn, hội thảo, Cho đến nay, ở nước ta đã có hơn 700 bài viết và hơn

70 cuộc hội thảo nói về chủ đề này Ví dụ như: Hội thảo EVN với cuộc Cách

mạng công nghiệp lần thứ tư của Tập đoàn Điện lực Việt Nam; Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và dự án Luật hành chính công; Đặc biệt, tháng 7/2018 vừa

qua, Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam phối hợp với Ban Kinh tế TW, Bộ Khoa học Công nghệ đã tổ chức Diễn đàn cấp cao và triển lãm quốc tế về công nghiệp tại khách sạn JW Marriott, Hà Nội và đã thu hút được sự tham gia của rất nhiều diễn giả từ các nhà quản lý, doanh nghiệp lớn, các học giả, và rất nhiều khách quốc tế tham dự Tại Diễn đàn và triển lãm về công nghiệp 4.0, người máy Sophia - được xem là sản phẩm điển hình hiện nay của cách mạng công nghiệp 4.0, đã trực tiếp trả lời các câu hỏi của những người tham dự bằng tiếng Anh Cũng tại diễn đàn này, các đại biểu đến từ các tổ chức quốc tế cùng các đại biểu Việt Nam đã phân tích nội dung, thực chất, xu hướng phát triển của công nghiệp 4.0, dự báo những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của nó đến sự phát triển kinh tế, xã hội của Việt Nam trong giai đoạn sắp tới; những giải pháp mà Việt Nam cần phải thực hiện ngay từ bây giờ để sử dụng cách mạng công nghiệp

4.0 phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc1 Làn sóng cách mạng công nghiệp 4.0 đang lan rộng ra trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa và xã hội

Bên cạnh đó, một số tác giả đã xuất bản nhiều cuốn sách nói về cách

mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam hiện nay như: Cách mạng công nghiệp 4.0 –

Vấn đề đặt ra cho phát triển kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế của Việt Nam

(PGS.TS Trần Thị Vân Hoa, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, 2017); Cách

mạng công nghiệp lần thứ tư – Cuộc cách mạng của sự hội tụ và tiết kiệm

(TSKH Phan Xuân Dũng, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, 2018);Việt Nam với cuộc

cách mạng công nghiệp lần thứ tư (TSKH Nguyễn Văn Bình, Nxb Đại học

Kinh tế Quốc dân, 2017); v.v Bên cạnh các công trình xuất bản thành sách, còn rất nhiều công trình dưới dạng các bài báo, luận văn, luận án cũng đã được hoàn thành Nhìn chung, trong các công trình nghiên cứu có nhiều vấn đề đã được đề cập Từ việc xác định tính tất yếu của cách mạng công nghiệp 4.0 (CMCN 4.0), nội dung cơ bản của nó, đến việc phân tích những ảnh hưởng của

nó đến các ngành, lĩnh vực công nghiệp cụ thể (dệt, sợi, da, giày, ) v.v Các công trình còn chỉ ra những cơ hội mà CMCN 4.0 tạo ra cho nước ta, đồng thời cũng chỉ ra những thách thức to lớn mà Việt Nam sẽ phải ứng phó và vượt qua

để có thể vươn lên nhanh chóng, khắc phục tình trạng tụt hậu ngày một gia tăng

Ngoài ra, trong các cuộc hội thảo, các nghiên cứu, từ nhiều góc độ khác nhau, các tác giả, tại các cuộc hội thảo, các diễn đàn chủ yếu đã nghiên cứu các tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay Từ đó, đưa ra những kiến nghị, biện pháp cải cách đời sống kinh

tế, văn hóa và xã hội ở nước ta Đây là chủ đề mới mẻ, có ý nghĩa to lớn cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn, mới được nghiên cứu ở Việt Nam Nhiều vấn

đề còn chưa được thống nhất, đầy rẫy những ý kiến khác biệt Đi sâu nghiên cứu

đề tài này không chỉ mở ra chân trời mới về nhận thức, mà còn có thể tạo nên những thay đổi lớn trong tư duy và cách nhìn nhận, giải quyết những vấn đề

1 Xem http://www.i40summit.vn

thực tiễn của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Về CMCN 4.0

có nhiều nội dung, nhiều vấn đề cần được nghiên cứu Nhưng để triển khai nghiên cứu thì trước hết phải hiểu đúng khái niệm CMCN 4.0 Vì vậy, tôi đã

chọn đề tài “Quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 (trong tác phẩm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư của Klaus Schwab)” làm khóa luận tốt nghiệp

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 của Klaus Schwab được thể hiện trong tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật phát hành cuối năm 2018 Trên cơ sở đó, chúng tôi cố gắng nêu lên một số nhận định, nhận xét về cách mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Một là, giới thiệu khái quát về tác giả Klaus Schwab và tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”

Hai là, trình bày nội dung chủ yếu của quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 của Klaus Schwab Trong đó có cả nội dung về những tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 đến đời sống kinh tế - xã hội, được nêu trong tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”

Ba là, nêu một vài nhận xét, nhận định về cách mạng công nghiệp 4.0 ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 trong tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” của Klaus Schwab

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là cách mạng công nghiệp 4.0 trong tác phẩm nói trên của Klaus Schwab

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận được sử dụng trong khóa luận là các quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng về lực lượng sản xuất, phương thức sản xuất, về công nghiệp, cách mạng công nghiệp Ngoài ra, khóa luận còn kế thừa và phát triển kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, đã được công bố trong các công trình khoa học liên quan đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng phương pháp luận biện chứng duy vật và sử dụng kết hợp nhiều phương pháp cụ thể như: phân tích, tổng hợp, đặc biệt là phương pháp lịch sử và phương pháp logic

6 Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu

Đây là khóa luận đầu tiên nghiên cứu quan niệm về cách mạng công nghiệp 4.0 của Klaus Schwab trong tác phẩm của ông dưới góc độ triết học Đây cũng là bước nghiên cứu đầu tiên về đề tài này của tôi, với mục tiêu trước tiên là

để nâng cao nhận thức của bản thân, tiếp đến là có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các khóa luận khác, cho những người quan tâm đến cách mạng công nghiệp 4.0

7 Kết cấu của báo cáo khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, báo cáo khóa luận gồm 2 chương, 5 tiết

Chương I KLAUS SCHWAB VÀ TÁC PHẨM CÁCH MẠNG

CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ

I.1 Tiểu sử và sự nghiệp của Klaus Schwab

Klaus Schwab sinh năm 1938 tại Ravensburg (Đức) Năm 1965, Klaus Schwab có 5 bằng kỹ sư cơ khí và kinh tế Năm 1969, ông trở thành giáo sư trẻ nhất ở Thụy Sĩ lúc bấy giờ Klaus Schwab đã thành lập Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) - Diễn đàn có tiếng vang rất lớn hiện nay, vào năm 1971, vì ông đặc biệt quan tâm đến tương lai của kinh tế châu Âu Ban đầu WEF được lập ra với mục tiêu: dạy cho người châu Âu các phương pháp quản lý của Mỹ Nhưng hiện nay, các hoạt động của WEF đã vượt ra khỏi mục tiêu ban đầu

Năm 1998, Klaus Schwab cùng với vợ là bà Hilde, thành lập Quỹ Schwab cho các doanh nghiệp khởi nghiệp, tìm cách xác định, công nhận và phổ biến các sáng kiến trong kinh doanh Quỹ này đã cải thiện đáng kể cuộc sống của nhiều người và có tiềm năng được nhân rộng trên quy mô toàn cầu Quỹ hiện đang hỗ trợ một mạng lưới rộng lớn với hơn 350 doanh nghiệp trên toàn thế giới

Năm 2004, ông nhận được giải thưởng Dan David trong lĩnh vực “Lãnh đạo - Thay đổi thế giới”, vì đã sáng lập và phát triển Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) thành tổ chức quốc tế Về sau, ông đã trích một phần của giải thưởng này

để thành lập một tổ chức mới đó là Diễn đàn Lãnh đạo trẻ toàn cầu Giải thưởng Dan David trao ba giải mỗi năm - mỗi giải trị giá 1 triệu USD cho thành tích xuất sắc ở các lĩnh vực, cống hiến cho quá khứ, hiện tại và tương lai Giải thưởng Dan David được trao cho các nghiên cứu sáng tạo liên ngành

Klaus Schwab đứng thứ 66 trong danh sách “Những người quyền lực nhất thế giới” theo bảng xếp hạng của Forbes năm 2009

Năm 2011, sử dụng một phần giải thưởng Dan David nói trên, ông sáng lập Diễn đàn Lãnh đạo toàn cầu dành cho các nhà lãnh đạo tiềm năng trong độ tuổi từ 20 đến 30 Mục đích của diễn đàn này là kết nối những người trẻ tuổi, tạo ra những

tuyên ngôn mạnh mẽ cho tương lai về các quá trình ra quyết định toàn cầu, khuyến khích họ tham gia vào các dự án xã hội thiết thực; nhằm phát hiện, vinh danh và khuyến khích những người trẻ tuổi có năng lực làm lãnh đạo các doanh nghiệp, các

cơ sở công nghiệp, các ngành và các địa bàn, khu vực khác nhau

Klaus Schwab khuyến khích việc thành lập các tổ chức chuyên môn cung cấp kiến thức toàn cầu để hỗ trợ hoạt động của các nhà lãnh đạo Trong số đó có Mạng lưới các Hội đồng Tương lai Toàn cầu, mạng kiến thức đa ngành, quan trọng, thúc đẩy tư duy sáng tạo để định hình một tương lai bền vững và toàn diện cho tất cả mọi người Diễn đàn kết nạp hơn 700 thành viên, với trụ sở chính tại Geneva, Thụy Sĩ và các văn phòng ở New York, San Francisco, Bắc Kinh và Tokyo

Trong quá trình làm việc ở nhiều nơi trên thế giới, Klaus Schwab đã nhận được rất nhiều giải thưởng và vinh danh Hiện nay, ông đã được trao tặng 17 bằng tiến sĩ và huy chương danh dự của nhiều trường đại học, ở các quốc gia khác nhau Ông cũng được biết đến với khả năng nhảy rất cừ, điều mà ông đã chứng minh và được ca ngợi hết lời tại các sự kiện ở nhiều nơi khác nhau Ông cũng để gia đình hỗ trợ công việc của mình Con gái của ông - Nicole - là Giám đốc sáng lập Cộng đồng Lãnh đạo trẻ toàn cầu của WEF

Klaus Schwab là tác giả cuốn sách “The Fourth Industrial Revolution”, một trong những cuốn sách bán chạy nhất trên toàn thế giới, trong những năm

2016 - 2018, hiện đã được dịch sang 30 thứ tiếng Bản dịch tiếng Việt “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” của Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật được phát hành vào năm 2018 Tuy nhiên cuốn sách này được mang về Việt Nam dưới dạng tiếng Anh từ đầu năm 2016, đã được dịch sơ bộ và đưa lên mạng Internet không chính thức Tác phẩm đã gây tiếng vang lớn trong cộng đồng các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu và các doanh nhân, doanh nghiệp lớn Ngoài tác phẩm trên, ông còn là tác giả của nhiều cuốn sách nổi tiếng khác như: “Chance Management” (Quản lý thay đổi) (1976); “Shaping The Fourth Industrial Revolution” (Định hình cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư) (2018); và gần đây nhất là cuốn “Die Zukunft der Vierten Industriellen Revolution: Wie

Wirden digitalen Wandel gemeinsam gestalten” (Tương lai của cách mạng công nghiệp lần thứ tư) xuất bản năm 2019

Theo Klaus Schwab: “Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ thay đổi hoàn toàn cuộc sống của chúng ta Nó sẽ không chỉ thay đổi cách chúng ta giao tiếp, cách chúng ta sản xuất, cách chúng ta tiêu dùng Mà nó còn thay đổi chính chúng ta, cung cấp một cuộc sống hiện đại và phát triển như giao thông thông minh, chính phủ thông minh, thành phố thông minh Mọi thứ sẽ được tích hợp vào một hệ sinh thái được vận hành bởi Big Data và bởi sự hợp tác của chính phủ với: xã hội và doanh nghiệp Cuộc cách mạng này sẽ diễn ra rất nhanh chóng giống như sóng thần Trên thực tế, nó không chỉ là một cuộc cách mạng

kỹ thuật số, mà còn là công nghệ nano và công nghệ sinh học Những gì Diễn đàn Kinh tế Thế giới đang làm là thúc đẩy sự hợp tác công - tư để dẫn dắt cuộc cách mạng này.Chúng ta cần chuẩn bị thật kỹ lưỡng Tôi thấy rằng châu Á đang

sở hữu một cơ cấu dân số tương đối trẻ - là lợi thế để có thể dễ dàng đương đầu với cuộc cách mạng hơn so với các khu vực khác”2

Theo ông, để chuẩn bị cho cuộc cách mạng, điều đặc biệt quan trọng là hệ thống giáo dục, phải thay đổi hệ thống giáo dục hiện tại Hệ thống giáo dục mới không những phải hướng tới việc phát triển khả năng kỹ thuật số mà còn nên bổ sung các tiêu chuẩn đạo đức và dựa trên một hệ thống giáo dục dài hạn

I.2 Tác phẩm“Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”

Trong Hội nghị Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF ASEAN 2018) diễn ra

từ 11-13/9/2018 tại Hà Nội, sáng 11/9/2018, Klaus Schwab và ông Bùi Thanh Sơn - Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao, Trưởng Ban tổ chức WEF ASEAN 2018, đã tham dự họp báo ra mắt cuốn sách “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” phiên bản tiếng Việt Trong gần một năm từ lúc phát hành bản dịch tiếng Việt đến nay tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” của Klaus

2 Nguyễn Thái Quỳnh Trang (2018), Chân dung người khai sinh ra khái niệm cách mạng

công nghiệp 4.0,

Schwab do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật đã trở thành một số những cuốn sách bán chạy nhất

Vì sao cuốn sách này lại hot đến như vậy?

Bởi vì trong sự phát triển nhanh chóng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, lực lượng lao động để không bị đào thải khỏi guồng máy quay cuồng, để nắm bắt được những cơ hội quý giá cuộc cách mạng mang lại, họ phải cập nhật kiến thức, nhận diện những gì đã, đang và sắp xảy ra trên tất cả các lĩnh vực Đặc biệt là khi cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 có tầm ảnh hưởng to lớn đến mọi lĩnh vực, có tác động sâu rộng với quy mô toàn cầu, nếu chúng ta không kịp thời nắm bắt thì sẽ bị văng ra khỏi bánh xe cách mạng đang quay với tốc độ chóng mặt này

Cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ trả lời cho chúng ta:

• Cuộc cách mạng công nghiệp mới mang lại cho chúng ta những gì?

• Tác động của nó đến đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của chúng ta như thế nào?

• Và con người cần làm gì để tiếp cận và tận dụng cơ hội mà cách mạng công nghiệp 4.0 mang lại để phát triển?

Cuốn sách được viết bởi Klaus Schwab - Chủ tịch Diễn đàn Kinh tế Thế giới - Người đặt nền móng cho thuật ngữ “cách mạng công nghiệp 4.0” sẽ gợi

mở cho mỗi cá nhân, cơ quan, tổ chức những ý tưởng, hướng đi mới nhờ việc tận dụng những cơ hội mà cuộc cách mạng này mang tới

Sau gần 16 năm nghiên cứu và chiêm nghiệm, Klaus Schwab, nhà kinh tế học nổi tiếng thế giới, người sáng lập của WEF đã công bố công trình nghiên cứu công phu về vấn đề này trong cuốn “The Fourth Industrial Revolution” –

“Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, được xuất bản đầu năm 2016, ngay trước thời điểm WEF họp vào ngày 20/1/2016 bàn về chủ đề “Làm chủ Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư”

Tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” của Klaus Schwab do dịch giả của Bộ ngoại giao dịch và hiệu đính, được Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia

Sự thật xuất bản vào cuối năm 2018 Tác phẩm mang đến một cái nhìn tổng

quan, sáng tỏ, thấu đáo và rành mạch về những xu thế lớn đang diễn ra, cung cấp cho người đọc cách tư duy và phân tích những thay đổi có tính lịch sử do cách mạng công nghiệp 4.0 tạo ra để chúng ta có thể cùng nhau bảo đảm lợi ích của cuộc cách mạng này được chia sẻ đồng đều vì sự thịnh vượng chung của tất cả mọi người Cuốn sách này dành cho những ai quan tâm đến tương lai nhân loại

và muốn tận dụng những cơ hội từ cuộc cách mạng công nghiệp này để dựng xây một thế giới tốt đẹp hơn

Tác phẩm này ngoài lời nói đầu, lời giới thiệu, lời cảm ơn và phụ lục thì nội dung gồm ba chương với tổng số trang là 279 Chương đầu tiên là tổng quan

về cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Chương hai trình bày về các công nghệ biến đổi chính Chương ba đưa ra những góc nhìn sâu về tác động của cuộc cách mạng và một số thách thức chính sách mà nó đặt ra Và tác giả kết luận bằng cách đề xuất những ý tưởng thực tế và những giải pháp tốt nhất để thích ứng, định hình và khai thác tiềm năng của sự biến đổi lớn này

Ba mục tiêu chính của tác phẩm “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” đó là:

- Nâng cao nhận thức về tính toàn diện và tốc độ của cuộc cách mạng công nghệ và tác động đa chiều của nó

- Xác lập một khuôn khổ tư duy về cuộc cách mạng công nghệ để xác định những vấn đề cốt lõi và nêu bật những giải pháp có thể

- Thiết lập một nền tảng có thể thúc đẩy hợp tác và quan hệ đối tác công -

tư trong các vấn đề liên quan đến cách mạng công nghệ

Trong phần lời giới thiệu, Klaus Schwab cho rằng: “Trong số rất nhiều thách thức đa dạng và thú vị mà ngày nay chúng ta phải đối diện, điều cấp bách

và quan trọng nhất là phải làm sao hiểu và định hình cuộc cách mạng công nghệ mới, điều chắc chắn sẽ thay đổi sâu sắc cách chúng ta sống, làm việc và liên hệ với nhau Xét về quy mô, tầm vóc và độ phức tạp, hiện tượng mà tôi coi là cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư này không giống bất kỳ điều gì mà nhân loại từng trải qua.”3

3 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.11, Nxb Chính trị Quốc gia Sự

thật, 08/2018.

Ngay từ lời mở đầu cho ta thấy Klaus Schwab đã có cái nhìn khá tổng quát về cuộc cách mạng công nghiệp mới này, tuy nhiên, hiện nay chúng ta vẫn chưa nắm bắt được đầy đủ tốc độ và phạm vi ảnh hưởng của cuộc cách mạng mới này Khả năng hàng tỷ người được kết nối thông qua các thiết bị di động vốn sở hữu những tính năng chưa từng có trong tốc độ xử lý, dung lượng lưu trữ

và tiếp cận các kiến thức là không giới hạn Hoặc nghĩ về sự hội tụ đáng kinh ngạc của những đột phá công nghệ mới nổi, bao gồm các lĩnh vực trên quy mô rộng lớn có thể kể đến như trí thông minh nhân tạo (AI), robot, mạng lưới vạn vật kết nối internet (Internet of Things – IoT), các phương tiện không người lái, công nghệ in 3D, công nghệ nano, sinh học, Nhiều công nghệ trong số đó đang

ở giai đoạn “trứng nước” nhưng đã đạt được bước ngoặt trong sự phát triển bởi chúng dựa vào nhau và tăng cường lẫn nhau bằng sự kết hợp giữa các công nghệ của thế giới vật chất, kỹ thuật số và sinh học Nhân loại đang chứng kiến những thay đổi sâu sắc trên tất cả các ngành công nghiệp, đánh dấu bằng sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới, sự phá vỡ của các mô hình hiện tại và sự định hình lại hệ thống sản xuất, tiêu thụ, vận chuyển và giao nhận

Về mặt xã hội, một sự thay đổi hệ hình (paradigm shift) cũng diễn ra trong cách chúng ta làm việc và giao tiếp, cũng như cách chúng ta thể hiện mình, tiếp cận thông tin và giải trí Tương tự như vậy, các chính phủ và các tổ chức đang được định hình lại, một số trong đó phải kể đến như hệ thống giáo dục, y tế, giao thông vận tải Những cách thức mới trong việc sử dụng công nghệ

để thay đổi hành vi và các hệ thống sản xuất, tiêu thụ của chúng ta cũng thúc đẩy tiềm năng hỗ trợ quá trình tái tạo và bảo tồn môi trường tự nhiên, chứ không phải là tạo ra các chi phí ẩn dưới hình thức ngoại ứng Những biến đổi này mang tính lịch sử cả về quy mô, tốc độ và phạm vi ảnh hưởng của nó Khi những bất

ổn sâu sắc xung quanh việc phát triển và áp dụng các công nghệ mới nổi đồng nghĩa với việc chúng ta vẫn chưa biết những biến đổi gây ra bởi cuộc cách mạng công nghiệp này sẽ diễn ra như thế nào, độ phức tạp và sự liên hệ lẫn nhau giữa các khu vực ngụ ý rằng tất cả các bên liên quan của xã hội toàn cầu - chính phủ,

doanh nghiệp, giới học giả, và xã hội dân sự - có trách nhiệm làm việc cùng nhau để hiểu rõ hơn về xu hướng mới nổi này Chia sẻ sự hiểu biết đặc biệt quan trọng nếu chúng ta muốn định hình một tương lai chung phản ánh những mục tiêu và giá trị chung Chúng ta cần phải có một góc nhìn chia sẻ toàn diện và toàn cầu về việc công nghệ thay đổi cuộc sống của chúng ta và của những thế hệ tương lai, tạo ra một khuôn khổ cho những tư duy về cuộc cách mạng công nghiệp, một khuôn khổ vạch ra những vấn đề cốt lõi và làm nổi bật những giải pháp khả thi, và chuẩn bị một nền tảng, từ đó để truyền cảm hứng cho sự hợp tác công - tư và hợp tác trên các vấn đề liên quan đến cách mạng công nghệ

Quan trọng hơn hết, tác phẩm này hướng đến mục đích nhấn mạnh cách thức mà công nghệ và xã hội cùng tồn tại Công nghệ không phải là một lực lượng ngoại sinh mà chúng ta không thể kiểm soát Chúng ta không bị bắt buộc phải lựa chọn, giữa “chấp nhận, sống với nó” và “từ chối, sống mà không có nó” Thay vào đó, hãy xem những thay đổi công nghệ ấn tượng đó như một lời mời phản chiếu về bản thân chúng ta và cách chúng ta nhìn thế giới Chúng ta càng nghĩ về cách khai thác cuộc cách mạng công nghệp thì chúng ta sẽ càng khám phá được bản thân và các mô hình xã hội cơ bản mà những công nghệ này đại diện và tạo ra, và chúng ta cũng sẽ càng có cơ hội để định hình cuộc cách mạng này theo hướng cải thiện tình trạng của thế giới Định hình cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 để đảm bảo rằng cuộc cách mạng này sẽ trao quyền và tập trung vào con người chứ không phải là chia rẽ và vô nhân đạo, đó không phải là nhiệm vụ của bất kỳ một bên liên quan hay lĩnh vực hoặc cho bất cứ khu vực, ngành công nghiệp hoặc nền văn hóa đơn lẻ nào Tính chất căn bản và toàn cầu của cuộc cách mạng này có nghĩa là nó sẽ tác động và bị ảnh hưởng bởi tất

cả các quốc gia, các nền kinh tế, các khu vực và người dân

Do đó, quan trọng là chúng ta cần đầu tư sự quan tâm và sức lực vào sự hợp tác giữa các bên liên quan trên các phương diện học thuật, xã hội, chính trị, quốc gia và công nghiệp Những sự tương tác và hợp tác này là cần thiết để tạo

ra những viễn cảnh chung tích cực, tràn đầy hy vọng, tạo điều kiện cho các cá

nhân và các nhóm người từ mọi nơi trên thế giới đều có thể tham gia, và hưởng lợi, từ những chuyển biến đang diễn ra Phần lớn thông tin và những phân tích của tác giả trong tác phẩm này đều dựa trên những dự án đang diễn ra và những sáng kiến của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đã được phát triển, tranh luận và thử thách tại những kỳ họp diễn đàn gần đây Do đó, tác phẩm này cũng tạo ra một khuôn khổ để định hình các hoạt động tương lai của Diễn đàn Kinh tế Thế giới

Tác giả cũng đã đưa vào tác phẩm nhiều điều từ những cuộc trò chuyện của ông với các nhà lãnh đạo doanh nghiệp, chính phủ và xã hội dân sự, cũng như những người tiên phong trong công nghệ và những người trẻ tuổi Theo nghĩa đó, đây là một tác phẩm “đa nguồn”, là sản phẩm của trí tuệ tập thể khai sáng của cộng đồng WEF

Chương II CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0, TÁC ĐỘNG

CỦA CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 TRONG QUAN NIỆM CỦA KLAUS SCHWAB VÀ MỘT SỐ NHẬN XÉT SƠ BỘ

II.1 Cách mạng công nghiệp 4.0 trong quan điểm của Klaus Schwab

Nói đến cách mạng công nghiệp là nói đến sự thay đổi lớn lao mà nó mang lại trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa và xã hội Cùng nhìn lại lịch sử, nhân loại đã trải qua ba cuộc cách mạng công nghiệp lớn Mỗi cuộc cách mạng đều có những đặc trưng đó là sự thay đổi về bản chất của sản xuất và sự thay đổi này được tạo ra bởi các đột phá của khoa học và công nghệ

II.1.1 Bối cảnh lịch sử và khái niệm cách mạng công nghiệp 4.0

Theo Klaus Schwab, từ “cách mạng” có nghĩa là một sự thay đổi đột ngột

và căn bản Các cuộc cách mạng trong lịch sử diễn ra khi những công nghệ và cách thức mới trong việc nhận thức thế giới gây ra sự thay đổi sâu sắc trong hệ thống kinh tế và cấu trúc xã hội Lấy lịch sử làm khung tham chiếu, những thay đổi đột ngột này có thể mất nhiều năm để nhìn thấy Biến đổi sâu sắc đầu tiên trong cách sống của chúng ta - sự chuyển đổi từ tìm kiếm thức ăn sang trồng trọt

và chăn nuôi - xảy ra vào khoảng 10.000 năm trước và được thực hiện nhờ quá trình thuần hóa động vật Cuộc cách mạng nông nghiệp đã kết hợp nỗ lực thuần hoá động vật với nỗ lực của con người nhằm mục đích tạo ra sản phẩm, vận chuyển và giao tiếp.4

Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên (1.0) kéo dài từ năm 1760 đến khoảng năm 1840 Bắt đầu bằng việc xây dựng các tuyến đường sắt và phát minh ra động cơ hơi nước, cuộc cách mạng này đánh dấu sự khởi đầu của kỷ nguyên sản xuất cơ khí Cuộc cách mạng công nghiệp 2.0, diễn ra từ cuối thế kỷ

19 đến đầu thế kỷ 20, với sản xuất hàng loạt, được thúc đẩy bởi sự ra đời của

4 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.19, Nxb Chính trị Quốc gia Sự

thật, 08/2018

điện năng và dây chuyền lắp ráp Cuộc cách mạng công nghiệp 3.0 bắt đầu vào những năm 1960 Đây là cuộc cách mạng máy tính hay cách mạng số bởi vì nó được xúc tác bởi sự phát triển của chất bán dẫn, máy tính cỡ lớn (thập niên 1960), máy tính cá nhân (thập niên 1970 và 1980) và internet (thập niên 1990)

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 dựa trên nền tảng của cuộc cách mạng công nghiệp 3.0, dựa trên nền tảng giai đoạn phát triển mới của cách mạng khoa học công nghệ, nó nảy sinh với các công nghệ mới và các thiết bị mới, mà trước hết là trí tuệ nhân tạo, công nghệ in 3D, công nghệ tự hành, thiết bị đầu cuối, internet vạn vật, điện toán đám mây, dữ liệu lớn, các công nghệ sinh học liên kết thế hệ mới, công nghệ vật liệu cao cấp, công nghệ tự động hóa robot thế hệ mới

có “trí tuệ”,

Cùng với việc xem xét những định nghĩa khác nhau và các tranh luận khoa học về đặc trưng của ba cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên, ngày nay chúng ta đang ở giai đoạn đầu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Nó đã bắt đầu vào thời điểm chuyển giao sang thế kỷ này và hình thành dựa trên cuộc cách mạng số Đặc trưng của cách mạng công nghiệp 4.0 là mạng internet ngày càng trở nên phổ biến và di động

Công nghệ kỹ thuật số với phần cứng máy tính, phần mềm và hệ thống mạng trong cấu trúc của nó không phải là mới, nhưng sau một thời gian ngưng trệ với cuộc cách mạng công nghiệp 3.0, nó đã trở nên ngày càng phức tạp và được tích hợp nhiều hơn và kết quả là đang làm biến đổi xã hội và nền kinh tế toàn cầu Đây là lý do tại sao Giáo sư Erik Brynjolfsson và Andrew McAfee, Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) lấy tên giai đoạn này làm tiêu đề của cuốn sách năm 2014 của họ - “Kỷ nguyên máy móc thứ hai”.5 Họ tuyên bố rằng thế giới đang ở một bước ngoặt, mà tại đó ảnh hưởng của các công nghệ kỹ thuật số này sẽ chứng tỏ với “toàn bộ sức mạnh” thông qua sự tự động hóa và tạo ra “những điều chưa từng có”

5 Erik Brynjolfsson and Andrew McAfee: The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies, W.W.Noton & Company, 2014

Tuy vậy, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 không chỉ là về máy móc và hệ thống thông minh và được kết nối Phạm vi của nó rộng lớn hơn nhiều Các làn sóng đột phá trong các lĩnh vực khác nhau xảy ra đồng thời, từ giải mã trình tự gen cho tới công nghệ nano, từ năng lượng tái tạo đến tính toán lượng tử Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 là sự dung hợp giữa các công nghệ này và sự tương tác của chúng trên các lĩnh vực vật chất, kỹ thuật số và sinh học khiến cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 này về cơ bản khác với những cuộc cách mạng trước đó

Trong cuộc cách mạng này, những công nghệ mới nổi và sự đổi mới trên diện rộng được khuếch tán nhanh hơn và rộng rãi hơn so với những lần trước, điều vẫn tiếp tục diễn ra ở một số nơi trên thế giới Theo Klaus Schwab, cuộc cách mạng công nghiệp 2.0 vẫn chưa đến được với 17% dân số của thế giới - tức ước tính khoảng gần 1,3 tỉ người chưa tiếp cận được với điện Điều này cũng chính xác với cuộc cách mạng công nghiệp 3.0, với hơn một nửa dân số thế giới,

4 tỷ người mà phần lớn đang sống ở những nước đang phát triển, chưa tiếp cận internet Trục quay của công nghệ (dấu hiệu phân biệt cuộc cách mạng công nghiệp 1.0) đã mất gần 120 năm để được lan tỏa ra ngoài châu Âu Ngược lại, internet đã tràn ngập khắp nơi trên thế giới chỉ trong vòng hơn một thập kỷ.6

Bài học từ cuộc cách mạng công nghiệp 1.0 vẫn còn giá trị đến ngày nay,

đó là mức độ chấp nhận đổi mới công nghệ của một xã hội là nhân tố chính quyết định sự tiến bộ Chính phủ và các tổ chức công cộng, cũng như khu vực tư nhân, cần phải thực hiện bổn phận của họ, nhưng một điều cũng quan trọng là người dân phải thấy được những lợi ích lâu dài Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 chắc chắn sẽ diễn ra một cách mạnh mẽ, có sức ảnh hưởng và có tầm quan trọng với lịch sử như ba cuộc cách mạng trước Bên cạnh đó, tác giả cũng đã chỉ

ra hai mối lo ngại về các yếu tố có thể hạn chế khả năng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 được diễn ra một cách hiệu quả và có tính liên kết

6 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.23, Nxb Chính trị Quốc gia Sự

thật, 08/2018

Thứ nhất, trình độ yêu cầu về năng lực lãnh đạo và sự hiểu biết về những

thay đổi đang diễn tiến trên tất cả các lĩnh vực, nhưng vẫn còn thấp khi đặt trong

sự tương phản với nhu cầu phải xem xét lại những hệ thống kinh tế, xã hội và chính trị của chúng ta để đáp ứng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Do đó, cả ở cấp quốc gia và toàn cầu, khung thể chế cần thiết để quản lý việc phổ biến sự đổi mới và giảm thiểu sự xáo trộn là không đủ, tệ hơn là hoàn toàn không có

Thứ hai, thế giới đang thiếu một lời dẫn giải nhất quán, tích cực và chung

để vạch ra những cơ hội và thách thức của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, một dẫn giải mang tính thiết yếu nếu chúng ta muốn trao quyền cho một tập hợp đa dạng các cá nhân và cộng đồng và tránh một phản ứng phổ biến của người dân trước những thay đổi cơ bản đang diễn ra

Các cuộc cách mạng công nghiệp đều được dẫn dắt bởi khoa học công nghệ Những cuộc cách mạng trước đều là hệ quả của tiến bộ khoa học công nghệ Biểu tượng của cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ là robot có thể có trí tuệ nhân tạo, lấy kiến thức của tất cả các robot để ứng xử với con người, vượt xa năng lực con người Thực ra, về bản chất đây là cụm từ đề cập đến những công nghệ đang phát triển hiện nay như: IoT (Internet of Things -Vạn vật kết nối), AI (Artifical Intelligence - Trí tuệ nhân tạo), Cloud computing (Điện toán đám mây), AR/VR (Thực tế ảo), Big Data (Dữ liệu lớn), và nhiều công nghệ khác, chưa có tiêu chuẩn xếp loại, được gán ghép vào nội dung của cách mạng công nghiệp 4.0

Cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ diễn ra trên ba xu hướng chính gồm: vật chất, kỹ thuật số và sinh học

Trong lĩnh vực vật chất có bốn biểu hiện chính với robot tiên tiến, in 3D,

xe tự hành, các vật liệu mới (graphene, polyhexahydrotriazines, )

Yếu tố cốt lõi của kỹ thuật số là internet vạn vật còn được gọi là “internet kết nối vạn vật” Dưới dạng đơn giản nhất nó có thể được mô tả như mối quan

hệ giữa các sự vật (các sản phẩm, dịch vụ, địa điểm, ) và con người, được hình thành nhờ sự kết nối của nhiều công nghệ và nền tảng

Cuối cùng, trên lĩnh vực sinh học, cách mạng công nghiệp 4.0 tập trung vào nghiên cứu công nghệ gen Nhờ những tiến bộ của sức mạnh tính toán, các nhà khoa học không phải sử dụng phương pháp thử và sai cho đến khi tìm được đáp án đúng nữa; thay vào đó, họ thử nghiệm cách các biến thể gen khác nhau tạo ra các đặc tính di truyền và loại bệnh đặc thù khác nhau

Có thể khái quát đặc điểm và ứng dụng của cách mạng công nghiệp 4.0 như sau:

Một là, phạm vi, tốc độ kết nối rộng và nhanh nhất từ trước đến nay Những

thành tựu của cách mạng công nghiệp 4.0 cho phép con người kết nối không giới hạn với mọi người và vạn vật chỉ thông qua máy tính hoặc chiếc điện thoại thông minh có kết nối internet Hệ thống máy tính hiện nay đang có một sức mạnh xử lý chưa từng có với dung lượng lưu trữ tăng lên đáng kể giúp con người dễ dàng truy cập vào kho kiến thức không giới hạn Những khả năng này được nhân lên nhờ những công nghệ đột phá trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, robot, internet vạn vật, xe tự lái, công nghệ in 3D, công nghệ nano, công nghệ sinh học,

Hai là, tạo ra những thay đổi to lớn trong các lĩnh vực sản xuất Có thể

nhận thấy, công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc nên sản xuất của toàn thế giới Nếu như nguyên liệu chủ đạo trong sản xuất vật chất ở các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây phần lớn là tài nguyên thiên nhiên hoặc có nguồn gốc từ tự nhiên như đất đai, khoáng sản, tài nguyên rừng, biển, thì trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, “nguyên liệu” chủ yếu và quan trọng hàng đầu là chất xám Các thuật ngữ như trí tuệ nhân tạo, công nghệ nano, công nghệ sinh học, đều

là những sản phẩm của cuộc cách mạng 4.0 này Lợi thế tài nguyên mất dần và nhường chỗ cho sự sáng tạo không giới hạn của con người

Ba là, từ ứng dụng của công nghệ số, mọi tồn tại trong cuộc sống đều có

một bản sao trong thế giới ảo Những giao dịch trong thế giới ảo được thực hiện bằng việc kết nối internet Sản xuất ảo, sản phẩm ảo và giao dịch ảo nhưng tác động của nó mạng lại là thật Tính chất kết nối không giới hạn của vạn vật từ thế giới ảo tiến đến xóa bỏ rào cản về mặt địa lý giữa các quốc gia

Bốn là, tốc độ toàn cầu hóa diễn ra nhanh chóng hơn bao giờ hết Chỉ cần

“kết nối” sự đầu tư trực tiếp nước ngoài của các tập đoàn kinh tế đa quốc gia, xuyên quốc gia ở những ngành nghề, lĩnh vực đầu tư ứng dụng trực tiếp công nghệ 4.0 được thực hiện dễ dàng và nhanh chóng Các tập đoàn kinh tế đa quốc gia, xuyên quốc gia tận dụng triệt để công nghệ kết nối để mở rộng thị trường đầu tư trên toàn thế giới, tạo nên xu hướng quốc tế hóa về phương thức kinh doanh Những đặc trưng trong phương thức kinh doanh truyền thống của mỗi quốc gia dần mất đi Những cái tên như Facebook, Zalo, Instagram, Uber, Grab, đã trở nên rất quen thuộc đối với người dân nhiều nước trên thế giới Đây đều là những ứng dụng trực tiếp của cách mạng công nghiệp 4.0

Như vậy, nhìn một cách tổng quát, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ làm tăng thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân toàn cầu, mà đối tượng được hưởng lợi nhiều nhất chính là người tiêu dùng Công nghệ mới tạo ra những sản phẩm và dịch vụ mới làm tăng hiệu quả và niềm vui cuộc sống của mỗi cá nhân con người

Tác động của cách mạng công nghiệp 4.0 là vô cùng sâu rộng Không chỉ làm thay đổi đời sống con người, các cuộc cách mạng công nghiệp còn dẫn tới

sự thay đổi toàn diện hình thái kinh tế - xã hội Sau cuộc cách mạng công nghiệp 1.0, chủ nghĩa tư bản đã thắng thế chế độ phong kiến Sau cuộc cách mạng công nghiệp 2.0, chủ nghĩa tư bản độc quyền đã thay thế chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, đồng thời chủ nghĩa xã hội đã hình thành Cách mạng công nghiệp 3.0 dẫn tới sự ra đời chủ nghĩa tư bản hiện đại Và cách mạng công nghiệp 4.0 hứa hẹn

sẽ làm thay đổi hình thái kinh tế - xã hội của nhân loại thêm một lần nữa

II.1.2 Thay đổi sâu sắc và hệ thống

Klaus Schwab khẳng định: “Tiền đề của cuốn sách này là công nghệ và số hóa sẽ cách mạng hóa mọi thứ và biến câu khẩu ngữ hay bị lạm dụng và thường không chính xác “lần này mọi chuyện sẽ khác” thành ra phù hợp”.7 Nói một

7 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.24, Nxb Chính trị Quốc gia Sự

thật, 08/2018

cách đơn giản, các đổi mới công nghệ chủ yếu đều đang trên bờ vực của sự thay đổi quan trọng trên toàn thế giới

Quy mô và phạm vi của sự thay đổi giải thích vì sao có thể cảm thấy sự phá vỡ và đổi mới ngày nay lại xảy ra một cách dữ dội như thế Tốc độ đổi mới xét trên cả hai phương diện bao gồm sự phát triển và khả năng khuếch tán của

nó đều nhanh hơn bao giờ hết Những nhân tố gây phá vỡ ngày nay như Airbnb, Uber, Alibaba, giờ đây là những cái tên mà ai cũng biết nhưng nó đã từng khá

vô danh chỉ cách đây vài năm Chiếc điện thoại Iphone đầy rẫy khắp mọi nơi đã được tung ra vào năm 2007 Song đến cuối năm 2015, ước tính có đến 2 tỷ chiếc điện thoại thông minh được bán ra Năm 2010, Google lần đầu tiên công bố chiếc xe hoàn toàn tự vận hành mà không cần người lái của họ Những chiếc xe như vậy có thể sớm trở thành một thực tế phổ biến trên đường phố

Điều đó có thể xảy ra nhưng nó không phải chỉ là tốc độ, hiệu suất theo quy mô cũng gây sự đáng ngạc nhiên không kém Số hóa có nghĩa là tự động hóa

và cũng có nghĩa là các công ty không phải gánh chịu việc lợi tức theo quy mô giảm xuống (hoặc ít nhất là ít công ty sẽ phải chịu điều đó hơn) Để có thể hiểu điều này ở mức độ tổng hợp, thử so sánh thành phố Detroit năm 1990 (sau đó trở thành một trung tâm lớn của các ngành công nghiệp truyền thống) với Thung lũng Silicon vào năm 2014 Năm 1990, ba công ty lớn nhất tại Detroit có tổng giá trị vốn hóa thị trường là 36 tỷ đô la, doanh thu là 250 tỷ đô la, và có 1,2 triệu nhân viên Năm 2014, ba công ty lớn nhất của Thung lũng Silicon có giá trị vốn hóa thị trường cao hơn đáng kể (1,09 nghìn tỷ đô la), tạo ra số doanh thu tương tự (247 tỷ đô la), nhưng chỉ với khoảng một phần mười số lao động (137.000).8

Thực tế một đơn vị của cải vật chất được tạo ra ngày hôm nay có khả năng sử dụng ít nhân công hơn so với 10 hay 15 năm trước đây bởi vì các doanh nghiệp số có chi phí cận biên có xu hướng gần bằng 0 Ngoài ra, một thực tế của thời đại kỹ thuật số là nhiều doanh nghiệp mới cung cấp “các hàng hóa thông

8 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.25-26, Nxb Chính trị Quốc gia

Sự thật, 08/2018.

tin” với chi phí lưu trữ, vận chuyển và tái tạo gần như bằng 0 Một số công ty có công nghệ đột phá dường như đòi hỏi ít vốn để phát triển Ví dụ, các doanh nghiệp như Instagram hay WhatsApp không cần nhiều kinh phí để khởi nghiệp,

đã thay đổi vai trò của vốn và quy mô kinh doanh trong bối cảnh của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Nhìn chung, điều này cho thấy hiệu suất theo quy mô sẽ tiếp tục thúc đẩy sự thay đổi quy mô và tầm ảnh hưởng trên toàn bộ hệ thống như thế nào

Bên cạnh tốc độ và phạm vi, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 còn có thể được xem là độc đáo bởi sự hài hòa và khả năng tích hợp nhiều lĩnh vực và phát minh khác nhau Các sáng kiến hữu hình là kết quả của sự tương tác giữa các công nghệ không còn là khoa học viễn tưởng Ví dụ, ngày nay công nghệ chế tạo

kỹ thuật số có thể tương tác với thế giới sinh học Một số nhà thiết kế và kiến trúc sư đã kết hợp thiết kế trên máy tính, công nghệ sản xuất đắp dần, kỹ thuật vật liệu và sinh học tổng hợp để tiên phong tạo ra các hệ thống cho phép sự tương tác giữa các vi sinh vật, cơ thể của chúng ta, những sản phẩm mà chúng ta tiêu thụ, và thậm chí cả những tòa nhà mà chúng ta đang sống Bằng cách đó, họ đang tạo ra (và thậm chí là “kích thích phát triển”) các đối tượng có thể liên tục biến đổi và thích nghi (những điểm đặc trưng của giới thực vật và động vật)

Trong cuốn “Kỷ nguyên máy móc thứ hai”, Brynjolfsson và McAfee cho rằng máy tính tinh vi đến mức hầu như không thể dự đoán được những ứng dụng nào sẽ được sử dụng trong vài năm tới Trí tuệ nhân tạo (AI) có mặt khắp nơi xung quanh chúng ra, từ những chiếc xe và máy bay không người lái đến trợ lý

ảo và phần mềm dịch thuật AI đã đạt được những tiến bộ ấn tượng, nhờ hiệu năng máy tính tăng nhanh theo cấp số nhân và sự sẵn có của một lượng dữ liệu

đồ sộ, từ các phần mềm trước đây dùng để phát minh ra loại thuốc mới đến các thuật toán dự đoán mối quan tâm văn hóa của chúng ta Nhiều thuật toán trong

số đó được học hỏi từ vô số “mẩu” dữ liệu mà chúng ta đã bỏ lại trong thế giới

kỹ thuật số Điều này dẫn đến sự ra đời của các loại “máy học” mới và phát minh tự động cho phép những con rô bốt và máy tính “thông minh” tự lập trình

và tìm ra các giải pháp tối ưu từ những nguyên tắc đầu tiên

Các ứng dụng như Siri của Apple, thứ được gọi là trợ lý thông minh, mang đến một cái nhìn thoáng qua về sức mạnh của một nhánh trong những lĩnh vực AI đang tiến bộ nhanh Chỉ hai năm trước, những trợ lý cá nhân thông minh mới chỉ bắt đầu xuất hiện Ngày nay, nhận dạng giọng nói và trí thông minh nhân tạo đang phát triển nhanh đến nỗi việc nói chuyện với máy tính sẽ sớm trở thành một tiêu chuẩn, tạo ra thứ mà các kỹ sư công nghệ gọi là “môi trường xung quanh máy tính”, trong đó các trợ lý cá nhân robot luôn sẵn sàng ghi chép và trả lời các câu hỏi của người dùng Các thiết bị của chúng ta sẽ ngày càng trở thành một phần quan trọng của hệ sinh thái cá nhân, lắng nghe chúng ta, dự đoán nhu cầu của chúng ta,

và giúp chúng ta khi cần thậm chí ngay cả khi không yêu cầu

II.1.3 Bất bình đẳng như một thách thức hệ thống

Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ tạo ra nhiều lợi ích to lớn và cũng chừng đó những thách thức Một mối lo ngại đặc biệt là sự bất bình đẳng trầm trọng Những thách thức đặt ra bởi sự gia tăng bất bình đẳng rất khó để định lượng bởi vì một phần lớn trong số chúng ta là những người tiêu dùng và nhà sản xuất, do vậy, sự đổi mới và phá vỡ sẽ ảnh hưởng cả hai mặt tích cực và tiêu cực đến mức sống và phúc lợi của chúng ta

Những người tiêu dùng được hưởng lợi nhất Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã giúp tạo ra các sản phẩm và dịch vụ mới cho phép gia tăng hiệu quả cuộc sống cá nhân của chúng ta trong vai trò là người tiêu dùng, với chi phí gần như bằng không Gọi một chiếc taxi, tìm kiếm một chuyến bay, mua một sản phẩm, thực hiện thanh toán, nghe nhạc hay xem một bộ phim, bất kỳ công việc nào giờ đây cũng có thể được thực hiện từ xa Lợi ích của công nghệ đối với tất cả chúng

ta - những người tiêu dùng, là không thể chối cãi Internet, điện thoại thông minh

và hàng ngàn ứng dụng đang làm cho cuộc sống của chúng ta trở nên dễ dàng hơn

và nhìn chung hiệu quả hơn Một thiết bị đơn giản như chiếc máy tính bảng mà chúng ta dùng để đọc sách, lướt web và giao tiếp, sở hữu khả năng xử lý tương đương 5.000 máy tính để bàn của 30 năm trước, trong khi chi phí lưu trữ thông tin

gần bằng 0 (chi phí lưu trữ 1GB hiện nay trung bình ở mức dưới 0,03 đô la mỗi năm, so với hơn 10.000 đô la thời điểm cách đây 20 năm).9

Những thách thức đặt ra bởi cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 dường như xuất hiện chủ yếu ở phía cung trong thế giới của lao động và sản xuất Trong vài năm qua, đa số các nước phát triển và cả một số nền kinh tế tăng trưởng nhanh như Trung Quốc đã trải qua một mức sụt giảm đáng kể trong tỷ trọng lao động trên GDP Phần nhiều lý giải cho sự suy giảm này là do giá tương đối của các hàng thiết bị đã giảm, mà tiến trình đổi mới cũng được coi là nguyên nhân, điều này buộc các công ty phải dùng lao động để thay thế cho vốn

Kết quả là những người hưởng lợi lớn từ cuộc cách mạng công nghiệp 4.0

là các nhà cung cấp vốn tri thức hoặc vốn vật chất, các nhà cải cách, nhà đầu tư,

và các bên liên quan, điều này giúp giải thích khoảng cách ngày càng gia tăng về của cải giữa những người sở hữu vốn và những người lao động Nó cũng giải thích tại sao rất nhiều người lao động thất vọng và tin chắc rằng thu nhập thực tế của họ có thể không tăng suốt cuộc đời và con cái họ có thể sẽ không có cuộc sống tốt hơn họ

Bất bình đẳng gia tăng và những mối lo ngại lớn dần về bất bình đằng là một thách thức lớn (được tác giả đề cập trong chương ba của tác phẩm này) Sự tập trung lợi ích và giá trị trong tay một số ít người càng trầm trọng hơn bởi cái được gọi là hiệu ứng nền tảng, trong đó các tổ chức định hướng số tạo ra các mạng kết nối những người mua và người bán các sản phẩm dịch vụ đa dạng và

do đó có được mức tăng trong hiệu suất theo quy mô

Hiệu ứng nền tảng đã tạo nên sự tập trung của một số ít nền tảng mạnh mẽ đang thống trị thị trường Lợi ích là rõ ràng, đặc biệt đối với người tiêu dùng: giá trị cao hơn, thuận tiện hơn và chi phí thấp hơn, song cũng tiềm ẩn những rủi ro

về mặt xã hội Để ngăn chặn sự tập trung của giá trị và quyền lực trong một vài bàn tay, chúng ta cần phải tìm ra cách để cân bằng lợi ích và rủi ro của các nền

9 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.28-29, Nxb Chính trị Quốc gia

Sự thật, 08/2018.

tảng kỹ thuật số (bao gồm cả các nền tảng công nghiệp) bằng cách đảm bảo sự công khai và các cơ hội đổi mới hợp tác Đây là tất cả những thay đổi cơ bản ảnh hưởng đến hệ thống kinh tế, xã hội và chính trị của chúng ta, mà khó có thể xóa bỏ, ngay cả khi quá trình toàn cầu hóa vì một lý do nào đó bị đảo ngược Câu hỏi dành cho mọi ngành công nghiệp và các công ty không còn là “Tôi sẽ bị

đổ vỡ?” mà là “Khi xảy ra sự đổ vỡ, nó sẽ diễn ra dưới hình thức nào và nó sẽ tác động như thế nào đến tôi và tổ chức của tôi?”

Thực tế của sự đổ vỡ và những tác động mà chúng ta không thể tránh khỏi không có nghĩa là chúng ta bất lực khi đối mặt với nó Trách nhiệm của chúng ta

là phải đảm bảo rằng chúng ta thiết lập được tập hợp các giá trị chung để định hướng những lựa chọn chính sách và để thực thi những thay đổi mà sẽ khiến cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 trở thành cơ hội đối với tất cả mọi người

Những động lực chính của cách mạng công nghiệp 4.0 này là sự thay đổi trong kỳ vọng của người dùng, cùng với sự hội tụ của các công nghệ mới như IoT, robot tiên tiến, in 3D và điện toán đám mây, cùng với sự xuất hiện các mô hình kinh doanh mới Thế giới đang chứng kiến hàng loạt những đột phá khoa học và tiến bộ công nghệ, đây là những xu hướng và động lực dẫn dắt cuộc cách mạng công nghiệp mới này

Trong phần chương hai tác giả tập trung phân tích những công nghệ sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của cách mạng công nghiệp 4.0 Những công nghệ chính này dựa trên nghiên cứu do Diễn đàn Kinh tế Thế giới thực hiện, cũng như những kết quả của một số Hội đồng Nghị sự toàn cầu của Diễn đàn Klaus Schwab cho rằng: mọi sự phát triển và công nghệ mới đều có chung một đặc điểm đó là, chúng làm tăng ảnh hưởng lan tỏa của kỹ thuật số và công nghệ thông tin.10 Để xác định những xu hướng lớn này và tái hiện lại chúng, ông đã chia thành ba nhóm chính: vật chất, kỹ thuật số và sinh học

10 Xem Klaus Schwab, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tr.33-34, Nxb Chính trị Quốc gia

Sự thật, 08/2018

tự lái đối với xã hội là khó dự đoán Nhưng một điều chắc chắn là ở bất cứ nơi nào công nghệ này trở nên phổ biến thì cuộc sống sẽ khác so với trước rất nhiều

Những xe ô tô này xử lý một lượng lớn dữ liệu cảm biến từ các radar, máy ảnh, máy đo khoảng cách bằng siêu âm, GPS và bản đồ được gắn trên xe để điều hướng các tuyến đường đi qua các tình huống giao thông phức tạp và thay đổi nhanh chóng hơn mà không cần bất kỳ sự tham gia nào của con người Xe hơi tự lái đang chiếm ưu thế nhưng hiện nay còn có nhiều kiểu phương tiện tự lái khác bao gồm xe tải, thiết bị bay không người lái, máy bay và tàu thủy Cùng với quá trình phát triển của cảm biến và trí tuệ nhân tạo, khả năng của các phương tiện

tự hành này cũng được cải thiện với tốc độ nhanh chóng

- In 3D: Hay được gọi là chế tạo kiểu đắp dần, in 3D bao gồm việc tạo ra một đối tượng vật lý bằng cách in theo các lớp từ một bản vẽ hay một mô hình 3D có trước Công nghệ này khác hoàn toàn so với chế tạo trừ, lấy đi các vật liệu thừa từ phôi ban đầu cho đến khi thu được hình dạng mong muốn Ngược lại, công nghệ in 3D bắt đầu với vật liệu mềm và sau đó tạo ra một sản phẩm ở dạng ba chiều từ mẫu kỹ thuật số Ngày nay, một sản phẩm có thể được thiết kế trên máy tính và “in chụp” qua một máy in 3D, tạo nên hình hài vật thể bằng các lớp vỏ vật liệu chuyên dụng Dễ dàng thực hiện một thiết kế được số hóa như thế này chỉ với vài thao tác click chuột Máy in 3D có thể cho chạy tự do không cần người kiểm soát và có thể biến những thiết kế tưởng chừng quá phức tạp trở nên