Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nhân vật trong nam triều công nghiệp diễn chí của nguyễn khoa chiêm

Cùng với các thể loại văn học khác, văn xuôi tự sự chữ Hán trong đó có tự sự lịch sử phát triển mạnh mẽ, mà một trong những tác phẩm tiêu biểu là Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG QUỲNH TRANG

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT

TRONG NAM TRIỀU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ

CỦA NGUYỄN KHOA CHIÊM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HOÀNG QUỲNH TRANG

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT

TRONG NAM TRIỀU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ

CỦA NGUYỄN KHOA CHIÊM

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Ngô Gia Võ

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,

kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất

cứ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2017

Tác giả luận văn

Hoàng Quỳnh Trang

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn tốt nghiệp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân

thành và sâu sắc nhất của mình tới TS Ngô Gia Võ, người đã tận tình chỉ bảo,

hướng dẫn trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý thầy cô trong Ban Giám hiệu, Ban chủ

nhiệm Khoa Ngữ Văn, Phòng Sau đại học Trường Đại học Sư Phạm- Đại học

Thái Nguyên, quý thầy cô trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian

học tập, nghiên cứu khoa học

Và cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè,

đồng nghiệp đã luôn bên tôi chia sẻ những khó khăn và giúp đỡ tôi rất nhiều để

tôi có được thành quả như ngày hôm nay

Thái Nguyên, tháng 06 năm 2017

Tác giả luận văn

Hoàng Quỳnh Trang

MỤC LỤC

Trang

Trang bìa phụ i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Những đóng góp mới của luận văn 8

7 Cấu trúc luận văn 8

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 9

1.1 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội - văn hóa dẫn tới sự ra đời của tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí 9

1.1.1 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội 9

1.1.2 Hoàn cảnh văn hóa 11

1.2 Về tác giả và tác phẩm 14

1.2.1 Tác giả Nguyễn Khoa Chiêm 14

1.2.2 Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí 15

1.3 Một số vấn đề lý luận về nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật 19

1.3.1 Quan niệm chung về cốt truyện và nghệ thuật xây dựng cốt truyện 19

1.3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết chương hồi 23

1.3.3 Quan niệm chung về nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật 25

1.3.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 27

1.4 Tiểu kết 28

Chương 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN TRONG NAM

TRIỀU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ 30

2.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện theo thời gian tuyến tính 30

2.1.1 Đặc điểm chung 30

2.1.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện theo thời gian tuyến tính trong Nam triều công nghiệp diễn chí 31

2.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện theo tính chất đồng hiện 36

2.2.1 Đặc điểm chung 36

2.2.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện theo tính chất đồng hiện trong Nam triều công nghiệp diễn chí 37

2.3 Nghệ thuật đặc tả các biến cố 41

2.3.1 Đặc điểm chung 41

2.3.2 Nghệ thuật đặc tả các biến cố trong Nam triều công nghiệp diễn chí 41

2.4 Tiểu kết 46

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG NAM TRIỀU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ 48

3.1 Con đường từ hiện thực đến các hình tượng văn học 48

3.2 Bút pháp tả thực trong nghệ thuật xây dựng nhân vật ở Nam triều công nghiệp diễn chí 50

3.3 Bút pháp hư cấu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật ở Nam triều công nghiệp diễn chí 58

3.3.1 Hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật 58

3.3.2 Hư cấu trong Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm 61 3.3.3 Sử dụng các yếu tố tâm linh 67

3.3.4 Sử dụng các yếu tố huyền thoại 74

3.4 Tiểu kết 78

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

PHỤ LỤC 89

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học Việt Nam là một dòng chảy liên tục, nối liền quá khứ, hiện tại

và tương lai, trong quá trình vận động và phát triển, mỗi thời kỳ văn học đều

để lại những thành tựu rực rỡ trên cả hai lĩnh vực: thơ ca và văn xuôi Văn học trung đại Việt Nam tính từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX là thời kỳ hình thành

và phát triển mạnh mẽ của nền văn học viết dân tộc Có thể nói, những thành tựu nền tảng của văn học viết Việt Nam được khẳng định ở thời kỳ này Trong gần mười thế kỉ ấy, văn học thế kỷ XVIII đã có những bước phát triển vượt bậc và đạt được những thành tựu to lớn Cùng với các thể loại văn học khác, văn xuôi tự sự chữ Hán trong đó có tự sự lịch sử phát triển mạnh mẽ, mà một

trong những tác phẩm tiêu biểu là Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm

Tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm là

một tác phẩm văn xuôi tự sự chữ Hán khá thành công ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật, được đánh giá là một trong những tác phẩm có ý nghĩa mở đầu nền tiểu thuyết chương hồi của Việt Nam PGS.TS Nguyễn Đăng Na trong

tác phẩm Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, Tập 3, Nxb Giáo dục, Hà Nội Đã khẳng định: “Mặc dù đương thời chưa ra đời thể loại truyện ngắn lịch

sử, nhưng với Nam triều công nghiệp diễn chí thì tiểu thuyết lịch sử Việt Nam viết theo lối chương hồi đã xuất hiện” [40, tr.23].

Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu cũng như các bài viết về Nam triều công nghiệp diễn chí hiện nay vẫn chưa nhiều Khi nhắc đến tiểu thuyết chương hồi Việt Nam, người ta vẫn thường chỉ nhắc tới Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái, đỉnh cao của tiểu thuyết chương hồi Việt

Nam, điều đó là hoàn toàn chính xác Tuy nhiên, việc chưa có nhiều công

trình nghiên cứu về Nam triều công nghiệp diễn chí, thiết nghĩ là điều chưa

xứng đáng với tầm vóc và vị trí của tác phẩm “khai sơn phá thạch” cho thể

loại tiểu thuyết chương hồi này

Đọc Nam triều công nghiệp diễn chí, ấn tượng đầu tiên là tác giả xây

dựng thành công cốt truyện có dung lượng dài, trong đó không chỉ là các câu chuyện lịch sử, các cuộc xung đột chiến tranh để giành quyền lực giữa các tập đoàn phong kiến, mà còn có cả các biến cố, sự kiện liên quan tới các nhân vật

cụ thể Qua việc lựa chọn, xây dựng và sắp xếp các chi tiết, tình tiết để xây dựng cốt truyện theo từng sự kiện và nhân vật, tác giả Nguyễn Khoa Chiêm đã đánh dấu phong cách riêng khi viết tiểu thuyết của mình

Bên cạnh đó, tác giả cũng rất thành công trong việc đưa các nhân vật lịch sử vào tác phẩm văn học, xây dựng thành những hình tượng nghệ thuật hấp dẫn Các nhân vật trong tác phẩm vừa bảo lưu những đặc điểm, biến cố, sự kiện

có thật của cuộc đời mình vừa được hư cấu, sáng tạo thành những nhân vật văn học thực sự chứ không đơn thuần là những nhân vật lịch sử cứng nhắc Họ vừa

là những con người của lịch sử vừa là những hình tượng nghệ thuật có giá trị

Theo tác giả Nguyễn Đăng Na: “Nếu so sánh với Nam triều công nghiệp diễn chí thì Hoàng Lê nhất thống chí là một bước tiến dài trên con đường phát triển tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam Nhưng việc miêu tả nhân vật, họ Nguyễn có phần tiến bộ hơn” [41, tr 83] Vì vậy, tìm hiểu nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nhân vật trong Nam triều công nghiệp diễn chí là một hướng

nghiên cứu giúp cho chúng ta nhận thức được một trong những giá trị nghệ thuật nổi bật của tác phẩm, góp phần lý giải vì sao đây lại là tác phẩm được coi

có ý nghĩa khai sinh nền tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam

Đặc biệt là hiện nay chương trình ngữ văn nhà trường từ bậc trung học

đến đại học đều chưa được tiếp cận tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí

của Nguyễn Khoa Chiêm một cách trọn vẹn Nhận thức được ý nghĩa và tầm quan trọng của tác phẩm, chúng tôi đã dành thời gian và tâm huyết nghiên cứu

tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí, trong đó tập trung nghiên cứu và tìm

hiểu về “Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nhân vật trong Nam triều công

nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm” Sau khi hoàn thành, luận văn sẽ

góp phần chỉ rõ những giá trị đặc sắc của một tác phẩm văn xuôi tự sự thời trung đại, đồng thời khẳng định rõ hơn vị trí của tác giả Nguyễn Khoa Chiêm trong nền văn học viết Việt Nam

Tác giả Ngô Đức Thọ trong cuốn Việt Nam khai quốc chí truyện đã giới thiệu rằng: Người đầu tiên nói đến tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí

của Nguyễn Khoa Chiêm là danh sĩ triều Nguyễn Trịnh Hoài Đức (1765 - 1825) giữ chức Phó Tổng đài Sứ quán triều Minh Mệnh, tiếp sau đó là một học giả Pháp tên là L.Cadiere

Năm 1969 sử gia Phan Khoang khi nghiên cứu lịch sử xứ Đàng Trong đã

được tham khảo một truyền bản của Nam triều công nghiệp diễn chí có tên sách

là Nam triều Nguyễn chúa khai quốc công nghiệp diễn chí Ông xác nhận: “Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm có giá trị tư liệu lịch sử quý giá” [27, tr 6]

Năm 1974, Tập san Sử - Địa đăng bài khảo cứu công phu Đúng ba trăm năm trước của giáo sư Hoàng Xuân Hãn Nhân dịp chuyên đề “Kỷ niệm 300 năm ngưng chiến Nam - Bắc phân tranh thời Trịnh - Nguyễn”, giáo sư Hoàng

Xuân Hãn đã căn cứ vào tác phẩm của Nguyễn Khoa Chiêm để trình bày tóm

tắt những sự kiện chính của thời Trịnh - Nguyễn phân tranh Ông viết: “ đối với những triều chúa Nguyễn, sách này có giá trị tương đương với sách Hoàng

Lê nhất thống trí đối với các triều cuối Trịnh và đầu Tây Sơn Tôi nghĩ rằng

về đại cương cũng như về chi tiết sách này khá đáng tin cậy, nhất là về khoảng

từ Chúa Sãi về sau” [Dẫn theo 23]

Trong cuốn Nam triều công nghiệp diễn chí, Ngô Đức Thọ - Nguyễn

Thúy Nga giới thiệu, dịch và chú thích (1994), Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

Trong lời giới thiệu: Nam triều công nghiệp diễn chí - tác giả - văn bản - tác phẩm, tác giả Ngô Đức Thọ cũng chỉ nhắc đến rằng: “Trên bình diện những sự kiện lịch sử từ nửa cuối thế kỷ XVI đến gần hết thế kỷ XVII, tác phẩm đã tái hiện nhiều nhân vật văn võ ở cả hai miền” [59, tr.19]

Trong cuốn Từ điển văn học Việt Nam – từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX

do các tác giả các tác giả Lại Nguyên Ân, Bùi Văn Trọng Cường biên soạn

(1995), Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội Trong mục từ Việt Nam khai quốc chí truyện (một nhan đề khác của Nam triều công nghiệp diễn chí), các tác giả đã nhận xét: tác giả Nguyễn Khoa Chiêm đã “mô tả kỹ được nhiều nhân vật lịch

sử với những nét tính cách riêng biệt” Đồng thời đưa ra một số ví dụ: “Trịnh Tùng như một võ tướng tài ba, lần lượt Đánh bại quân nhà Mạc nhưng cũng là

kẻ thâm hiểm tàn bạo đã quẳng xác Lê Kính Tông ở sân triều Rốt cuộc chính Trịnh Tùng bị thuộc hạ bỏ rơi và ốm chết ở Cầu Đơ (Hà Đông)”, “Nguyễn Hoàng như một người có bản lĩnh, biết khôn khéo an dân, chú trọng khai thác vùng đất mới”, “Chiêu Vũ: một viên tướng hết lòng với sự nghiệp nhà chúa”

[2, tr 541]

Trong cuốn Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại- Tập 3, Nguyễn

Đăng Na giới thiệu và tuyển soạn (2000), Nxb Giaó dục, Hà Nội Ở phần giới

thiệu chung: Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại- quá trình hình thành, phát triển và đặc trưng nghệ thuật, Nguyễn Đăng Na đã nói đến “cách giới thiệu nhân vật” hay “lối tả người, giới thiệu nhân vật” [40, tr.30-33] của Nam triều công nghiệp diễn chí trong sự đối sánh với Tam quốc diễn nghĩa của

La Quán Trung để thấy những nét tương đồng và nhất là những nét khác biệt và

độc đáo của Nguyễn Khoa Chiêm so với La Quán Trung Tất cả nhằm khẳng

định Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm không phải là sự

mô phỏng Tam quốc diễn nghĩa

Trong Cuốn Từ điển văn học (bộ mới) do các tác giả Đỗ Đức Hiểu,

Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá (Đồng chủ biên) (2004), Nxb Thế giới, Hà Nội

Trong mục từ Nam triều công nghiệp diễn chí, các tác giả cũng đã đưa ra nhận xét: “Trên nền những sự kiện lịch sử thế kỷ XVI - XVII, thân thế, hành động, tính cách của nhiều nhân vật lịch sử là tướng văn, tướng võ ở cả Đàng Trong và Đàng Ngoài như Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm, Trịnh Tùng, Hàn Tiến, Thuận Nghĩa, Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật, Phùng Khắc Hoan,… các chúa Nguyễn Hoàng, Nguyễn Phúc Nguyên, Phúc Lan, Phúc Tần, Phúc Trăn,… các vua Trang Tông, Trung Tông, Anh Tông, Thế Tông, Kính Tông,… cũng hiện lên khá rõ Ở một số trường hợp tác giả đã sử dụng lời đối thoại để góp phần bộc

lộ tính cách mưu lược của nhân vật” [24, tr.1033]

Gần đây, trong một số công trình nghiên cứu đã ít nhiều đề cập đến cốt

truyện và nhân vật trong Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm như bài viết: Hình ảnh Nguyễn Hữu Dật và Đào Duy Từ qua Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm của Th.S Trần Thị Thanh; một

số luận văn thạc sĩ như luận văn của Vi Thị Bích Thủy (2008): Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thùy Linh (2012): Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm

Trong các tài liệu trên, do mục đích viết khác nhau, các tác giả đã đề cập

đến việc xây dựng cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí ở những mức độ khác nhau Nhưng nhìn chung tất cả mới chỉ

đề cập đến vấn đề với ý nghĩa là những nhận định chung nhất Đó là những tư liệu, gợi ý và điều kiện để người viết thực hiện đề tài này Mong rằng với sự cố

gắng và nỗ lực hết mình, chúng tôi sẽ có những đóng góp thêm vào việc khám phá những giá trị về nội dung nói chung, nghệ thuật nói riêng của tác phẩm

Nam triều công nghiệp diễn chí

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trọng tâm của chúng tôi là: Nghệ thuật xây dựng

cốt truyện và nhân vật trong Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn

Khoa Chiêm

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung khảo sát cuốn tiểu thuyết

Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, do các tác giả Ngô

Đức Thọ và Nguyễn Thúy Nga giới thiệu, dịch và chú thích, Nxb Hội Nhà văn,

Hà Nội, 1994 Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo và sử dụng thêm một số cuốn

tiểu thuyết chương hồi tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam như Hoàng Lê nhất thống chí, Việt Lam tiểu sử và bộ tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc là Tam quốc chí diễn nghĩa của La Quán Trung để làm cứ liệu so sánh

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

trong nền văn xuôi Việt Nam thời kỳ trung đại

Ngoài ra, chúng tôi còn có mong muốn qua việc thực hiện đề tài, sẽ rút ra được những bài học thiết thực để nghiên cứu và giảng dạy tác phẩm văn học cổ

ở trường phổ thông

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung làm rõ giá trị tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm về phương diện nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật, đặt tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí

trong sự đối sánh với một số tiểu thuyết chương hồi của nền văn học Việt Nam

về phương diện nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật, làm rõ những đóng góp của Nguyễn Khoa Chiêm trong nền tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng chủ yếu các phương pháp sau:

5.1 Phương pháp thống kê

Thông qua việc khảo sát tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí

chúng tôi sẽ tiến hành thống kê các dữ liệu một cách chi tiết và cụ thể Đó là

cơ sở khoa học chứng minh cho các luận điểm chúng tôi sẽ trình bày trong luận văn

5.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Chúng tôi sẽ tiến hành phân tích các dữ liệu đã thống kê Từ đó, đưa ra nhận xét cho các đặc điểm đã nêu trong từng luận điểm, tìm hiểu những biểu hiện cụ thể trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Khoa Chiêm Trên cơ sở đó, chúng tôi sẽ đánh giá tổng hợp các luận điểm theo từng hệ thống vấn đề, đưa ra kết luận về tài năng xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Khoa Chiêm trong

Nam triều công nghiệp diễn chí

5.3 Phương pháp so sánh

Bên cạnh việc sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích,tổng hợp,

chúng tôi còn tiến hành so sánh, đối chiếu giữa tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí với một số tác phẩm cùng thể loại tiểu thuyết chương hồi trong

văn học Việt Nam về phương diện nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật để thấy được điểm tương đồng và khác biệt của Nguyễn Khoa Chiêm với một số tác giả khác Từ đó, khẳng định thêm giá trị

đặc sắc của Nam triều công nghiệp diễn chí trong tư cách tác phẩm mở đầu thể

loại tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

6 Những đóng góp mới của luận văn

- Là công trình nghiên cứu một cách hệ thống về nghệ thuật xây dựng cốt

truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm

- Luận văn được hoàn thành sẽ là một tài liệu tham khảo có ích cho sinh viên khoa văn và giáo viên dạy văn ở trường phổ thông

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai

thành ba chương sau đây:

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội - văn hóa dẫn tới sự ra đời của tác phẩm

Nam triều công nghiệp diễn chí

1.1.1 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội

Bức tranh lịch sử xã hội Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII đã trải qua rất nhiều biến động: chiến tranh loạn lạc, xã hội rối ren bởi những cuộc

nội chiến mà lịch sử gọi là các cuộc “huynh đệ tương tàn”, chế độ phong

kiến suy vong, các giá trị phong kiến lung lay, rạn vỡ, giai cấp phong kiến tha hóa càng ngày càng phơi bày bộ mặt xấu xa, độc ác

Sau mười năm kháng chiến chống quân Minh, Lê Lợi giành lại nền độc lập, tự do cho đất nước, một trang sử vàng được mở ra khi Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, thiết lập nên triều Lê Bắt đầu từ triều vua Lê Thái Tổ (1428) đến triều vua Lê Thánh Tông (cuối thế kỷ XV), nhìn chung chế độ phong kiến Việt Nam phát triển trên con đường hưng thịnh, xã hội thái bình, đời sống nhân dân được no ấm yên vui Bước sang thế kỷ XVI, chế độ phong kiến đi vào thời kỳ khủng hoảng, suy tàn Các vua sau đó như Lê Uy Mục, Lê Tương Dực thi nhau ăn chơi sa đọa, bóc lột dân chúng đến tận xương tủy làm cho kỉ cương đất nước bị đảo lộn, cuộc sống nhân dân đau thương cơ cực, triều Lê như một cỗ xe lao nhanh xuống vực thẳm Đứng trước tình cảnh đó, Mạc Đăng Dung, một võ tướng nhà Lê sau khi đứng ra trấn áp các cuộc nổi dậy bên ngoài, nắm lấy quyền hành triều Lê, đến năm 1527 thì phế truất Lê Cung Hoàng lập ra nhà

Mạc: “Tháng 7 năm 1519, Đăng Dung dẹp được Lê Do, bắt giết Do và Nguyễn

Sư Trịnh Tuy bỏ chạy vào Thanh Hoá, Nguyễn Kính đầu hàng Năm 1521, Mạc Đăng Dung dẹp được Trần Cung (con Trần Cảo), quyền thế át cả Chiêu Tông Năm 1522, Chiêu Tông chạy ra ngoài gọi quân Cần vương Đăng Dung bèn lập em Chiêu Tông là Xuân lên ngôi, tức là Lê Cung Hoàng, tuyên bố phế truất Chiêu Tông.Vua Chiêu Tông được một số đại thần ủng hộ, dàn quân đánh

nhau với Đăng Dung Nhưng sau đó các tướng cần vương bất hòa, chia rẽ và lần lượt bị Mạc Đăng Dung đánh bại Năm 1524, Trịnh Tuy thua trận bỏ chạy rồi chết Năm 1525, Mạc Đăng Dung bắt được Chiêu Tông mang về Thăng Long và giết chết năm 1526 Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất Cung Hoàng và lên làm vua, lập ra nhà Mạc” [67]

Tuy nhiên, thời Mạc xã hội vẫn chưa thái bình, cuộc sống của người dân vẫn chưa được ổn định, giai cấp phong kiến ngày càng mâu thuẫn gay gắt, gây nên các cuộc chiến tranh kéo dài và chia cắt lãnh thổ hơn một trăm năm, đó là hai cuộc chiến tranh của các thế lực phong kiến: Nội chiến Lê - Mạc và chiến tranh Lê - Nguyễn, đã đưa đất nước trong vòng 150 năm lâm vào cảnh nồi da xáo thịt, huynh đệ tương tàn Đó là bối cảnh Việt Nam thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII Đến cuối thế kỷ XVII, mặc dù chiến cục ba bên đã chấm dứt nhưng đất nước vẫn bị chia cắt: Đàng Trong và Đàng Ngoài, các tập đoàn thống trị vẫn ra sức vơ vét tiền của, thóc gạo và sức lao động của nhân dân khiến cho cuộc sống thêm cùng cực Nhân dân Đàng Ngoài còn chịu cảnh một cổ hai tròng có vua lại có chúa, trong khi đó, tình hình ở Đàng Trong cũng không tốt đẹp hơn Từ giữa thế kỷ XVIII, chính quyền nhà Nguyễn suy yếu dần, quan lại kết bè kéo cánh bóc lột nhân dân, đua nhau ăn chơi xa xỉ Nông dân phải nộp nhiều thứ thuế, cuộc sống khốn khổ, lầm than từ đó bất bình oán giận dâng cao Nhân dân hai miền đều mơ ước về một cuộc khởi nghĩa chống lại chính quyền phong kiến thống trị, thống nhất đất nước, xây dựng một xã hội ấm no thanh bình Trước nhu cầu cấp thiết và nóng bỏng thống nhất giang sơn của mỗi người dân, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ lập căn cứ ở Tây Sơn thượng đạo vào mùa xuân 1771 Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ, được sự ủng hộ của nhân dân và với tài năng trí tuệ lớn, người anh hùng Nguyễn Huệ đã đập tan tập đoàn Chúa Nguyễn ở Đàng Trong, quét sạch tập đoàn Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài, đánh tan hai mươi chín vạn quân Thanh, thống nhất giang sơn, lập nên một triều đại mới - triều đại Quang Trung năm 1789

Trong vòng hơn một thế kỷ, đất nước đã trải qua biết bao biến động, bức tranh lịch sử - xã hội rộng lớn của thế kỷ XVI - XVII ấy đã được ghi lại bởi hàng loạt các tác phẩm cụ thể Vào cuối thế kỷ XVII, đã xuất hiện tác

phẩm Nguyễn Cảnh Thị Hoan Châu Ký, một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết

dưới dạng gia phả của dòng họ Nguyễn Cảnh ở Châu Hoan Cuốn tiểu thuyết này đã tái hiện lại một giai đoạn lịch sử trên 270 năm của dân tộc, từ Vãn Hồ (năm 1406) cho đến Lê Trung Hưng, đời Hy Tông, năm Vĩnh Trị thứ ba (1678) Và, theo các nhà nghiên cứu thì đây chính là cuốn tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của nước ta

Sinh ra khi cuộc nội chiến đã chấm dứt, nhưng thời đại Nguyễn Khoa Chiêm sống là thời đại đất nước đổ nát, nhân dân kiệt quệ vì hệ quả các cuộc nội chiến, các giá trị đạo đức bị lung lay Là người có học, lại có chỗ đứng trong xã hội lúc bấy giờ, bối cảnh đất nước chính là nguồn cảm hứng thôi thúc tác giả viết một tác phẩm tái hiện lại các sự kiện lịch sử xảy ra cách thời đại của ông một thế kỷ Bằng tài năng và tư duy tổng hợp tuyệt vời, Nguyễn Khoa Chiêm đã ghi lại toàn cảnh xã hội lúc bấy giờ về một thời đại với những sự

kiện và nhân vật lịch sử có thật trong tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí

1.1.2 Hoàn cảnh văn hóa

Tiểu thuyết chương hồi là một thể loại thuộc loại hình văn học trung đại Đây là một dạng thức tiểu thuyết trường thiên xuất hiện và phát triển mạnh mẽ ở Trung Quốc từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XIX Thể loại tiểu thuyết này khi phát triển cực thịnh, đạt tới trình độ nghệ thuật cao đã lưu truyền và ảnh hưởng sang các nước có quan hệ văn hóa lâu đời với Trung Quốc trong đó có Việt Nam

Đặc điểm của tiểu thuyết chương hồi rất đa dạng và phong phú Dưới đây là những đặc điểm nổi bật của thể loại này: Tiểu thuyết chương hồi thường phân chia cốt truyện ra làm hồi, quyển, tiết Mỗi hồi bao giờ cũng có tiêu đề nêu rõ nội dung trình bày trong mỗi hồi Kết thúc mỗi hồi thường có một bài

thơ ngắn để tóm tắt lại các sự kiện chính diễn ra trong hồi và sau đó kết thúc

bằng câu như: Muốn biết sự việc như thế nào hồi sau sẽ rõ hoặc hồi sau phân giải Căn cứ theo dung lượng các hồi, có thể chia tiểu thuyết chương hồi thành

hai loại lớn và nhỏ Loại lớn gồm các tiểu thuyết có dung lượng từ một trăm

hồi trở lên như tiểu thuyết diễn nghĩa Tam quốc diễn nghĩa, tiểu thuyết anh hùng như Thủy hử, tiểu thuyết tình yêu như Hồng lâu mộng

Nội dung phản ánh của các thể loại tiểu thuyết chương hồi rất đa dạng

Nó có thể là toàn bộ diễn biến và vận mệnh của một dân tộc, những cuộc đấu tranh phong kiến, quá trình giải phóng giai cấp của các tầng lớp, ca ngợi các vị anh hùng có công lao to lớn trong các cuộc đấu tranh đó

Nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi hết sức phong phú, bên cạnh những nhân vật chính làm trung tâm như các vị vua chúa, quan lại, quân tướng, các vị liệt nữ… còn xuất hiện những nhân vật đám đông, góp phần tạo nên số lượng đông đảo các nhân vật khiến cho tiểu thuyết chương hồi có quy mô hoành tráng

Thời gian trong tiểu thuyết chương hồi thường là thời gian đơn tuyến và một hướng Đó là kết cấu thời gian theo dòng tuyến tính, mọi sự kiện, chủ đề đều xoay quanh nhân vật chính theo dòng thời gian lịch sử

Tác giả trong tiểu thuyết chương hồi thường đứng ở ngôi thứ ba dẫn dắt câu chuyện, nhân vật tự suy nghĩ và hành động Tác giả cũng đưa vào đó những lời bình luận hay các đoạn thơ ngắn thể hiện ý kiến cá nhân về các nhân vật, sự kiện

Tóm lại, tiểu thuyết chương hồi là thể loại tiểu thuyết được viết theo kết cấu chương hồi Thể loại này có nguồn gốc từ Trung Quốc, bắt đầu hình thành

từ đời Ngụy Tấn Nam Bắc Triều, trải qua đời Đường, Tống đến thời Minh Thanh tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa phát triển mạnh mẽ và khẳng định vị trí vững chắc của mình trong nền văn học Trung Quốc với hàng loạt các tác

phẩm nổi tiếng như: Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử của Thi Nại Am, Hồng lâu mộng của Tào Tuyết Cần…

Với sự phát triển mạnh mẽ như vậy, tiểu thuyết chương hồi đã có ảnh hưởng sâu xa đối với tiểu thuyết các nước châu Á như Triều Tiên, Nhật Bản trong đó có Việt Nam Tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc được du nhập sang Việt Nam thời Trung đại từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX và thể hiện rõ nét nhất trong bộ phận văn học chữ Hán Mặc dù du nhập vào Việt Nam khá sớm nhưng phải đến cuối thế kỷ XVII - đầu XVIII trong những điều kiện lịch sử - xã hội nhất định, tiểu thuyết chương hồi mới chính thức ra đời và phát triển ở nước ta

Có thể nói, tiểu thuyết chương hồi là một hiện tượng độc đáo của văn học Việt Nam trong bối cảnh các nền văn học trong khu vực đều chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học Hán Tiểu thuyết chương hồi trung đại Việt Nam đã

có bước đi riêng, phản ánh chủ đề khác so với những tiểu thuyết ra đời trước,

và hầu như không đề cập đến đề tài tình yêu nam nữ mà chỉ đề cập đến các đề tài lịch sử Thể loại tiểu thuyết chương hồi trong văn học trung đại Việt Nam gắn liền với lịch sử, phản ánh các sự kiện lịch sử mang tính thời đại, lấy lịch sử làm đề tài chính nhưng vẫn thể hiện tinh thần nhân văn, chất văn chương đậm

đà qua nội dung cũng như hình thức của tác phẩm

Dù ra đời sau và cách xa so với tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc cả về mặt số lượng và chất lượng, song tiểu thuyết chương hồi Việt Nam đã để lại dấu ấn dậm nét trong kho tàng văn học dân tộc Trải qua quá trình phát triển gian nan dưới sự kìm kẹp của tư tưởng Nho giáo, tiểu thuyết chương hồi đã góp phần tái hiện lại được hoàn cảnh đất nước trong những giai đoạn lịch sử đầy biến động Người đặt nền móng cho tiểu thuyết chương hồi Việt Nam chính là

Nguyễn Khoa Chiêm Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí của ông được

coi như là tác phẩm khai sinh nền tiểu thuyết lịch sử chương hồi của Việt Nam

và đem lại cho văn học Việt Nam một diện mạo mới

1.2 Về tác giả và tác phẩm

1.2.1 Tác giả Nguyễn Khoa Chiêm

Tác giả Nguyễn Khoa Chiêm sinh năm Kỷ Hợi 1659, mất năm Bính Thân 1736, người huyện Hương Trà, nay là Thừa Thiên Huế Nguyễn Khoa Chiêm xuất thân Nho học, có tiếng văn thơ, tự Bàng Trung, được bổ làm Thủ hạp đời chúa Nguyễn Ông từng làm quan to, được phong tước Bảng Trung hầu

ở vùng cát cứ của chúa Nguyễn

Nguyễn Khoa Chiêm là người quê gốc ở Hải Dương, ông nội là Nguyễn Đình Thân, thuộc hạ của Nguyễn Hoàng, theo làm tùy tùng khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ xứ Thuận Hóa ( năm 1558), sau đó nhập tịch ở huyện Hương Trà,

trấn Thuận Hóa (nay thuộc huyện Hương Điền, Thừa Thiên Huế) Nguyễn

Đình Thân làm tướng trải hai triều chúa là Nguyễn Hoàng và Nguyễn Phúc Nguyên Kể từ đó, con cháu ông thay nhau làm quan cho các chúa Nguyễn: Nguyễn Đình Khôi (1594-1678) con ông Nguyễn Đình Thân, tước Thuần

Mỹ nam Năm 1636, chúa Nguyễn Phúc Lan dời phủ chúa từ vùng Bắc Thuận Hóa về làng Kim Long (huyện Hương Trà, Thừa Thiên), ông Khôi cũng đến nhập tịch ở huyện ấy và được phép chúa Nguyễn cho đổi

thành họ Nguyễn Khoa. Nguyễn Khoa Danh (1632-1697), con ông Khôi, tước Cảnh Lộc bá Nguyễn Khoa Chiêm chính là người con duy nhất của ông Danh và bà Lê Thị Am

Nguyễn Khoa Chiêm cưới Trần Thị Mận (1670- 1743) là con gái Cai bạ Trần Đình Ân làm vợ Ông bà có cả thảy 12 người con, gồm 8 trai và 4 gái

Nguyễn Khoa Chiêm là người có học vấn, am hiểu nhiều lĩnh vực, từng

được bổ chức Thủ hạp “Năm 1701, ông cùng Trần Ðình Khánh theo Cai cơ ngoại tả Tôn Thất Diệu vào Quảng Bình đốc suất việc đắp lũy Năm 1710, ông được thăng chức Cai hạp kiêm Tri bạ Nhờ bố vợ là Cai bạ Trần Đình Ân tiến

cử, ông được chúa Nguyễn Phúc Chu (1691 -1725) tin dùng Năm 1715, được thăng chức Câu kê kiêm Tri bạ, được dự bàn quân cơ trong dinh của chúa

Nguyễn Năm 1718 ông được thăng chức Cai bạ Phó đoán sự Năm 1724, ông được thăng làm Thám chính chánh đoán sự Từ đấy ông vạch định mọi kế hoạch trong nước, làm đến Thượng thư Bộ Lại, tước Bảng Trung hầu Lúc tuổi già, ông trí sĩ rồi mất ở quê nhà Sau khi mất, được tặng hàm Đại lý Thượng khanh, được ban tên thụy là Thuần Hậu”[59, tr 6]

Thời đại Nguyễn Khoa Chiêm sống là thời đại có nhiều biến động lịch sử như đã nói ở trên mục 1.1.1 Và đó chính là cội nguồn cảm hứng thôi thúc tác giả viết nên tác phẩm, ghi lại những sự kiện lúc bấy giờ bằng tư duy sáng tạo,

óc quan sát tinh tường Tác phẩm thảo xong năm 1719 (Năm thứ 22 đời chúa Nguyễn Phúc Chu), khi ông ở tuổi 60 và đang giữ chức Cai bạ kiêm Phó đoán sự triều Hiển Tông Nguyễn Phúc Chu

1.2.2 Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí

Nam triều công nghiệp diễn chí là bộ sách gồm các quyển viết bằng chữ

Hán do tác giả Nguyễn Khoa Chiêm biên soạn xong vào năm 1719 tức năm thứ mười hai đời chúa Minh Vương Nguyễn Phúc Chu Tác phẩm có tên ban đầu

Nam triều công nghiệp diễn chí, về sau các nhà biên soạn đổi nhan đề thành Công nghiệp diễn chí hay Việt Nam khai quốc chí truyện diễn âm, hay Nam triều Nguyễn chúa khai quốc công nghiệp chí tân soạn Bộ sách có Dương

Thận Trai đề tựa, Nguyễn Giản viết lời bạt và Dương Công Tòng nhuận chính Sách gồm 2 tập, mỗi tập 8 quyển, gồm 30 hồi Nội dung thuật lại sự nghiệp khai phá Đàng Trong của các chúa Nguyễn khởi từ Đoan quốc công Nguyễn Hoàng đem quân vào Thuận Hóa vào năm Mậu Ngọ (1558) và kết thúc khi chúa Nguyễn Phúc Trăn mất vào năm Tân Mùi (1691) Tác phẩm

sau này được dịch, xuất bản với các tên Trịnh - Nguyễn diễn chí (1986), Mộng bá vương (1990)

Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí lần đầu tiên được giới thiệu bởi danh sĩ triều Nguyễn Trịnh Hoài Đức Trong Gia Định thành thông chí, ông dẫn ghi chép của Bảng Trung hầu Nguyễn Khoa Chiêm để so sánh với Phủ

biên tạp lục của Lê Quý Đôn: “An Nguyễn Bảng Trung hầu, Nam Việt chí viết Nặc Ô Đài; Lê Quý Đôn, Phủ biên tạp lục viết Nặc Đài [9, tr 6]

Ngoài ra, các Sử quán triều Nguyễn còn sử dụng một truyền bản của

Nam triều công nghiệp diễn chí để làm tài liệu tham khảo trong khi biên soạn phần chép về thời kỳ các chúa Nguyễn như Đại Nam thực lục Tiền biên, Đại Nam liệt truyện Tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục

Trong quá trình nghiên cứu về Nam triều công nghiệp diễn chí, có hai

học giả là người nước ngoài Đầu tiên là học giả Pháp L.Cadiere Ông đã sử

dụng một truyền bản của Nam triều công nghiệp diễn chí với tên gọi Việt Nam khai quốc chí truyện làm tư liệu để trình bày cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn trong tập khảo cứu Le mur de Đồng hới Sau này, một sử gia người Pháp khác

là Henri Maspero đã mượn lại bản của L.Cadiere sao chép lại và bổ sung hoàn chỉnh thêm cho bản của Cadiere H.Maspero còn chép một bản cho Viện Viễn Đông Bác cổ ở Hà Nội Các sử gia trong nước như Phan Khoang khi nghiên

cứu lịch sử xứ Đàng Trong đã được tham khảo một truyền bản của Nam triều công nghiệp diễn chí có tên sách là Nam triều Nguyễn chúa khai quốc công nghiệp diễn chí Ông xác nhận tác phẩm của Nguyễn Khoa Chiêm có giá trị tư liệu lịch sử quý giá Tập san Sử - Địa đăng bài khảo cứu công phu Đúng ba trăm năm trước của giáo sư Hoàng Xuân Hãn Nhân dịp chuyên đề “Kỷ niệm

300 năm ngưng chiến Nam - Bắc phân tranh thời Trịnh - Nguyễn”, giáo sư

Hoàng đã căn cứ vào tác phẩm của Nguyễn Khoa Chiêm để trình bày tóm tắt những sự kiện chính của thời Trịnh - Nguyễn phân tranh

Về tên gọi của tác phẩm, mặc dù có khá nhiều tên gọi khác nhau trải qua

mỗi thời kỳ nhưng có hai cái tên được dùng nhiều nhất là Nam triều công nghiệp diễn chí và Việt Nam khai quốc chí truyện

Gia phả dòng họ Nguyễn Khoa cũng ghi Nguyễn Khoa Chiêm soạn sách

Nam triều công nghiệp diễn chí vào năm thứ 22 đời chúa Minh Vương 1719

Điều này cũng phù hợp với việc gọi tên tác phẩm trong các bộ sử lớn nước ta

thời trung đại như: Đại Nam liệt truyện tiền biên, Đại Nam nhất thống chí

Những bộ chính sử có độ tin cậy cao, đó là cơ sở đầu tiên để ta khẳng định rằng

Nam triều công nghiệp diễn chí là tên gọi chính xác của tác phẩm, hơn nữa

quốc hiệu Việt Nam ra đời vào năm 1804, trong khi tác phẩm hoàn thành năm

1719, cho nên hai chữ Việt Nam trong tác phẩm không phải do Nguyễn Khoa Chiêm đặt Mặt khác, tác phẩm của Nguyễn Khoa Chiêm phản ánh lịch sử xã

hội thời kỳ đất nước chia cắt thành Nam - Bắc triều nên hai chữ Nam triều là

hoàn toàn phù hợp

Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí lần đầu tiên được dịch sang chữ quốc ngữ vào năm 1986 bởi dịch giả Ngô Đức Thọ dưới tên gọi Trịnh - Nguyễn diễn chí Sau đó, Ngô Đức Thọ tiếp tục sửa chữa và xuất bản lại dưới nhiều tên gọi khác nhau: năm 1987 và 1990 là Mộng bá vương, năm 1994 lấy tên là Việt Nam khai quốc chí truyện và cuối cùng vào năm 2003 ông lại sửa và lấy tên Nam Triều công nghiệp diễn chí

Nam triều công nghiệp diễn chí là một tiểu thuyết lịch sử chương hồi

nhưng tác phẩm không hề cứng nhắc như các truyện lịch sử khác Ta thấy bên cạnh các yếu tố mang tính lịch sử còn mang đậm dấu ấn văn học Điều này không chỉ thể hiện ở ngay nhan đề tác phẩm mà tác giả đặt là diễn chí, ông có

ý khẳng định rằng đây là một tác phẩm văn học, ông viết văn chứ không viết

sử, cho nên có nhiều chi tiết lịch sử trong tác phẩm ông đề cập đến nhưng có thể chưa chính xác, hoặc bị làm chệch đi Việc xuất hiện các yếu tố hư cấu khá dày đặc đã đem lại chất văn chương cho tác phẩm Điều đó làm nên một tiểu thuyết chương hồi hấp dẫn, vừa có sự tin cậy lịch sử vừa có giá trị văn học đặc sắc, xứng đáng là một tác phẩm mở đầu cho nền tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam

Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí phản ánh khá chân thật lịch sử

xã hội Việt Nam trong vòng hơn một trăm năm từ giữa thế kỷ XVI đến cuối thế

kỷ XVII, trong đó chủ yếu miêu tả quá trình hình thành Nam - Bắc triều từ

1558 và đặc biệt là cuộc nội chiến Nam - Bắc triều trong vòng 45 năm từ 1627 đến 1672 Truyện bắt đầu từ sự kiện Mạc Đăng Dung, một cường thần cướp ngôi nhà Lê lập nên nhà Mạc Cựu thần nhà Lê là An Tĩnh hầu Nguyễn Kim dùng danh nghĩa phù Lê diệt Mạc, chiêu binh mã đón con vua Lê Chiêu Tông

là Lê Ninh lúc đó đang trốn ở Ai Lao cùng với mẹ về làm vua Sau này Nguyễn Kim bị tướng Mạc trá hàng hại chết Con rể là Trịnh Kiểm và con trai là Nguyễn Hoàng tiếp tục sự nghiệp phò Lê Tuy nhiên, Trịnh Kiểm vì mong muốn thâu tóm quyền lực đã tìm cách hãm hại Nguyễn Hoàng, khiến Nguyễn Hoàng phải lập mưu xin vào trấn thủ vùng Thuận Hóa năm 1558 Sau khi đánh nhau với các tướng nhà Mạc để giành được vùng đất này, Nguyễn Hoàng một mặt vẫn giữ lễ phiên thần với vua Lê chúa Trịnh một mặt xây dựng cơ đồ riêng

ở phương Nam Sau khi Nguyễn Hoàng qua đời, con trai là chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên lên ngôi, đã xảy ra sự kiện Trịnh Tráng sai Nguyễn Khải mang năm nghìn quân vào bờ bắc sông Nhật Lệ khai mào cho thời kỳ nội chiến Trịnh

- Nguyễn phân tranh Cuộc chiến giữa chúa Nguyễn và chúa Trịnh xảy ra liên tiếp với bảy lần đại chiến từ năm 1627 đến năm 1672 Cả hai bên đã dốc toàn

bộ nhân tài vật lực vào các trận chiến, nổi lên rất nhiều nhân vật tài giỏi về quân sự - chính trị như Đào Duy Từ, Nguyễn Hữu Dật, Nguyễn Hữu Tiến ở Nam triều, chúa Trịnh Tráng, Trịnh Căn, Trịnh Tạc ở Bắc triều Và sau bảy trận chiến với quy mô lớn, hai bên đi vào thế đình chiến Cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn đã khiến cho cuộc sống của người dân thêm khốn khó, kinh tế kiệt quệ, các giá trị đạo đức thêm xuống cấp, tất cả đều nhằm thỏa mãn lòng tham của các thế lực phong kiến Bên cạnh việc miêu tả các sự kiện lịch sử, tác phẩm còn đề cập đến nhiều vấn đề nổi bật ở Bắc triều và Nam triều, đó là sự mâu thuẫn trong nội bộ chính quyền cả ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, sự tranh quyền đoạt lực, anh em chém giết lẫn nhau thường xuyên xảy ra Qua đó, người đọc thấy được sự thối nát, mục ruỗng của các thế lực phong kiến, vì lòng tham mà đẩy đất nước vào tình trạng khủng hoảng, binh biến suốt một

khoảng thời gian dài Truyện kết thúc vào đời chúa Nguyễn Phúc Trăn vào khoảng năm 1689

Tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí với lối viết độc đáo, sáng tạo

của loại hình tiểu thuyết chương hồi khiến cho tác phẩm dù có dung lượng dài trên sáu trăm trang, cốt truyện với nhiều sự kiện, tình tiết đan xen phức tạp, hệ thống nhân vật đông đảo, nhiều tuyến nhưng vẫn lôi cuốn người đọc Bên cạnh lối viết phát huy, kế thừa những đặc trưng nổi bật của thể loại tiểu thuyết chương hồi, tác giả đã dày công tạo dựng nên tất cả từ cốt truyện, tình tiết, sự kiện cho đến nhân vật Điều đó khiến cho tác phẩm không chỉ mang tính nghệ thuật cao mà vẫn đảm bảo trung thành với lịch sử, quả thực là một tác phẩm văn học chứ không đơn thuần là một bộ sách lịch sử

1.3 Một số vấn đề lý luận về nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật

1.3.1 Quan niệm chung về cốt truyện và nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu, phổ biến của tất cả các tác phẩm văn học thuộc các thể loại khác nhau nhưng là bộ phận chủ yếu và có ý nghĩa

vô cùng quan trọng trong các tác phẩm thuộc loại hình tự sự và kịch Cốt truyện

có vai trò lớn trong việc bộc lộ chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, thể hiện tính cách của nhân vật, thế giới nghệ thuật của tác phẩm Nói cách khác, một tác phẩm tự sự thành công, hấp dẫn và lôi cuốn người đọc hay không phụ thuộc rất nhiều vào nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Với vai trò quan trọng trong tác phẩm văn học, từ trước đến nay, có rất nhiều nghiên cứu, phát biểu về cốt truyện, khởi nguồn có thể kể đến nhà lý luận

cổ đại Aristote Trong tác phẩm Nghệ thuật và thi ca, ông cho rằng cốt truyện chính là “linh hồn và cơ sở của bi kịch”, là cái quan trọng nhất làm thành mục

đích của bi kịch Xuất phát từ quan điểm nghệ thuật là sự mô phỏng, Aristote chú ý đến hành động, bởi hành động gắn liền với tính cách là yếu tố quan trọng quyết định số phận nhân vật Việc sắp xếp các hành động mới là điểm cốt yếu,

“cốt truyện phải được sắp xếp như thế nào để bất kỳ ai, dù không được xem biểu diễn, mà chỉ nghe qua về những sự việc xảy ra đó cũng phải rùng mình và cảm thấy xót thương theo trình tự phát triển của các sự kiện trong truyện”

[53] Bàn về việc sắp xếp các hành động của truyện Aristote rất chú ý đến vấn

đề quy mô và tính chỉnh thể của các yếu tố cốt truyện Trên cơ sở nền tảng của

Aristote, các nhà lí luận về sau như A.Veselovski, G.N.Pospelov, L.I.Timofeep, E.Dobin, Kojikov, B.Tomachevski, V.Shklovski, P.Cobley, J.Culler, J.Lotman, đã

đề cập vấn đề cốt truyện ở nhiều mức độ và trên nhiều phương diện khác nhau

Chẳng hạn, V.Propp định nghĩa: “Cốt truyện là chuỗi các hành động của nhân vật hay sự kiện trong cuộc sống của chúng”, L.I.Timofeep đưa ra cách hiểu

“Cốt truyện là hệ thống các sự kiện” [53, tr 90]

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân đưa ra định nghĩa về cốt truyện là: “sự phát triển hành động; tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trong tác phẩm trữ tình” [1, tr.112]

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên), cốt truyện được hiểu là “hệ thống sự kiện được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch”, “cốt truyện là một phương diện bộc lộ nhân vật, nhờ cốt truyện, nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật Mặt khác, cốt truyện còn là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột

xã hội” [22, tr 99-100]

Tác giả Đoàn Đức Phương trong Lí luận văn học do Hà Minh Đức (Chủ biên) cũng đưa ra định nghĩa về cốt truyện: “là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối

quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng tác phẩm”

[19, tr.137]

Trong giáo trình Lí luận văn học (tập 2), Trần Đình Sử (chủ biên), các tác giả cũng đưa ra định nghĩa về cốt truyện: “Cốt truyện là chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự và kịch, nằm dưới lớp trần thuật, làm nên cái sườn của tác phẩm Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện Khái niệm cốt truyện được tách ra làm hai phần: Một phần là chuỗi sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình Thiếu các yếu tố này thì cốt truyện không thể thành truyện” [53, tr 92]

Như vậy, trong thuật ngữ “cốt truyện”, yếu tố “cốt” đóng vai trò chính nên nó được hiểu như là “cốt lõi”, “cái sườn”, “bộ xương” của truyện nhưng

chưa thể thành một câu chuyện hoàn chỉnh Chuỗi các sự kiện trong cốt truyện qua sự miêu tả, với các lời kể, lời bình của tác giả sẽ trở thành một thế giới nghệ thuật, một truyện hoàn chỉnh với ý nghĩa nghệ thuật đầy đủ

Qua những định nghĩa của các nhà nghiên cứu về cốt truyện, có thể thấy các sự kiện là cơ sở, là chất liệu cơ bản để tạo thành cốt truyện Hệ thống sự kiện là yếu tố làm nòng cốt cho diễn biến câu chuyện, là cơ sở cho sự phát triển tính cách nhân vật và các mối quan hệ trong tác phẩm, là nhân tố cơ bản cấu thành cốt truyện của một tác phẩm Từ những nghiên cứu đã có, chúng tôi đưa

ra một cách hiểu chung nhất về cốt truyện như sau: Cốt truyện là hệ thống những sự kiện, biến cố, hành động giữ vai trò nòng cốt trong tác phẩm tự sự, qua đó phản ánh cuộc sống và những xung đột xã hội, thể hiện tính cách nhân vật trong những hoàn cảnh xã hội nhất định và làm sáng tỏ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm

Cũng theo các tác giả trong cuốn Lí luận văn học (tập 2), cốt truyện có hai tính chất cơ bản: “Một là, các sự kiện trong chuỗi có mối quan hệ nhân quả hoặc quan hệ bộc lộ ý nghĩa, có mở đầu và kết thúc Hai là, cốt truyện có tính

liên tục về thời gian” [53, tr 92-92] Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện có vai

trò quan trọng vì nó tạo ra một trường hành động cho các nhân vật, tạo ra một thao trường cho nhân vật bộc lộ tính cách, qua đó thể hiện chủ đề tư tưởng, ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm Qua hệ thống các sự kiện tạo thành cốt truyện, tác giả bộc lộ, lí giải tính cách của nhân vật, qua đó xây dựng những hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm Có thể khái quát các chức năng cơ bản của cốt

truyện: “một là, nó gắn kết các sự kiện thành một chuỗi và tạo thành lịch sử của một nhân vật, thực hiện việc khắc họa nhân vật; hai là, bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người (xã hội, tâm lí, đạo đức…), tái hiện bức tranh đời sống; ba là, tạo ra một ý nghĩa về nhân sinh có giá trị nhận thức; bốn là, gây hấp dẫn đối với người đọc, bởi người đọc luôn luôn quan tâm tới số phận nhân vật” [53, tr 94] Có thể nói, cốt truyện có vai trò vô cùng quan trọng

trong sự thành công của các tác phẩm tự sự Thành công trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện góp phần tạo nên thành công chung, sức hấp dẫn của tác phẩm:

“nắm bắt đúng chuỗi các sự kiện là bước khởi đầu để hiểu nhân vật, hiểu bức tranh đời sống, hiểu ý nghĩa của tác phẩm và tìm thấy hứng thú khi đọc tác phẩm” [53, tr 94]

Như vậy, chuỗi các sự kiện là yếu tố quan trọng cấu thành chỉnh thể cốt truyện của toàn bộ tác phẩm, góp phần tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh Trong

đó, các tác giả thường triển khai cốt truyện theo các thành phần chính Phần mở đầu, giới thiệu một cách khái quát về bối cảnh xã hội-lịch sử, các điều kiện, nguyên nhân làm nảy sinh xung đột và các nhân vật Phần thắt nút, là phần đánh dấu sự kiện mà từ đó xuất hiện các mâu thuẫn, xung đột Ðây chính là biến cố đầu tiên của cả hệ thống biến cố tạo thành xung đột của cốt truyện phần thắt nút có nhiệm vụ bộc lộ trực tiếp những mâu thuẫn đựơc tích tụ một cách âm ỉ từ trước, các nhân vật sẽ đứng trước những thử thách, đòi hỏi phải bày tỏ những thái độ, chọn lựa cách xử sự, hành động, phản ứng, từ đó bộc lộ

rõ tính cách Phần phát triển, đây là phần quan trọng và dài nhất của cốt truyện

bao gồm nhiều cảnh ngộ, sự kiện và biến cố khác nhau, tính cách nhân vật chủ yếu được xác định trong phần này Phần đỉnh điểm, còn được gọi là cao trào, là phần bộc lộ cao nhất của xung đột Lúc này, xung đột đã phát triển đến độ gay gắt, quyết liệt, đòi hỏi phải được giải quyết theo một chiều hướng nhất định Ðiểm đỉnh thường là một khoảnh khắc, một thời điểm ngắn nhưng có tác dụng quyết định đối với nhân vật trung tâm.Phần kết thúc, đây là phần giải quyết xung đột của tác phẩm một cách cụ thể Tại đây, tác giả trình bày những kết quả của toàn bộ xung đột của cốt truyện Một cốt truyện hấp dẫn và thành công, phần kết thúc bao giờ cũng được giải quyết một cách tự nhiên, phù hợp với qui luật của cuộc sống Tuy nhiên trong văn học cổ thường có phần kết thúc phù hợp với ước muốn chủ quan của tác giả Những thành phần chính trên đây tạo thành một cốt truyện đầy đủ Tuy nhiên, trong thực tế văn học, không phải lúc nào cốt truyện cũng đầy đủ cả năm thành phần đồng thời cũng không phải được trình bày theo thứ tự như trên Các tác giả xây dựng cốt truyện theo các hình thức khác nhau để thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình Để triển khai xây dựng cốt truyện một cách sinh động, hấp dẫn, nhà văn phải sử dụng kết hợp các biện pháp kết cấu khác nhau Cốt truyện có thể chia ra thành nhiều kiểu kết cấu khác nhau như: cốt truyện đơn tuyến, cốt truyện đa tuyến, cốt truyện biên niên, cốt

truyện đồng tâm, cốt truyện tự thuật, cốt truyện kí ức Có thể nói, “chính sức lôi cuốn, hấp dẫn của cốt truyện sẽ góp phần tạo nên sức mạnh thuyết phục của chủ đề và tư tưởng tác phẩm […] Và nếu không có cốt truyện hay, hấp dẫn thì

sự hoạt động của các tính cách cũng trở nên buồn tẻ, những đặc điểm bản chất của từng tích cách cũng không được khẳng định rõ nét và mất đi tính sinh động cần phải có của nó” [19, tr.136]

1.3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết chương hồi

Trong tác phẩm tự sự, cốt truyện đóng vai trò quan trọng trong kết cấu của tác phẩm Cốt truyện là một đơn vị nghệ thuật của tiểu thuyết, gắn bó chặt

chẽ với các yếu tố nghệ thuật khác Khi bàn về tiểu thuyết, không thể không nhắc tới cốt truyện

Cốt truyện trong tiểu thuyết chương hồi là chuỗi các sự kiện lịch sử, khái quát một hệ thống những biến cố phức tạp, nhằm tái hiện lại các bình diện đời sống, bộ mặt chung của một giai đoạn trong lịch sử quốc gia, dân tộc Qua hệ thống các sự kiện được miêu tả, góp phần tái hiện sinh động những diễn biến trong cuộc đời của các nhân vật lịch sử, những cuộc tranh quyền đoạt vị giữa những tập đoàn phong kiến Cốt truyện trong tiểu thuyết chương hồi là loại cốt truyện lấy nguyên mẫu từ đời sống, từ sự thật lịch sử như nên tính chính xác, chân thực của sự kiện, nhân vật lịch sử được các tác giả đặc biệt chú ý

Với đặc trưng của tiểu thuyết chương hồi lịch sử: tác phẩm miêu tả những sự kiện, biến cố lịch sử phức tạp, bao quát một phạm vi không gian rộng lớn và thời gian dài lâu, điều đó dẫn đến sự đa dạng, tầng tầng lớp lớp của hệ thống sự kiện cũng như tính phức tạp tất yếu của cốt truyện Vì vậy, cốt truyện trong tiểu thuyết chương hồi thường là cốt truyện đa tuyến, trong đó hệ thống

sự kiện được chia thành nhiều dòng, nhiều tuyến nhân vật Để tổ chức hệ thống

sự kiện đó trong toàn bộ chỉnh thể cốt truyện thành một câu chuyện có ý nghĩa, đồng thời tạo nên tính sinh động, hấp dẫn nhưng vẫn khiến người đọc có thể tiếp nhận được câu chuyện với sự phức tạp vốn có, tác giả phải tổ chức cốt truyện theo nhiều kiểu kết cấu khác nhau Trong tiểu thuyết chương hồi lịch sử, lối kết cấu theo trình tự thời gian biên niên, tuyến tính luôn giữ vai trò quan trọng, nòng cốt Nó là cơ sở cho sự phát triển của hệ thống sự kiện Cốt truyện được tổ chức theo lối xâu chuỗi các sự kiện theo trình tự thời gian, sự kiện được tổ chức theo các hồi, đoạn và các đoạn được xâu chỗi lại theo một kết cấu hoàn chỉnh, đảm bảo tính thống nhất cho tác phẩm Đồng thời, lối kết cấu theo trình tự thời gian, liên tiếp các sự kiện xảy ra trước sau vừa tạo cho người đọc

dễ dàng tiếp nhận diễn biến câu chuyện, vừa tạo cho người đọc sự logic theo quan hệ thời gian, nhân quả trước sau Bên cạnh lối kết cấu theo trình tự thời

gian biên niên, để tạo nên tính hấp dẫn của câu chuyện, tác giả còn sử dụng nghệ thuật đồng hiện các sự kiện, tạo sự mới mẻ của hình thức kể chuyện, hướng sự chú ý của người đọc vào từng sự kiện có ý nghĩa quan trọng, những biến cố có ý nghĩa bước ngoặt hay những nhân vật có vai trò quan trọng trong

sự phát triển của lịch sử, của toàn bộ câu chuyện được kể Nghệ thuật đồng hiện điểm xuyết trên nền tảng kết cấu thời gian tuyến tính vừa tạo cho câu chuyện phát triển theo quy luật lịch sử vốn có, vừa nhấn mạnh được những sự kiện quan trọng; vừa tạo nên sự trải dài theo thời gian, vừa tạo nên sự miêu tả chiều sâu lịch sử theo không gian

1.3.3 Quan niệm chung về nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật

Khi nói đến giá trị của văn chương, nhà văn Nga M Goocky đã từng nói

“Văn học là nhân học”, điều này có nghĩa là văn học bao giờ cũng là chuyện

của con người, văn học là nghệ thuật khám phá con người Đối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi nhân vật chính là hình thức cơ bản nhất

để văn học phản ánh thế giới một cách hình tượng Đọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong lòng người đọc thường là tính cách, số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Nhân vật văn học

có thể là con người có tên riêng( như Cô Tấm,Lão Hạc, Chí Phèo, Chị Dậu…), cũng có thể không có tên như: (thằng bán tơ, chị thợ nhuộm, bà lão mù lòa, ông

ăn mày…) hay có thể là một đại từ nhân xưng nào đó (như các nhân vật xưng

tôi trong các tiểu thuyết hiện đại, như mình- ta trong ca dao) Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người trong đời sống” [22, tr.235] Tác giả Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học viết: “Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ước lệ không thể bị đồng nhất con người có thật ngay khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyễn mẫu

có thật Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về

con người Nó có thể được xây dựng dựa trên quan niệm ấy” [1, tr.250] Trong

tác phẩm tự sự, nhân vật là yếu tố không thể thiếu và nó biểu hiện là những con người hành động Nhân vật đặc biệt quan trọng đối với loại hình tự sự, nó là một trong hai hạt nhân cơ bản cấu thành loại hình tự sự

Việc nhà văn làm cho nhân vật hiện lên như thế nào trong tác phẩm đó là nghệ thuật xây dựng nhân vật Để xây dựng thành công một nhân vật văn học, nhà văn phải là người có khả năng phát hiện ra những đặc điểm nổi bật của nhân vật, đồng cảm với nhân vật, và điều này đòi hỏi nhà văn phải là người am hiểu về cuộc đời và con người Nhưng có một việc không kém phần quan trọng

là nhà văn phải miêu tả, khắc họa nhân vật một cách thuyết phục cho người đọc Đây là vấn đề liên quan đến những biện pháp xây dựng nhân vật trong tác phẩm văn học Nhân vật trong tác phẩm nghệ thuật thường được thể hiện qua các phương diện: ngoại hình, hành động, thế giới nội tâm, ngôn ngữ, những nét tính cách, các mối quan hệ xã hội… Nhân vật có thể được mô tả trực tiếp qua ngôn ngữ của các nhà văn với tư cách là người kể chuyện, cũng có thể được thể hiện bằng sự cảm nhận của những người xung quanh (những nhân vật khác) trong tác phẩm Và bởi lẽ đó, xây dựng nhân vật trong các tác phẩm văn học chính là một nghệ thuật mang tính đặc thù gắn liền với các thể loại nhất định

Hiện thực đời sống vô cùng đa dạng, phong phú, con người trong cuộc sống cũng đa chiều, đa diện Nhân vật văn học vì vậy cũng không cố định theo những khuôn mẫu có sẵn nào Các phương diện thể hiện nhân vật có thể giống nhau, song các thủ pháp thể hiện các phương diện đó ở mỗi tác phẩm, mỗi tác giả, mỗi nhân vật lại khác nhau

Trong qua trình sáng tác nên đứa con tinh thần của mình, mỗi nhà văn mặc dù vẫn chịu chi phối bởi những nguyên tắc chung của văn học thời đại, nhưng vẫn luôn tồn tại sự khác biệt Đó cũng là lý do để nhà văn và đứa con tinh thần của mình tồn tại và thành công

Nếu như nhân vật là yếu tố không thể thiếu của văn học, thì nghệ thuật xây dựng nhân vật lại là điều làm cho nhân vật và tác phẩm văn học tồn tại Đồng thời, đó cũng là yếu tố thể hiện rõ nhất sự sáng tạo nghệ thuật, sự độc đáo riêng biệt của mỗi nhà văn và cũng là điều làm nên sức hấp dẫn cho mỗi tác phẩm văn học

1.3.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi

Nhân vật là một trong những mảnh ghép quan trọng cùng với chủ đề, đề tài góp phần tạo nên một tác phẩm văn học hoàn chỉnh Đặc biệt, các tác giả tiểu thuyết chương hồi thường tập trung quan tâm đến các nhân vật lịch sử Các nhân vật hiện lên như thế nào trong tác phẩm là do tài năng xây dựng nhân vật của nhà văn Các nhân vật có thể được xây dựng qua các thủ pháp khác nhau nhưng tựu trung, lại nó là sản phẩm tinh thần, tâm huyết của mỗi nhà văn

Tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam tuân thủ những nguyên tắc chung về xây dựng nhân vật trong văn xuôi trung đại Theo tác giả Trần Đình

Sử :“Văn học trung đại là một loại hình văn học, sản phẩm của xã hội gây dựng trên nền tảng các quan hệ phong kiến, văn học trung đại có nhiều thể loại khác nhau và các thể loại cũng biến động qua các thời kỳ của loại hình này Nhưng nhìn chung con người trong nền văn học này có một số đặc điểm loại hình như sau: Mang dấu ấn đẳng cấp dấu ấn của hệ tư tưởng, tôn giáo, của sáng tác dân gian” [52, tr 54]

Nhân vật trong văn học trung đại Việt Nam mang những dấu hiệu riêng, thể hiện những đặc điểm về tư duy nghệ thuật của văn học trung đại lúc bấy giờ Dưới sự ảnh hưởng của quan niệm thiên địa nhân hợp nhất, người ta quan niệm con người là cá thể của vũ trụ mang dấu ấn vũ trụ nên thường lấy thiên nhiên làm thước đo chuẩn mực cho vẻ đẹp con người Vì quan niệm này, chân

dung con người thường hiện ra dưới vẻ đẹp của những “dáng mai, tóc liễu, râu rồng mắt phượng” Cũng do ảnh hưởng của các quan niệm phong kiến, các tác

giả văn học trung đại thường xây dựng nhân vật theo bút pháp ước lệ tượng

trưng hay theo các mô tip có sẵn đối với từng loại hình nhân vật trong văn học trung đại Các dạng nhân vật mà ta thường gặp trong tiểu thuyết chương hồi bao gồm các kiểu nhân vật như: minh chúa tôi hiền, nhân nghĩa, chính trực, trí tuệ hơn người, gian hùng, tiểu nhân Trong mỗi tác phẩm, có nhiều loại hình nhân vật được nhắc đến, nhưng khi miêu tả nhân vật, các tác giả tiểu thuyết chương hồi đều phải tuân thủ các nguyên tắc đã thành nguyên mẫu của văn học trung đại

Như vậy, qua việc tìm hiểu những vấn đề chung về nghệ thuật xây dựng nhân vật, đặc biệt là nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi, chúng tôi nhận thấy đây là một vấn đề có ý nghĩa quyết định đến thành công của tác phẩm Mặc dù phải tuân thủ theo những đặc trưng chung của văn học trung đại như tính ước lệ, tượng trưng, sự tôn vinh những nhân vật lịch sử theo tư tưởng trung quân , nhưng mỗi nhà văn với tư cách là một cá tính sáng tạo riêng, với những điểm nhìn nghệ thuật riêng, năng lực ngôn ngữ riêng , vẫn có những đóng góp đặc sắc của riêng mình

1.4 Tiểu kết

Qua việc tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử - xã hội – văn hóa dẫn tới sự ra đời

của Nam triều công nghiệp diễn chí, cùng với việc tìm hiểu cuộc đời, thân thế

sự nghiệp của Nguyễn Khoa Chiêm, chúng tôi nhận thấy có mối liên hệ chặt chẽ giữa nhà văn và thời cuộc, giữa lịch sử và văn học Có rất nhiều lí do đã

đưa Nguyễn Khoa Chiêm đến với Nam triều và cũng có những cơ duyên khiến

ông gắn bó với thể loại tiểu thuyết chương hồi để từ đó trở thành tác giả mở đầu cho thể loại tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam

Trên cơ sở tìm hiểu một cách khái quát các vấn đề lý luận về nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật, hai vấn đề quan trọng có

ý nghĩa quyết định đến thành công của tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí Người viết nhận thấy, tác giả Nguyễn Khoa Chiêm bên cạnh việc tuân thủ

các nguyên tắc nghệ thuật chung của văn học trung đại, đã có những sáng tạo

riêng trên cơ sở kế thừa, học hỏi và phát huy văn chương truyền thống Kiến tạo nên một tác phẩm văn chương đặc sắc, từ cốt truyện hấp dẫn có nội dung phản ánh bức tranh hiện thực lịch sử xã hội rộng lớn với hệ thống sự kiện phong phú, đến hệ thống nhân vật đông đảo, nhiều tuyến nhân vật thuộc các tầng lớp khác nhau trong xã hội

Chương 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN TRONG

NAM TRIỀU CÔNG NGHIỆP DIỄN CHÍ

2.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện theo thời gian tuyến tính

2.1.1 Đặc điểm chung

Thời trung đại, người ta cảm nhận thời gian chủ yếu bằng sự quan sát các hiện tượng tự nhiên Con người nhận thức bước đi của thời gian bằng sự vận động của thiên nhiên vạn vật Qua những tín hiệu thời gian, qua sự vận động của thiên nhiên, con người thời trung đại xác lập những quan niệm của mình về thời gian Từ kinh nghiệm trực cảm, người xưa nhận thức về thời gian

là tuyến tính, một đi không trở lại Thời gian tuyến tính là thời gian của thế giới đời thường, của những sự việc xảy ra trong cuộc sống hiện thực Bên cạnh thời gian tuyến tính, con người thời trung đại cũng nhận thức thời gian trên phương diện thời gian tuần hoàn qua sự tuần hoàn của vũ trụ, hình thành quan niệm thời gian chu kì Tuy nhiên, đối với tác phẩm tự sự trung đại, với việc tái hiện cốt truyện và hệ thống sự kiện trong một giai đoạn lịch sử dài lâu, thời gian trong tác phẩm được nhìn nhận chủ yếu ở phương diện thời gian của lịch sử, của đời sống hiện thực, tức là quan niệm thời gian tuyến tính Xuất phát từ quan niệm và đặc trưng thể loại như trên, thời gian trong tác phẩm tự sự trung đại nói chung và tiểu thuyết chương hồi trung đại nói riêng chủ yếu là thời gian tuyến tính

Tiểu thuyết chương hồi thường là những tác phẩm có dung lượng lớn, được phát triển từ hình thức giảng sử thoại bản đời Tống Câu chuyện được những nghệ nhân hay những người kể chuyện trong dân gian kể lại Với đặc trưng tác phẩm phản ánh bối cảnh lịch sử - xã hội rộng lớn, với tầm khái quát chiều rộng của không gian xã hội và chiều dài của thời gian lịch sử, câu chuyện được chia thành các hồi, nội dung mỗi hồi là một câu chuyện nhỏ tương đối độc lập Mỗi chương, mỗi hồi thường gắn liền với một khoảng thời gian trong chuỗi

thời gian tuyến tính của toàn bộ tác phẩm Ở mỗi hồi, tác giả thường tái hiện một giai đoạn phát triển tương đối trọn vẹn trong toàn bộ cốt truyện Với đặc điểm thể loại như trên, tác phẩm chủ yếu được kể theo trình tự thời gian tuyến tính, theo trình tự phát triển tự nhiên của thời gian: sự kiện nào xảy ra trước kể trước, sự kiện nào xảy ra sau kể sau Các sự kiện được sắp xếp, xâu chuỗi lại và lần lượt xuất hiện không bị đứt quãng Việc tổ chức thời gian như vậy giúp người đọc dễ dàng trong việc theo dõi trình tự diễn biễn của câu chuyện Các hồi trong tác phẩm vừa được liên kết chặt chẽ với nhau bằng trật tự thời gian tuyến tính của sự kiện và cốt truyện, đồng thời liền mạch với nhau bằng cả hình thức dẫn truyện đặc trưng của thể loại Hình thức dẫn truyện điển hình trong

tiểu thuyết chương hồi là cách mở đầu mỗi hồi bằng lối viết: “Lại nói…”,

“Trước nói…”,… và kết thúc mỗi hồi thường là lối gợi mở nối tiếp cho hồi sau: “Muốn biết câu chuyện thế nào, xem hồi sau sẽ rõ…”,… Tuy nhiên, với Nam triều công nghiệp diễn chí, việc chuyển tác phẩm từ loại hình văn chương thành loại hình lịch sử với tên gọi Việt Nam khai quốc chí truyện đã làm mất đi

hình thức chương hồi của tác phẩm, mặc dù vậy vẫn có thể tìm thấy những dấu vết của hình thức dẫn truyện đặc trưng trong tiểu thuyết chương hồi còn rớt lại

Như vậy, kết cấu theo thời gian tuyến tính là đặc điểm tiêu biểu, đồng thời là kiểu kết cấu đặc trưng, nòng cốt của tiểu thuyết chương hồi nói chung

2.1.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện theo thời gian tuyến tính trong Nam triều công nghiệp diễn chí

Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm là tác phẩm có

ý nghĩa mở đầu, tác phẩm khai sinh thể loại tiểu thuyết chương hồi trong văn học trung đại Việt Nam Tác phẩm tập trung phản ánh chân thực lịch sử xã hội Việt Nam những năm giữa thế kỉ XVI đến cuối thế kỉ XVII – một giai đoạn với biết bao biến cố, thăng trầm, đất nước chìm trong máu lửa của những cuộc nội chiến triền liên miên giữa Bắc triều và Nam triều, Đàng Ngoài và Đàng Trong

Đó là các cuộc chiến tranh giảnh quyền lực, địa vị giữa các tập đoàn phong

kiến: giữa nhà Lê với nhà Mạc, tiếp đó là chúa Nguyễn và chúa Trịnh hay cuộc chiến của vua Lê chúa Trịnh Với dung lượng đồ sộ, tác phẩm được chia thành tám quyển với hơn 600 trang viết, miêu tả bức tranh xã hội Việt Nam trong khoảng thời gian hơn một trăm năm đầy biến động

Từ hệ thống sự kiện được trình bày trong bảng thống kê ở phần Phụ lục,

có thể thấy toàn bộ hệ thống sự kiện trong tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm tuân thủ nghiêm nhặt nguyên tắc xây dựng

cốt truyện theo thời gian tuyến tính: sự kiện nào diễn ra trước kể trước, sự kiện nào xảy ra sau kể sau Là tác phẩm có ý nghĩa mở đầu cho nền tiểu thuyết chương hồi Việt Nam, những đặc điểm đặc trưng trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện của tiểu thuyết chương hồi được tác giả tuân thủ Tác giả xây dựng cốt truyện hoàn toàn theo tuyến tính thời gian, nguyên tắc tuân thủ thời gian tuyến tính trước sau được đặt lên hàng đầu, chuẩn xác và chi tiết Thông qua lối kể chuyện theo thời gian tuyến tính, tác giả từng bước đưa người đọc đi vào khám phá nội dung tác phẩm theo trình tự diễn biến trước sau của dòng sự kiện lịch sử

Nam triều công nghiệp diễn chí miêu tả lịch sử Việt Nam từ năm Mậu

Ngọ, niên hiệu Chính Trị thứ nhất (1558) với sự kiện cựu thần nhà Lê là An Tĩnh hầu Nguyễn Kim dùng danh nghĩa phù Lê diệt Mạc, lập con trai vua Chiêu Tông là Lê Ninh lên làm vua, lấy hiệu Trang Tông Tác phẩm miêu tả chi tiết lịch sử hai miền Bắc triều và Nam triều với bao cuộc chiến giữa nhà Mạc và họ Trịnh, những cuộc chiến tranh giành quyền lực giữa chúa Trịnh và chúa Nguyễn, tình hình kinh tế, thiên tai hay cả những hiện tượng bất thường của đất nước Kết thúc tác phẩm là sự kiện chúa Nguyễn ở Đàng Trong sai quân dẹp loạn Cao Miên, ban lệnh mới khuyến khích đào tạo nhân tài vào tháng hai năm Kỷ Tị, niên hiệu Chính Hòa thứ mười (1689) Như vậy, lịch sử Việt Nam trong khoảng 131 năm, trải qua năm đời vua Lê, bốn đời chúa Trịnh

ở Bắc triều và bốn đời chúa Nguyễn ở Nam triều đã được Nguyễn Khoa Chiêm miêu tả chi tiết trong tác phẩm

Sự chi tiết trong cách miêu tả sự kiện của Nam triều công nghiệp diễn chí còn được thể hiện qua việc từng mốc thời gian được tác giả miêu tả cụ thể

đến tận can chi, tuế thứ, niên hiệu Ba yếu tố đó luôn luôn được chú ý và miêu

tả đầy đủ qua mỗi sự kiện trong tác phẩm Ở những mốc thời gian diễn ra nhiều

sự kiện quan trọng, tác giả chú ý kể chi tiết đến cả mùa, tháng và trong nhiều trường hợp miêu tả tỉ mỉ đến cả ngày Kết cấu tác phẩm theo kiểu biên niên, tuân theo dòng thời gian tuyến tính của sự kiện là nhu cầu nội tại của tác phẩm:

Nguyễn Khoa Chiêm sáng tác Nam triều công nghiệp diễn chí, trong hoàn cảnh

“tái hiện các sự kiện lịch sử xảy ra cách thời ông mới một thế kỉ, bắt đầu từ việc Nguyễn Hoàng vào Thuận Hóa lần thứ nhất năm 1558 Vả chăng, trước Nguyễn Khoa Chiêm chưa có một bộ sử nào viết về “công nghiệp” của Nam triều Trong khi đó Nguyễn Khoa Chiêm lại muốn viết về một thời đại với những nhân vật lịch sử có thật Vậy là cùng một lúc ông phải thực hiện hai nhiệm vụ: vừa viết văn lại vừa làm sử” [41, tr 67] Như vậy, lối kết cấu cốt

truyện theo thời gian tuyến tính là yêu cầu tất yếu để tác giả có thể sáng tác một tác phẩm văn chương mà vẫn đảm bảo trung thành và miêu tả tỉ mỉ đối sự thật lịch sử Hơn thế nữa, sự chi tiết trong lối miêu tả thời gian của Nguyễn Khoa Chiêm còn là hệ quả sự chi phối của chính đặc điểm sáng tác tác phẩm: tác giả viết về một giai đoạn lịch sử trước khi ông ra đời một trăm năm cho đến ba mươi năm đầu cuộc đời Viết về lịch sử cách thời đại mình sống một thế kỉ là

độ lùi thời gian quá khứ không phải quá dài, đó là cơ sở then chốt để Nguyễn Khoa Chiêm có thể miêu tả, ghi chép đầy đủ thời gian đến tận can chi, tuế thứ, niên hiệu; tỉ mỉ đến cả mùa, cả tháng, cả ngày, thậm chí có những chi tiết đến

cả giờ Đây là nét riêng, nét độc đáo của Nam triều công nghiệp diễn chí so với

các tác phẩm tiểu thuyết chương hồi cùng viết về lịch sử của Trung Quốc như

Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) hay với những tiểu thuyết chương hồi Việt Nam ở giai đoạn sau như Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái)

Trong tác phẩm, tác giả sử dụng lối kể chuyện quen thuộc trong tiểu thuyết chương hồi để miêu tả các mốc thời gian lịch sử Trước mỗi mốc thời

gian được kể, Nguyễn Khoa Chiêm thường dùng lối viết: “Lại nói năm…”,

“Nói tiếp năm…”, sau đó miêu tả chi tiết sự kiện diễn ra Mặc dù việc chuyển tác phẩm từ loại hình văn chương thành loại hình lịch sử với tên gọi Việt Nam khai quốc chí truyện đã làm mất đi hình thức chương hồi của tác phẩm, nhưng

những dấu vết của hình thức kể chuyện theo lối chương hồi vẫn có thể tìm thấy

Ở cuối quyển bốn viết: “Chưa biết bọn Tú Phượng vào Nam báo tin ra sao, xem hồi sau sẽ rõ”; cuối quyển năm: “Chưa biết sự việc hư thực ra sao, xem hồi sau sẽ rõ” Cách dẫn truyện trên vừa là đặc trưng của lối dẫn truyện trong

tiểu thuyết chương hồi, vừa là cách thức tạo nên sự nối tiếp của mạch thời gian tuyến tính trong câu chuyện được kể

Từ những đặc trưng cơ bản của cốt truyện trong tiểu thuyết chương hồi

nói chung, với tiểu thuyết Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa

Chiêm, cốt truyện của tác phẩm cũng được kết cấu chủ yếu theo lối kết cấu thời gian tuyến tính Tác phẩm là hệ thống những biến cố lịch sử phức tạp, tầng tầng lớp lớp những sự kiện chồng chéo, đan cài, xen kẽ vào nhau Tính chất phức tạp đó của cốt truyện là tất yếu do đặc điểm nội dung phản ánh của tác phẩm là bức tranh xã hội Việt Nam trong giai đoạn nội chiến kéo dài đằng đẵng hơn một trăm năm trong lịch sử chế độ phong kiến Đó là cuộc chiến tranh Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn hay cuộc chiến giữa vua Lê – chúa Trịnh, những cuộc xung đột giữa các tập đoàn phong kiến Đàng Trong và Đàng Ngoài, chiến tranh Nam – Bắc triều Tác phẩm miêu tả bức tranh xung đột giữa các tập đoàn, phe phái, những âm mưu, thủ đoạn tiếm ngôi đoạt quyền, cuộc chiến huynh đệ tương tàn trong nội bộ chế độ phong kiến Việt Nam Bộ mặt xã hội phong kiến Việt Nam trong giai đoạn nội chiến liên miên, những cuộc chiến tranh tranh