Quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản nghiên cứu trường hợp tại nhà xuất bản đại học thái nguyên

Thực trạng QLNN bằng pháp luật đối với hoạt động xuất bản của Việt Nam trong những năm vừa qua đã phát triển mạnh cả về lượng và chất, phục vụ tốt các nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà

NGUYỄN THỊ TRANG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN - NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TẠI NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGÀNH: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN - 2018

NGUYỄN THỊ TRANG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN - NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TẠI NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

Ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

Mã số: 8.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS TS Nguyễn Thị Hồng Nhung Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được ghi rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Trang

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận văn: “Quản lý Nhà nước đối với hoạt động

xuất bản - nghiên cứu trường hợp tại Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên”, tôi

đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ, động viên của nhiều cá nhân và tập thể Tôi xin được bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc nhất tới tất cả các cá nhân và tập thể đã tạo điều

kiện giúp đỡ tôi trong học tập và nghiên cứu

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ tận tình của giáo viên hướng dẫn PGS

TS Nguyễn Thị Hồng Nhung

Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ, đóng góp nhiều ý kiến quý báu của cố vấn chuyên môn PGS TS Trần Thị Việt Trung - Nguyên Giám đốc - Tổng biên tập Nhà xuất bản ĐHTN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, các phòng chức năng của Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn sự động viên, giúp đỡ của bạn bè và gia đình đã giúp tôi thực hiện luận văn này

Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc đối với mọi sự giúp đỡ quý báu đó

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Trang

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC BIỂU viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Những đóng góp của đề tài 3

5 Bố cục của luận văn 4

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN 5

1.1 Cơ sở lý luận về quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 5

1.1.1 Khái niệm 5

1.1.2 Mục tiêu và vai trò của quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 12

1.1.3 Nội dung của quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 16

1.1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 27

1.2 Cơ sở thực tiễn việc quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 30

1.2.1 Kinh nghiệm của một số Nhà xuất bản, các cơ sở in và phát hành trong việc quản lý hoạt động xuất bản phẩm 30

1.2.2 Kinh nghiệm của Nhà xuất bản Đại Giáo dục Việt Nam 31

1.2.3 Kinh nghiệm của Công ty cổ phần sách Việt Nam 32

1.2.4 Bài học kinh nghiệm cho Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên 34

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 35

2.1 Câu hỏi nghiên cứu 35

2.2 Phương pháp nghiên cứu 35

2.2.1 Phương pháp thu thập thông tin 36

2.2.2 Phương pháp phân tích thông tin 38

2.3 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu: 39

2.3.1 Chỉ tiêu đánh giá hiệu lực quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 39

2.3.2 Chỉ tiêu đánh giá hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản 40

2.3.3 Chỉ tiêu đánh giá theo tính phù hợp của quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản 41

Chương 3 PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN TẠI NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 44

3.1 Thực trạng về quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản ở Việt Nam 44

3.1.1 Chiến lược, chính sách và quy hoạch đối với hoạt động xuất bản 44

3.1.2 Xây dựng chính sách, quy định và quy trình quản lý 48

3.1.3 Tổ chức thực hiện 55

3.1.4 Thanh tra và kiểm soát 60

3.1.5 Sự hình thành và quá trình phát triển Nhà xuất bản ĐHTN 61

3.2 Tình hình thực thi quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản tại Nhà xuất bản ĐHTN 64

3.2.1 Cơ cấu tổ chức quản lý của Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên 66

3.2.2 Trong công tác xuất bản 67

3.2.3 Trong công tác in 69

3.2.4 Trong công tác phát hành 70

3.2.5 Về giá sách 70

3.2.6 Thực thi pháp luật tại NXB ĐHTN 71

3.3 Đánh giá công tác quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản tại

Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên 71

3.3.1 Những thành tựu cơ bản 71

3.3.2 Hạn chế và nguyên nhân 76

Chương 4 MỘT SỐ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN VÀ KHẢ NĂNG THỰC THI TẠI NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 83

4.1 Định hướng quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản của Việt Nam trong thời gian tới 83

4.1.1 Quan điểm 83

4.1.2 Phương hướng 84

4.2 Một số giải pháp tăng cường quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản và khả năng thực thi tại Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên 86

4.2.1 Một số giải pháp tăng cường QLNN đối với hoạt động xuất bản 86

4.2.2 Một số giải pháp tăng cường quản lý hoạt động xuất bản tại Nhà xuất bản ĐHTN 89

4.3 Kiến nghị 95

4.3.1 Kiến nghị đối với Ban Tuyên giáo Trung ương 95

4.3.2 Kiến nghị Bộ Thông tin và Truyền thông 95

4.3.3 Kiến nghị đối với UBND tỉnh, Sở Thông Tin Truyền Thông 96

4.3.4 Kiến nghị đối với cơ quan chủ quản Đại học Thái Nguyên 96

4.3.5 Kiến nghị với Ban Giám đốc 97

KẾT LUẬN 98

TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC 102

DANH MỤC CÁC CHỮ VIÊT TẮT

1 Bộ GD&ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo

2 Bộ TT&TT Bộ Thông tin và Truyền thông

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Thang trung bình và đánh giá Likert 37 Bảng 2.2: Tổng hợp số lượng XBP lưu chiểu dưới dạng sách giấy

năm 2015 -2017 42 Bảng 3.1: So sánh sự giống và khác giữa Chỉ thị số 20/CT-TW và

Chỉ thị số 42/CT-TW của Ban Bí thư trong HĐXB 51 Bảng 3.2: Cơ cấu nhân sự Phòng Nghiệp vụ Nhà xuất bản ĐHTN 68 Bảng 3.3: Thống kê số lượng sách xuất bản từ năm 2015 - 2017 72

DANH MỤC CÁC BIỂU, SƠ ĐỒ, HỘP

DANH MỤC CÁC BIỂU

Biểu đồ 2.1: Số lượng XBP vi phạm năm 2015 - 2017 39 Biểu đồ 2.2: Kết quả sản xuất kinh doanh ngành xuất bản năm 2015 -2017 40 Biểu đồ 3.1: Tổng hợp số lượng XBP phát hành trong nước năm 2015 - 2017 46 Biểu đồ 3.2: Khảo sát về giá sách tại NXB ĐHTN 70 Biểu đồ 3.3: Khảo sát đánh giá chất lượng XBP nói chung tại Nhà

xuất bản ĐHTN 73 Biểu đồ 3.4: Khảo sát chất lượng in ấn tại Nhà xuất bản ĐHTN 74 Biểu đồ 3.5: Khảo sát thái độ phục vụ của cán bộ Nhà xuất bản ĐHTN 75 Biểu đồ 3.6: Phân loại lao động của Nhà xuất bản Đại học Thái

Nguyên theo trình độ chuyên môn năm 2015 - 2017 75 Biểu đồ 3.7: Số lượng cán bộ biên tập viên trực tiếp đọc bản thảo năm

2015 - 2017 76

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Mô hình tác động quản lý trong hoạt động xuất bản 24

Sơ đồ 3.1: Sơ đồ các cơ quan quản lý nhà nước đối với hoạt động

xuất bản 55

Sơ đồ 3.2: Sơ đồ tổ chức quản lý của Nhà xuất bản ĐHTN 66

DANH MỤC CÁC HỘP

Hộp 3.1: Ý kiến góp ý tác giả Đinh Đức Hợi - Giảng viên Trường

Đại học Sư phạm - ĐHTN về công tác hoạt động xuất bản tại NXB ĐHTN 69 Hộp 3.2: Phỏng vấn cố vấn chuyên môn PGS TS Trần Thị Việt

Trung về đánh giá công tác xuất bản những năm gần đây 77

Hộp 3.3: Phỏng vấn PGS TS Nguyễn Đức Hạnh - Giám đốc -

Tổng biên tập về đánh giá tính thực thi trong hoạt động xuất bản tại NXB ĐHTN 77 Hộp 3.4: Phỏng vấn Th.S Lê Thị Như Nguyệt - Trưởng phòng

Nghiệp vụ về đánh giá cán bộ phòng Nghiệp vụ 78 Hộp 3.5: Phỏng vấn TS Phạm Quốc Tuấn - Phó Giám đốc về đánh

giá các cán bộ phòng Nghiệp vụ và phòng In ấn 78 Hộp 3.6: Phỏng vấn Th.S Trịnh Thanh Điệp - Phụ trách phòng

Kinh doanh Phát hành về đánh giá cán bộ trong công tác chăm sóc khách hàng 79 Hộp 3.7: Phỏng vấn TS Đỗ Thùy Ninh - Trưởng phòng In ấn xuất

bản về máy móc thiết bị tại xưởng in 79 Hộp 3.8: Phỏng vấn TS Đỗ Thùy Ninh - Trưởng phòng In ấn xuất

bản về tình trạng in lậu đã ảnh hưởng đến sản xuất kinh doanh tại NXB ĐHTN 81 Hộp 3.9: Phỏng vấn Bà: Nguyễn Thị Hoài Minh - Giám đốc

Doanh nghiệp tư nhân Mặt Trời Vàng về tình trạng in lậu trên địa bàn 81 Hộp 3.10: Phỏng vấn Ông: Bùi Thế Đạt - Giám đốc Công ty TNHH

in Tiến Dậu tình trạng in lậu trên địa bàn 81

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Xuất bản là hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, tư tưởng nhằm phổ biến, giới thiệu tri thức thuộc các lĩnh vực đời sống xã hội, giá trị văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, nâng cao dân trí, xây dựng đạo đức và lối sống tốt đẹp của con người Tuy nhiên, hoạt động xuất bản có những đặc thù riêng, vừa phải phục vụ nhiệm vụ chính trị, tư tưởng, đáp ứng nhu cầu đọc của nhân dân, đồng thời phải thực hiện tốt nhiệm vụ kinh doanh

Hiện nay, trên cả nước có gần 60 Nhà xuất bản đang hoạt động với nhiều mô hình khác nhau như: Đơn vị sự nghiệp, Doanh nghiệp Nhà nước, Công ty TNHH một thành viên, Nhưng các nhà xuất bản đang gặp nhiều khó khăn, hạn chế do nhiều nguyên nhân khác nhau tạo nên Một trong số đó là năng lực quản lý Nhà nước nói chung và năng lực quản lý của các nhà xuất bản nói riêng

Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên (NXB ĐHTN) là đơn vị sự nghiệp có thu, chịu sự quản lý nhà nước về hoạt động xuất bản của Bộ Thông tin và Truyền thông (trực tiếp là Cục xuất bản, In và Phát hành), Bộ Giáo dục & Đào tạo và cơ quan chủ quản của Nhà xuất bản ĐHTN là Đại học Thái Nguyên (ĐHTN) Nhà xuất bản ĐHTN là tổ chức xuất bản hoạt động trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, xuất bản các xuất bản phẩm phục vụ cho công tác đào tạo, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ của ĐHTN và nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc

Trong xu thế chung hiện nay, hoạt động xuất bản phải được quản lý bằng pháp luật và định hướng phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Bên cạnh đó, các nhà xuất bản là các doanh nghiệp, chịu sự chi phối của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà chính phủ Việt Nam đang theo đuổi Vấn đề đặt ra là làm thế nào để cân bằng giữa nhiệm vụ chính trị và kinh doanh của các nhà xuất bản Đây là bài toán mà mỗi nhà xuất bản cần đi tìm lời giải

Thực trạng QLNN bằng pháp luật đối với hoạt động xuất bản của Việt Nam trong những năm vừa qua đã phát triển mạnh cả về lượng và chất, phục vụ tốt các nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước đề ra, nâng cao đời sống văn

hóa, tinh thần của nhân dân, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội Tuy nhiên, trong lĩnh vực này vẫn còn bộc lộ nhiều yếu kém, hạn chế: Hệ thống các văn bản pháp quy thiếu đồng bộ, chậm được sửa đổi, bổ sung Nhiều quy định trong các văn bản đó đã lạc hậu so với thực tiễn hoặc còn quá chung chung, khi

xử lý cụ thể khó thực hiện, gây nên tình trạng thực thi luật và các văn bản dưới luật thiếu nghiêm minh

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài “Quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất

bản - nghiên cứu trường hợp tại Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên” có ý nghĩa

quan trọng trong giai đoạn phát triển hiện nay và cũng như trong tương lai

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát:

Nghiên cứu thực trạng thực hiện quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản tại NXB ĐHTN, từ đó đưa ra các đề xuất hoàn thiện QLNN đối với hoạt động

này, đồng thời nâng cao năng lực thực thi cho NXB ĐHTN trong thời gian tới

Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

- Nghiên cứu thực trạng việc QLNN đối với hoạt động xuất bản tại Việt Nam nói chung và Nhà xuất bản ĐHTN nói riêng qua đó chỉ ra các thành tựu và hạn chế

- Định hướng và một số giải pháp tăng cường quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản và khả năng thực hiện tại NXB ĐHTN

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

4 Những đóng góp của đề tài

4.1 Đóng góp về lý luận

Luận văn đã đưa ra 4 mục tiêu của QLNN đối với hoạt động xuất bản, bao gồm:

- Phát triển đúng định hướng của Đảng

- Nâng cao dân trí và đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân

- Bảo vệ lợi ích hợp pháp của những người sáng tạo ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học

- Nâng cao hiệu quả kinh tế

Dựa trên lý thuyết về khoa học quản lý, luận văn đã đưa ra nội dung của QLNN đối với hoạt động xuất bản theo quy trình quản lý, bao gồm: Chiến lược, quy hoạch, chính sách và quy định pháp luật đối với hoạt động xuất bản; Tổ chức thực hiện chính sách và quy định pháp luật đối với hoạt động xuất bản; Giám sát, thanh

tra, kiểm tra hoạt động xuất bản

Khái quát và phân định rõ 6 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản: Các yếu tố thuộc về chủ thể quản lý; các yếu tố thuộc

về đối tượng quản lý; các yếu tố về môi trường kinh tế - văn hóa - xã hội; tác động của sản phẩm nghe - nhìn đối với hoạt động xuất bản; tác động của khoa học - công nghệ vào hoạt động xuất bản - in - phát hành; sự hội nhập và giao lưu quốc tế

4.2 Đóng góp về thực tiễn

Đề tài được thực hiện tại NXB ĐHTN là NXB duy nhất của cả khu vực trung

du và miền núi phía Bắc Tác giả chỉ ra việc QLNN đối với hoạt động xuất bản trong

đó nhấn mạnh quan điểm có cơ chế hoạt động xuất bản Tác giả cho rằng đã đến lúc cần phải nâng cấp vai trò của tư nhân đối với hoạt động xuất bản và rút ra kinh nghiệm

1, 2 đơn vị nhằm tìm hướng giải quyết cho hoạt động xuất bản tại NXB ĐHTN

4.3 Những đóng góp mới của đề tài

Luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện công tác QLNN đối với hoạt động xuất bản trong thời gian tới Trong các giải pháp, tác giả nhấn mạnh vào việc nâng cao vai trò, trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật trong việc phòng chống sách giả sách lậu là yêu cầu cấp bách hiện nay đối với sự phát triển lành mạnh của hoạt động xuất bản hiện nay

Bên cạnh những kết quả của luận văn, tác giả nhận thấy còn một số nội dung cần được tiếp tục nghiên cứu Đây cũng là nội dung nghiên cứu của tác giả trong thời gian tới Các nội dung đó bao gồm:

- Thứ nhất, đi sâu vào nghiên cứu mô hình và phương thức hoạt động của một số NXB cụ thể Ví dụ nhóm NXB thuộc các trường đại học

- Thứ hai, nghiên cứu sâu về QLNN đối với hoạt động xã hội hóa lĩnh vực xuất bản, góp phần đẩy mạnh xã hội hóa lĩnh vực này trong khi vẫn đảm bảo yêu cầu của QLNN trong tình hình mới

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo nội dung của Luận văn gồm 4 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý Nhà nước đối với hoạt động

xuất bản

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3: Phân tích thực trạng về quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất

bản tại Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên

Chương 4: Một số giải pháp tăng cường quản lý Nhà nước đối với hoạt động

xuất bản và khả năng thực thi của Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN 1.1 Cơ sở lý luận về quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

1.1.1 Khái niệm

1.1.1.1 Khái niệm Xuất bản

Hiện nay, ở Việt Nam xuất bản đã phát triển và đạt trình độ mới Các nhà xuất bản lo việc tổ chức, hoàn thiện bản thảo, đưa in Các nhà in lo việc tiếp nhận công nghệ hiện đại nhằm đem lại nhu cầu tác giả có những sản phẩm chất lượng và

số lượng Còn phát hành là cầu nối đưa những tác phẩm đến tay người sử dụng, thông qua việc thỏa thuận

Vậy xuất bản là gì?

Theo nghĩa rộng, xuất bản là hoạt động bao gồm các lĩnh vực xuất bản, in và phát hành Hoạt động xuất bản là quá trình tổ chức các nguồn lực xã hội trong việc sáng tạo tác phẩm, in nhân bản các tác phẩm, phổ biến đến nhiều người nhằm đạt hiệu quả kinh tế, chính trị và xã hội

Theo nghĩa hẹp, xuất bản là quá trình tổ chức việc sáng tạo, tác động và quá trình sáng tạo của tác giả để có bản thảo, xử lý và hoàn thiện bản thảo, bản mẫu, in thành các xuất bản phẩm nhằm phục vụ nhiều người

Hoạt động xuất bản được nghiên cứu trong luận này được hiểu theo nghĩa hẹp.[19]

1.1.1.2 Khái niệm hoạt động xuất bản

Hoạt động xuất bản là hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng thông qua việc sản xuất, phổ biến những xuất bản phẩm bao gồm những tác phẩm về: chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật; giới thiệu những di sản văn hoá dân tộc, tinh hoa văn hoá thế giới; nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, mở rộng giao lưu văn hoá với các nước, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa [12]

Trong nền kinh tế thị trường, xuất bản là một hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa tư tưởng nhưng vẫn chịu sự chi phối mạnh mẽ của các qui luật kinh tế Đó là

một hoạt động kinh doanh đặc thù Việc sản xuất kinh doanh XBP phải tuân thủ

nghiêm ngặt các qui luật kinh tế khách quan như cung - cầu, giá trị và cạnh tranh Hoạt động xuất bản cũng phải hướng tới lợi nhuận và lợi nhuận cũng trở thành động lực, mục tiêu của sản xuất kinh doanh Hiệu quả kinh tế là cơ sở, phương tiện để hoạt động xuất bản đạt được mục tiêu xã hội to lớn

1.1.1.3 Đặc trưng của hoạt động xuất bản

* Kinh doanh loại hàng hoá đặc thù

XBP là một loại hàng hóa nhưng là hàng hóa đặc biệt có những đặc điểm riêng

mà hàng hóa thông thường không có XBP là hàng hóa bởi nó có đầy đủ hai thuộc tính giá trị và giá trị sử dụng Để có được một XBP phải trải qua một quá trình lao động với nhiều công đoạn sản xuất khác nhau: sáng tác, in ấn xuất bản và phát hành Tất cả những công đoạn đó đã hình thành nên giá trị của XBP trên thị trường Giá trị này được thể hiện thông qua giá cả Ở Việt Nam, giá cả XBP cao hay thấp phụ thuộc không chỉ bởi giá trị của chúng hay qui luật của thị trường mà còn phụ thuộc chủ yếu vào chính sách, định hướng của Đảng, Nhà nước trong mỗi giai đoạn nhất định Mỗi một loại XBP cụ thể chứa đựng một nội dung tri thức nhất định nhằm đáp ứng nhu cầu của một hoặc vài nhóm đối tượng khách hàng nhất định Đó là giá trị sử dụng của XBP

XBP là loại hàng hóa đặc biệt, nó cũng mang những yếu tố vật chất, cũng có nguồn gốc từ các ngành sản xuất vật chất, cũng có thể cân đo, đong, đếm được Song giá trị chủ yếu trong loại hàng hóa này không phải là giá trị vật chất mà là những giá trị tinh thần tư tưởng Giá trị tinh thần này được kết tinh từ lao động lâu dài, gian khổ và đầy tính sáng tạo của tác giả và những người tham gia làm ra cuốn sách, phổ biến chúng trên thị trường Giá trị vật chất của XBP chỉ là bỏ bao bọc bề ngoài, là phương tiện để chuyển tải giá trị tinh thần tư tưởng cốt lõi bên trong

So với các loại hàng hóa khác, giá trị sử dụng của nó thường lớn hơn rất nhiều giá trị Giá trị sử dụng của XBP có tính lâu bền, có sự lan tỏa trong không gian và theo thời gian Muốn khẳng định giá trị của một cuốn sách cần phải có đủ thời gian để người

sử dụng thẩm định và phát huy những giá trị đó vào các hoạt động thực tiễn

Việc định giá cho một đơn vị hàng hóa XBP trên thị trường cũng là một việc làm rất khó, rất đặc biệt đối với các NXB và các cơ sở kinh doanh Trên thị trường

có những cuốn sách bán chạy tiêu thụ nhanh với số lượng lớn, song chưa chắc đã là cuốn sách có giá trị cao về mặt khoa học, nghệ thuật hoặc tư tưởng Cũng có những cuốn sách được thẩm định là có giá trị đích thực về mặt này, mặt kia và thực sự là loại sách rất cần để phục vụ cho nhiều lĩnh vực của cuộc sống xã hội song lại rất khó tiêu thụ và là loại cần phải trợ giá Như vậy, thị hiếu bạn đọc và nhu cầu thị trường không thể là tiêu chí cao nhất để đánh giá giá trị của XBP

Trên thực tế, mỗi một loại XBP chỉ có thể phù hợp với một vài nhóm đối tượng khách hàng nhất định Để có nhu cầu về XBP người ta phải trải qua một quá trình nhận thức nhất định Trình độ nhận thức và học vấn càng cao thì nhu cầu về XBP càng lớn và ngược lại Vì vậy có một hiện thực là: khách hàng sử dụng XBP ở mỗi khu vực, tỉnh thành, mỗi vùng lãnh thổ, mỗi quốc gia có những

sự khác biệt Ở các thành phố lớn - nơi tập trung dân cư trình độ dân trí cao thì nhu cầu về XBP rất cao, đa dạng và phong phú Ở nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa đời sống kinh tế nghèo nàn, trình độ dân trí thấp nên nhu cầu về XBP thấp và bị xếp vào nhu cầu thứ yếu

XBP là hàng hóa đặc biệt nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa tinh thần và trí tuệ Vì thế nó tác động mạnh mẽ đến tâm tư tình cảm con người và góp phần tích cực vào việc hình thành nhân cách con người XBP có ý nghĩa giáo dục rất lớn đối với xã hội

* Thực hiện chức năng chính trị tư tưởng

Mục tiêu lâu dài của hoạt động xuất bản hướng tới là nhằm đạt tới hiệu quả

xã hội Bên cạnh mảng sách thuần túy kinh doanh đáp ứng nhu cầu của khách hàng, của thị trường theo định hướng của nhà nước, hoạt động này còn phải hoàn thành trọng trách lớn trong việc sản xuất và phổ biến một khối lượng lớn xuất bản phẩm theo chương trình XBP tài trợ của Chính Phủ đến mọi miền của đất nước Trên thực

tế, nhà nước đã quan tâm đặc biệt đến lĩnh vực này và có sự đầu tư tài trợ thích đáng Những chương trình sách tài trợ trị giá hàng tỷ đồng cho các đối tượng chính sách, vùng sâu, vùng xa, miền núi hải đảo hàng năm vẫn thường xuyên được tổ

chức Trong đó có sự đóng góp công sức và tiền của rất lớn của đông đảo các thành phần, lực lượng NXB và đơn vị phát hành sách tham gia Hàng triệu bản sách các loại thuộc nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau của đời sống xã hội đã nhanh chóng được phổ biến sâu rộng trong xã hội Bằng nhiều hình thức, kênh chuyền tải khác nhau, các XBP được đưa đến khách hàng, các thư viện, trường học, các điểm văn hóa cơ sở (thông qua câu lạc bộ, nhà văn hóa của tổ, thôn, xóm ) đáp ứng nhu cầu đọc cho công chúng, nâng cao dân trí và đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân

* Thực hiện chức năng kinh doanh

Xuất bản đồng thời cũng là một hoạt động kinh tế Hoạt động đó gồm ba khâu xuất bản - in ấn - phát hành Mục tiêu của hoạt động xuất bản nhằm hướng tới đáp ứng nhu cầu của người sử dụng XBP trong xã hội Quá trình vận động liên tục và xuyên suốt giữa các khâu sáng tác - tổ chức bản thảo (biên tập, chế bản vi tính, giấy phép ) - in ấn - phát hành đến khách hàng đã tạo nên một chu trình kinh tế khép kín sản xuất - lưu thông - tiêu dùng Đó là một quá trình kinh tế mà các NXB, các cơ sở kinh doanh đầu tư các nguồn lực sẵn có để thực hiện việc sản xuất ra các XBP và sử dụng các hình thức, biện pháp nhằm đẩy mạnh việc tiêu thụ hàng hóa xuất bản phẩm trên thị trường Quá trình chuyển giao giá trị XBP trên thị trường diễn ra khi các NXB, các cơ sở kinh doanh và người mua có thể chấp nhận các thương lượng của nhau về giá cả, sản phẩm và dịch vụ mua bán hàng hóa Trong đó, các NXB và các cơ sở kinh doanh thu được một khoản tiền không những bù đắp được tất cả những chi phí đã bỏ ra mà còn có thêm lợi nhuận để tiếp tục tái đầu tư tiếp theo Khách hàng mua được hàng nhằm thỏa mãn nhu cầu đọc của bản thân và khai thác tối đa giá trị sử dụng của XBP Trong nền kinh tế thị trường, hoạt động xuất bản chịu sự chi phối mạnh mẽ của các qui luật kinh tế Việc xuất bản các XBP trên thị trường phải tuân thủ nghiêm ngặt các qui luật cung

- cầu, giá trị và cạnh tranh Hoạt động xuất bản cũng phải hướng tới lợi nhuận và lợi nhuận cũng trở thành động lực, mục tiêu của sản xuất kinh doanh Bởi hiệu quả kinh tế chính là nền tảng vững chắc để duy trì sự tồn tại và phát triển của hoạt động xuất bản Đồng thời, hiệu quả kinh tế cũng là cơ sở để hoạt động xuất bản đạt được hiệu quả xã hội to lớn

Như vậy, ở nước ta, xuất bản là một hoạt động đặc thù - hoạt động kinh tế trong lĩnh vực văn hóa tư tưởng Hoạt động sản xuất kinh doanh loại hàng hóa đặc biệt nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa tinh thần cho xã hội theo định hướng của Đảng

và Nhà nước; Hoạt động xuất bản phải vận hành trong nền kinh tế thị trường và tuân thủ các qui luật kinh tế, lấy hiệu quả kinh doanh làm mục tiêu trước mắt nhằm thực hiện tốt chiến lược lâu dài là hiệu quả xã hội

1.1.1.4 Khái niệm cơ chế quản lý

Nhà nước với vai trò quản lý vĩ mô nền kinh tế thông qua các công cụ pháp luật, kế hoạch hóa và công cụ kinh tế tài chính nhằm định hướng và chỉ đạo sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội; tạo môi trường kinh tế và khuôn khổ pháp lý cho hoạt động sản xuất kinh doanh, phát huy mặt tích cực, khống chế những tác động tiêu cực, khắc phục những hạn chế vốn có của cơ chế thị trường tạo hành lang

và môi trường phát triển kinh tế bền vững

Quá trình quản lý kinh tế là quá trình chủ thể quản lý nhận thức và vận dụng các qui luật khách quan vào điều kiện cụ thể của nền kinh tế, từ đó đưa ra các qui định, sử dụng các cách thức và phương tiện nhằm định hướng, kích thích, kiểm tra, giám sát các đối tượng quản lý để đạt mục tiêu Hệ thống các qui định, cách thức và phương tiện quản lý được xây dựng và sử dụng trong quá trình quản lý chính là cơ chế quản lý kinh tế

Cơ chế quản lý kinh tế là sản phẩm chủ quan của chủ thể quản lý, nhưng lại xuất phát từ cơ sở khách quan đó là hệ thống các qui luật kinh tế, thực tiễn kinh tế

xã hội của đất nước trong từng thời kỳ nhất định Mỗi một thời kỳ kinh tế khác nhau tương ứng với một cơ chế quản lý kinh tế nhất định

Các qui định mà chủ thể quản lý kinh tế đưa ra chính là các văn bản về pháp luật kinh tế Đây là công cụ để chủ thể định hướng, ràng buộc, điều tiết các hoạt động kinh tế từ phạm vi vĩ mô nền kinh tế đến các hoạt động vi mô của các đơn vị doanh nghiệp Các cách thức và phương tiện quản lý được chủ thể sử dụng chính là

kế hoạch, chính sách kinh tế, chế độ hạch toán kinh tế … nhằm hướng dẫn, điều tiết, kiểm tra giám sát và kích thích các đối tượng quản lý trong nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hướng tới mục tiêu đã xác định

1.1.1.5 Cơ chế quản lý hoạt động xuất bản

Xuất bản là hoạt động kinh tế trong lĩnh vực văn hóa tư tưởng, từ cách hiểu

về cơ chế quản lý kinh tế trên đây, cho thấy cơ chế quản lý hoạt động xuất bản cũng không nằm ngoài sự vận động trên, cơ chế này được hiểu như sau: “Cơ chế quản lý hoạt động xuất bản là tổng thể các văn bản pháp luật, các phương thức và biện pháp, các phương tiện quản lý do Nhà nước đề ra nhằm định hướng, điều tiết kích thích, kiểm tra giám sát các chủ thể kinh tế tham gia hoạt động xuất bản để đạt được

mục tiêu quản lý”.[26]

Phương tiện và biện pháp quản lý: Nhà nước sử dụng trong quản lý hoạt

động xuất bản bao gồm kế hoạch hóa, chính sách kinh tế, chế độ hạch toán, thông tin kinh tế … Trong quá trình quản lý, Nhà nước không chỉ sử dụng công cụ pháp luật để điều tiết hoạt động xuất bản trong cơ chế thị trường, tạo điều kiện cho cơ chế thị trường phát huy tác dụng Trong cả những trường hợp nền kinh tế nói chung, thị trường XBP nói riêng có sự biến động lớn do các tác động khách quan, Nhà nước vừa sử dụng cơ chế tự điều tiết của cơ chế thị trường theo các qui luật kinh tế khách quan như cung cầu, giá trị và cạnh tranh và sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước thông qua các công cụ luật pháp, và kinh tế tài chính khác của các hình thức kinh tế, lập lại trật tự cho các hoạt động xuất bản theo yêu cầu của các qui luật kinh tế khách quan Ngoài ra, Nhà nước còn kiểm soát hoạt động xuất bản theo cơ chế thị trường bằng chế độ hạch toán kinh tế, cung cấp thông tin thị trường …Đồng thời Nhà nước

sử dụng các biện pháp quản lý để quản lý thống nhất hoạt động xuất bản trên toàn quốc như biện pháp hành chính, kinh tế và tâm lý giáo dục

1.1.1.6 Chức năng cơ chế quản lý hoạt động xuất bản

Trong quá trình quản lý của Nhà nước, chức năng cơ chế quản lý hoạt động xuất bản thể hiện ở các mặt sau:

- Định hướng sự phát triển xuất bản: Nghĩa là cơ chế quản lý hoạt động xuất bản góp phần xác định con đường và hướng sự vận động của sự nghiệp xuất bản nhằm đạt đến một mục tiêu căn cứ vào đặc điểm kinh tế, xã hội của đất nước trong từng thời kỳ nhất định Điều này sẽ tạo cho các NXB, các đơn vị in và phát hành dự

đoán được sự biến đổi của thị trường, nhu cầu của xã hội, từ đó nắm lấy cơ hội trong sản xuất kinh doanh cũng như lường trước những bất lợi, hạn chế những bất lợi có thể xẩy ra trong cơ chế thị trường, khắc phục ngành phát triển tự phát không phù hợp với lợi ích xã hội, với mục tiêu quản lý đẩy mạnh những ngành mũi nhọn, xây dựng chế tài quản lý phù hợp cho những lĩnh vực, khâu trọng yếu then chốt trong toàn bộ hệ thống xuất bản

- Điều tiết kích thích hoạt động xuất bản: Nhà nước sử dụng quyền năng chi phối của mình lên các hành vi kinh tế của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản, ngăn chặn các tác động tiêu cực đến quá trình hoạt động xuất bản, ràng buộc chúng phải tuân thủ các quy tắc hoạt động xuất bản đã định sẵn nhằm bảo đảm sự phát triển bình thường của chúng

- Kiểm tra, giám sát hoạt động xuất bản: Nhà nước xem xét, đánh giá tình trạng tốt xấu của các hoạt động xuất bản Theo dõi, xét xem sự hoạt động xuất bản được thực thi đúng hoặc sai đối với các quy định của pháp luật Kiểm tra, giám sát hoạt động xuất bản là một chức năng quản lý của Nhà nước Công tác này phải được thực thi thường xuyên và nghiêm túc

Mục tiêu quản lý bao gồm mục tiêu trước mắt và lâu dài Mục tiêu trước mắt

nhằm đạt tới là tạo ra môi trường kinh doanh hấp dẫn, hành lang pháp lý an toàn, bình ổn thị trường và sức mạnh tăng trưởng kinh tế của các lực lượng SXKD Mục

tiêu lâu dài nhằm đạt tới là mục tiêu kinh tế cho các tổ chức, doanh nghiệp, tăng

trưởng ngân sách quốc gia, thỏa mãn nhu cầu văn hóa tinh thần lành mạnh cho xã hội, nâng cao dân trí và năng lực thẩm mỹ cho công chúng xã hội

1.1.1.7 Khái niệm quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

Trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, con người muốn tồn tại và phát triển đều phải nhờ vào sự hỗ trợ của một tổ chức, tổ chức vi mô hay vĩ mô hơn tầm quốc gia, quốc tế chịu một sự quản lý nào đó

Để hiểu về khái niệm QLNN, chúng ta đi từ khái niệm quản lý Quản lý là sự tác động có mục đích của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý Quản lý xuất hiện bất kỳ nơi nào có hoạt động chung của con người

Nói đến QLNN đối với hoạt động xuất bản là nói đến hoạt động của bộ máy nhà nước nhằm đảm bảo hoạt động xuất bản được ổn định và phù hợp với xu thế phát triển xã hội Với vai trò là trung tâm trong hệ thống chính trị, Nhà nước đại diện cho cho nhân dân, đảm bảo công dân được thực hiện các quyền cơ bản của mình, trong đó quyền tự do ngôn luận Nhà nước có trách nhiệm điều tiết để đảm bảo hoạt động xuất bản phát triển đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân, đóng góp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Qua khái quát trên, QLNN đối với hoạt động xuất bản là sự tác động của Nhà nước lên các NXB, cơ sở in và phát hành thông qua quá trình xây dựng chiến lược, chính sách pháp luật; tổ chức, chỉ đạo; kiểm soát hoạt động xuất bản, tạo ra môi trường thuận lợi nhất sao cho hoạt động xuất bản phát triển đúng định hướng, góp phần nâng cao dân trí, có hiệu quả cao một cách bền vững trong điều kiện biến động của môi trường trong nước và quốc tế.[19]

1.1.2 Mục tiêu và vai trò của quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

* Mục tiêu:

Thứ nhất, hoạt động xuất bản phát triển đúng định hướng của Đảng và Nhà nước

Tương ứng với từng thời kỳ phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của đất nước, Đảng ta có những chủ trương, đường lối trong QLNN đối với hoạt động xuất bản Sau khi những chủ trương, đường lối ra đời, các văn bản pháp luật của Nhà nước sẽ thể chế hóa và ghi nhận các chủ trương, đường lối đó vào trong các chế định, các quy định pháp luật về xuất bản Khi các chủ trương, đường lối của Đảng đã thể chế hóa vào pháp luật, một mặt, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền

tổ chức thực hiện chúng trong thực tế bằng các hoạt động chuyên môn Mặt khác, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền bảo vệ các quy định của pháp luật đó thông qua các hoạt động thanh tra, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động xuất bản

Việc ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ mới, đặc biệt là tin học đã dẫn đến sự phát triển nhảy vọt trong ngành in và xuất bản với sự đa dạng của loại hình xuất bản phẩm, nhiều quan hệ xã hội mới được hình thành trong hoạt động xuất

bản Sách xấu xuất hiện và lưu hành tràn lan trên thị trường, tình trạng thương mại hóa đã trở thành xu thế trong hoạt động xuất bản, gây tác hại không nhỏ tới nhận thức, tư tưởng, tình cảm và đời sống tinh thần của nhân dân Trong khi đó, các cơ quan nhà nước liên quan buông lỏng quản lý, thiếu những biện pháp hữu hiệu để ngăn chặn và lập lại trật tự Để thể chế hóa các quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước đối với hoạt động xuất bản thể hiện trong Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Nghị quyết TW 9 (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Chỉ thị 22 của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo, quản lý công tác báo chí, xuất bản nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất bản phát triển đúng định hướng chính trị của Đảng, pháp luật của Nhà nước, đồng thời nâng cao hiệu quả công tác quản lý xuất bản và chất lượng xuất bản phẩm Bên cạnh đó, trong xu thế giao lưu và hội nhập quốc tế hiện nay, việc giao lưu văn hóa giữa các quốc gia, các dân tộc là rất cần thiết

Triển khai thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng trong QLNN đối với hoạt động xuất bản có vai trò rất quan trọng, làm tiền đề để thực hiện các vai trò khác trong hoạt động QLNN đối với hoạt động xuất bản Vai trò này không được thực hiện tốt thì hoạt động QLNN đối với hoạt động xuất bản cũng không thể triển khai tốt các vai trò khác Để quản lý hoạt động xuất bản có hiệu quả, trước hết các chủ trương, chính sách phải phản ánh được những đòi hỏi của thực tiễn khách quan, của xu thế phát triển

Thứ hai, góp phần nâng cao dân trí và đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân

Chuyển sang nền kinh tế thị trường, hoạt động xuất bản đã khởi sắc và có một diện mạo mới, phục vụ tốt đời sống tinh thần của nhân dân với những xuất bản phẩm phong phú về nội dung và hình thức Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường đã thúc ép các chủ thể xuất bản chỉ chú ý tới các xuất bản phẩm có khả năng thanh toán, đẩy hoạt động xuất bản tìm kiếm các khả năng thanh toán có lợi nhuận cao, không lường đến hậu quả chính trị, xã hội có thể xảy ra Quản lý nhà nước đối

với hoạt động xuất bản là phải hạn chế đến mức tối đa các hoạt động xuất bản chạy theo lợi nhuận kinh tế đơn thuần, đặc biệt là phải ngăn chặn xu hướng thương mại hóa hoạt động xuất bản Nếu chúng ta quản lý tốt hoạt động xuất bản, ngăn chặn được xu hướng thương mại hóa sẽ bảo vệ được lợi ích của người tiêu dùng xuất bản phẩm Họ được hưởng thụ các xuất bản phẩm có chất lượng cao trong nội dung và hình thức Như vậy, pháp luật phải quy định cụ thể, rõ ràng các tiêu chuẩn về nội dung kỹ thuật, mỹ thuật của xuất bản phẩm Riêng nội dung, phải có những điều khoản cấm đoán nhằm ngăn chặn những xuất bản phẩm độc hại, không có lợi về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội

Thứ ba, bảo vệ lợi ích hợp pháp của những người sáng tạo ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học

Hoạt động sáng tạo ra các sản phẩm văn hóa tinh thần được xã hội xếp vào loại lao động đặc biệt Các quốc gia trên thế giới đều coi các sản phẩm của trí tuệ

là tài sản Vì vậy, các tác giả được bảo hộ quyền sở hữu Berne là công ước quốc

tế đầu tiên về quyền tác giả, dưới sự điều hành của Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO) ra đời từ năm 1886 (là tổ chức của Liên hợp quốc từ 1974) để bảo vệ quyền tác giả thuộc hơn 100 nước thành viên Ngày 7 tháng 6 năm 2004, Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã có Quyết định số 332/2004/QĐ-CTN về việc Việt Nam tham gia Công ước Berne, trở thành quốc gia thứ 156 tham gia Công ước và Công ước này có hiệu lực thi hành đối với Việt Nam từ ngày 26/10/2004 Ở Việt Nam, pháp luật là phương tiện bảo vệ lợi ích hợp pháp của những người bằng lao động của mình đã sáng tạo ra tác phẩm Các quy định về quyền của người sáng tạo, người quản lý và các nghĩa vụ tương ứng phát sinh từ các quyền đó, cùng với các quy định về cơ chế đảm bảo thực hiện, là cơ sở pháp

lý cho việc bảo hộ quyền sở hữu tác phẩm Các tác giả được Nhà nước tạo phương tiện để đấu tranh bảo vệ lợi ích chính đáng của mình Các tranh chấp về quyền tác giả, các hành vi xâm hại lợi ích vật chất và tinh thần của tác giả được xét xử tại Tòa án dân sự Như vậy, thông qua việc bảo hộ quyền tác giả, Nhà nước tiếp tục khuyến khích năng lực sáng tạo của văn nghệ sĩ, trí thức để có nhiều sản phẩm văn hóa tinh thần có giá trị phục vụ xã hội

Thứ tư, nâng cao hiệu quả kinh tế của hoạt động xuất bản

Xuất bản phải trở thành một ngành kinh tế tri thức mũi nhọn như các ngành công nghiệp không khói khác

* Vai trò:

Thứ nhất, QLNN về hoạt động xuất bản là tiền đề tạo dựng môi trường tự do sáng tác, đem lại sự bình đẳng cho các chủ thể trong hoạt động xuất bản

Với đặc trưng của lao động sáng tạo nói chung, đặc biệt là lao động sáng tạo

ra tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học nói riêng thì nhu cầu về tự do sáng tạo, bình đẳng trong việc công bố và phổ biến tác phẩm là một đòi hỏi khách quan Vì vậy, tự do và bình đẳng trong hoạt động sáng tạo, công bố và phổ biến tác phẩm là

tự do trong khuôn khổ pháp luật Ở đó, các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản sẽ được làm tất cả những gì pháp luật cho phép pháp luật cũng ấn định những gì được phép làm, đối với các cơ quan Nhà nước, nhằm ngăn chặn các hành vi lạm dụng, xâm hại đến quyền tự do, bình đẳng Đồng thời với các quyền, pháp luật còn đề ra các nghĩa vụ tương ứng cho các chủ thể hoạt động sáng tạo và quản lý

Thứ hai, QLNN về hoạt động xuất bản là bảo vệ lợi ích hợp pháp của những người sáng tạo ra tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học

Hoạt động sáng tạo ra các giá trị tinh thần, sản phẩm văn hoá tinh thần, được

xã hội đánh giá cao và xếp loại lao động đặc biệt Ở Việt Nam, pháp luật là phương tiện tạo lập môi trường tự do và bình đẳng cho hoạt động sáng tạo, công bố và phổ biến tác phẩm, đồng thời pháp luật là phương tiện bảo vệ lợi ích hợp pháp của những người bằng lao động của mình đã sáng tạo ra tác phẩm Các quy định về quyền của người sáng tạo, người quản lý và các nghĩa vụ tương ứng phát sinh từ các quyền đó, cùng với các quy định về cơ chế đảm bảo thực hiện, là cơ sở pháp lý cho việc bảo hộ quyền sở hữu tác phẩm Các tác giả được Nhà nước tạo phương tiện để đấu tranh bảo vệ lợi ích chính đáng của mình Các tranh chấp về quyền tác giả, các hành vi xâm hại lợi ích vật chất và tinh thần của tác giả được tài phán tại toà án dân

sự Như vậy, thông qua việc bảo hộ quyền tác giả, Nhà nước tiếp tục khuyến khích năng lực sáng tạo của văn nghệ sĩ, trí thức để có nhiều sản phẩm văn hoá tinh thần

có giá trị phục vụ xã hội

Thứ ba, QLNN về hoạt động xuất bản chống thương mại hóa xuất bản, bảo

vệ lợi ích người tiêu dùng

Chuyển sang nền kinh tế thị trường, hoạt động xuất bản đã khởi sắc và có một diện mạo mới, phục vụ tốt đời sống tinh thần của nhân dân với những xuất bản phẩm phong phú về nội dung và hình thức Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường đã thúc ép các chủ thể xuất bản chỉ chú ý tới các xuất bản phẩm có khả năng thanh toán có lợi nhuận cao, không lường đến hậu quả chính trị, xã hội có thể xảy

ra Quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản phải hạn chế đến mức tối đa các hoạt động xuất bản chạy theo lợi nhuận kinh tế đơn thuần, đặc biệt phải ngăn chặn

xu hướng thương mại hóa hoạt động xuất bản

Thứ tư, QLNN về hoạt động xuất bản góp phần giữ vững ổn định chính trị và trật tự xã hội trong quá trình phát triển đất nước

Hoạt động xuất bản là lĩnh vực rất nhạy cảm về mặt chính trị, xã hội là phương tiện lợi hại trong cuộc đấu tranh giai cấp Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, việc đảm bảo nội dung xuất bản phẩm lành mạnh, phù hợp với pháp luật, phù hợp với truyền thống văn hóa Việt Nam là rất cần thiết Các sản phẩm văn hóa, xuất bản phẩm nói riêng là hàng hóa công cộng, được mọi tầng lớp nhân dân tiêu dùng,

nó tác động trực tiếp đến ý thức, tình cảm, suy nghĩ của từng người dân Vì vậy, bằng những xuất bản phẩm của mình, hoạt động xuất bản chuyền tải tới công chúng

về việc xây dựng một xã hội tương lai với bộ máy chính quyền vững mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh Như vậy, hoạt động xuất bản đã góp phần ổn định chính trị và trật tự xã hội trong quá trình phát triển đất nước

1.1.3 Nội dung của quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

Quản lý nhà nước đối với xuất bản là thể hiện quyền lực của nhà nước trong lĩnh vực này Nội dung của quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản bao gồm rất nhiều nội dung cụ thể trong quản lý từng khâu hoạt động xuất bản và các cấp quản lý nhà nước khác nhau Nội dung quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản

được xác định trên các cơ sở khoa học sau: Thứ nhất, có nhiều cách tiếp cận quản

lý, trong phạm vi nghiên cứu của luận án này, tác giả chọn cách tiếp cận theo quy

trình quản lý để nghiên cứu các nội dung quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất

bản Thứ hai, hoạt động xuất bản không phải là hoạt động kinh tế kỹ thuật đơn

thuần, nó vừa thuộc lĩnh vực kinh tế, vừa thuộc lĩnh vực văn hóa tư tưởng Do vậy, nội dung quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản có những đặc thù nhất định nhưng không nằm ngoài các nguyên tắc quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực kinh tế

xã hội khác Thứ ba, nội dung quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản phải

nhằm thực hiện mục tiêu của quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này Từ những căn cứ

trên, tác giả xác định nội dung quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản bao gồm:

1.1.3.1 Hoạch định chính sách, quy định và quy trình quản lý đối với hoạt động xuất bản

Trong hệ thống công cụ quản lý, kế hoạch là một công cụ chủ yếu và đóng vai trò quan trọng, bởi nó hỗ trợ cho tổ chức sử dụng một cách có hiệu quả các nguồn lực hạn chế và đối phó với tính không chắc chắn của môi trường [27] Chiến lược hoạt động xuất bản là một loại kế hoạch đặc biệt quan trọng và có quy mô lớn, xác định các mục tiêu tổng thể và các giải pháp cơ bản và dài hạn của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản Đó là việc xác định sứ mệnh, tầm nhìn chiến lược, chiến lược, quy hoạch, chính sách phát triển hoạt động xuất bản dựa trên phân tích cơ hội, thách thức

từ môi trường, phân tích điểm mạnh, điểm yếu của hoạt động xuất bản Việc xây dựng chiến lược, kế hoạch phát triển hoạt động xuất bản phải phù hợp với định hướng của Đảng đối với hoạt động này, phản ánh ý đồ, mục tiêu của Nhà nước và kế hoạch hành động dài hạn để đạt mục tiêu của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

Nếu chiến lược là vạch ra các đường nét hướng đạo cho sự phát triển trong thời gian dài thì quy hoạch thể hiện tầm nhìn, sự bố trí chiến lược theo không gian và thời gian nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả cao và phát triển bền vững Trên thực tế, quy hoạch là sự cụ thể hóa chiến lược cả về mục tiêu và giải pháp Quy hoạch cũng như chiến lược, xét cho cùng vẫn là định hướng, là luận chứng về tính tất yếu, hợp

lý cho sự phát triển và tổ chức không gian kinh tế xã hội dài hạn dựa trên sự bố trí hợp lý, bền vững kết cấu hạ tầng vật chất, kỹ thuật phù hợp với những điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, môi trường sinh thái,v.v Chiến lược, quy hoạch phát triển

hoạt động xuất bản phải bao gồm các nội dung sau:

- Hoạch định chiến lược phát triển hoạt động xuất bản:

Đây là nội dung quan trọng hàng đầu của quản lý nhà nước vì Nhà nước là người đại diện cho lợi ích công cộng của xã hội, của toàn thể nhân dân và dân tộc Tác động của quản lý Nhà nước là tác động ở tầm vĩ mô, trên phạm vi toàn xã hội Chỉ có Nhà nước mới nắm được tình hình chung về kinh tế, chính trị, văn hóa của đất nước, nắm được nhu cầu và tiềm năng phát triển của các lĩnh vực

Do vậy, hoạch định chiến lược sự nghiệp hoạt động xuất bản để đảm bảo sự phát triển cân đối, nhịp nhàng của nó với kinh tế, chính trị và các lĩnh vực văn hóa khác là trách nhiệm và nội dung của quản lý nhà nước Chiến lược phát triển hoạt động xuất bản được xác định thông qua việc xây dựng các dự án quy hoạch, kế hoạch phát triển của ngành như: các dự án xây dựng cơ cấu tổ chức tổng thể của ngành (chủ yếu là lực lượng xuất bản chuyên nghiệp); dự án phát triển cơ cấu các loại sách nhằm đáp ứng các yêu cầu xây dựng phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong từng giai đoạn Tổ chức mạng lưới xuất bản phải đảm bảo sự phát triển cân đối giữa xuất bản,

in, phát hành, giữa hoạt động xuất bản với trình độ phát triển kinh tế và văn hóa, giữa các vùng miền của đất nước, giữa phục vụ nhiệm vụ chính trị với việc xây dựng phát triển nền văn hóa dân tộc… Dự án phát triển các cơ cấu loại sách phải xây dựng trên

cơ sở chiến lược phát triển văn hóa tinh thần của Đảng, đảm bảo cho hoạt động xuất bản phát triển đúng định hướng trên cơ sở tuân thủ các quy luật kinh tế - văn hóa Xây dựng quy hoạch phát triển mạng lưới xuất bản hợp lý còn phải bảo đảm tránh được sự chồng chéo giữa Trung ương và địa phương, sự mất cân đối giữa các khu vực, trong hoạt động xuất bản Ngoài ra, chiến lược phát triển hoạt động xuất bản còn bao hàm cả việc xây dựng và chỉ đạo quy hoạch đào tạo và bồi dưỡng cán bộ của ngành, xây dựng kế hoạch và tổ chức thực hiện hợp tác quốc tế về xuất bản

- Mục tiêu của hoạt động xuất bản:

Trên cơ sở quan điểm lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản, cần xác định mục tiêu chiến lược của hoạt động xuất bản là gì? Khi xác định được mục tiêu thì xác định cụ thể điểm mốc cần đạt tới trong từng khoảng thời gian nhất định

Mục tiêu chiến lược của hoạt động xuất bản phải phản ánh được các bước phát triển của hoạt động xuất bản Mục đích của việc xác định mục tiêu là chuyển hóa các kế hoạch chiến lược phát triển hoạt động xuất bản thành các kết quả mong muốn của hoạt động xuất bản có thể định lượng, đo lường được

- Các giải pháp để thực hiện mục tiêu:

Chiến lược, quy hoạch phát triển hoạt động xuất bản phải đề ra các giải pháp dài hạn để thực hiện mục tiêu đã xác định Giải pháp phải nêu rõ các nhiệm vụ cụ thể và hành động thiết thực để thực hiện chiến lược, khi nào và ai là người chịu trách nhiệm thực hiện Kế hoạch hành động nhằm tổ chức thực thi chiến lược cần có tính khả thi trong điều kiện giới hạn về thời gian và nguồn lực

1.1.3.2 Xây dựng chính sách, quy định và quy trình quản lý đối với hoạt động xuất bả

- Quan điểm lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản:

Ngày 10/10/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh 122/SL thành lập Nhà In quốc gia với nhiệm vụ thống nhất tổ chức và quản lý nhà in Chính phủ; điều chỉnh và đảm bảo việc in sách báo, tài liệu của chính phủ và các đoàn thể nhân dân; phổ biến lưu thông sách báo tài liệu trong nhân dân, giúp đỡ và hướng dẫn việc in

và phát hành sách của các nhà xuất bản

Sắc lệnh 122/SL đánh dấu bước phát triển mới của ngành Xuất bản, In và Phát hành sách cách mạng nước ta, thành lập cơ quan quản lý 3 khâu xuất bản - in - phát hành sách Từ đó, ngày 10/10 hàng năm trở thành Ngày truyền thống của ngành Xuất bản - In và Phát hành sách Và kể từ ngày đó dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng cũng ban hành nhiều văn bản chỉ đạo hoạt động xuất bản như : Chỉ thị 172-CT/TW ngày 23/11/1959, Chỉ thị 08-CT/TW ngày 31/2/1992, Chỉ thị 22-CT/TW ngày 17/10/1997 Đây đều là những văn bản quan trọng định hướng cho từng giai đoạn phát triển của ngành xuất bản trong tiến trình đổi mới Tuy nhiên, các chỉ thị, nghị quyết của Đảng thường gộp cả hai lĩnh vực báo chí - xuất bản (xuất bản gồm ba lĩnh vực: xuất bản - in - phát hành) và nội dung các văn bản vẫn dành riêng cho báo chí là chính Vì vậy chưa thật sự làm rõ được những đặc điểm riêng, tính đặc thù và chưa thật sát với thực tiễn của hoạt động xuất bản

Ngày 25/8/2004, Chỉ thị số 42-CT/TW của Ban Bí thư về Nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản đã được ban hành, là chỉ thị đầu tiên của Ban Bí thư Trung ương ban hành, chỉ đạo một cách sâu sắc, toàn diện về công tác xuất bản, thể hiện sự quan tâm của Đảng đối với công tác xuất bản, trong đó khẳng định một số quan điểm rất rõ ràng như sau:

+ Sự nghiệp xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân, là một bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

+ Hoạt động xuất bản có nhiệm vụ tích lũy và truyền bá các giá trị tinh thần, góp phần nâng cao dân trí, phát triển văn hóa, xây dựng nền tảng tư tưởng, thế giới quan, nhân sinh quan cách mạng và khoa học của xã hội; xây dựng đạo đức, lối sống và phát triển toàn diện nhân cách con người Việt Nam; góp phần đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành xã hội học tập

+ Hoạt động xuất bản phải chăm lo bảo vệ, khẳng định và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời mở rộng giao lưu văn hóa, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và đấu tranh không khoan nhượng với các quan điểm sai trái, lạc hậu

Đó là những quan điểm cơ bản nhất và cũng là định hướng chiến lược của Đảng về phát triển ngành xuất bản Việt Nam trong bối cảnh đất nước thực hiện công nghiệp hóa - hiện đại hóa và chủ động tích cực hội nhập quốc tế Các cơ quan chỉ đạo, quản lý, chủ quản, lãnh đạo các nhà xuất bản, cơ sở in và phát hành XBP cần quán triệt và thực hiện hai định hướng lớn của Đảng về hoạt động xuất bản, phải nhận thức đầy đủ vai trò và bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ lớn:

+ Tuyên truyền, bảo vệ, phát huy và góp phần khẳng định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng cho toàn xã hội và tham gia phổ biến, đưa đường lối, quan điểm, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước vào đời sống xã hội

+ Bảo đảm và không ngừng nâng cao tính tư tưởng, tính khoa học, chất lượng giáo dục, văn hóa và sự đa dạng, hấp dẫn của XBP, đáp ứng dầy đủ các nhu cầu ngày càng cao về XBP của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của các lĩnh vực trọng yếu của đời sống và của con người Việt Nam trong thời kỳ mới Xây dựng một cơ cấu sách hợp lý, phát triển toàn diện

+ Trực tiếp tham gia xây dựng và phát triển nền tảng tri thức của dân tộc, nâng cao trình độ dân trí, xây dựng nguồn nhân lực và nhân tài, góp phần xây dựng

cả nước thành một xã hội học tập

+ Khẳng định, biểu dương cái mới, nhân tố mới, bản sắc và tinh hoa văn hóa dân tộc, góp phần xây dựng nhân cách con người Việt Nam thời kỳ mới, đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch, phản động, chống tham nhũng, tham ô, lãng phí, sự xuống cấp về lối sống, đạo đức, các thói hư, tật xấu, tệ nạn xã hội…

+ Phát triển cả về quy mô, năng lực, tiềm lực, hiện đại hóa mô hình, chuyên nghiệp hóa và xã hội hóa hoạt động xuất bản, xây dựng ngành xuất bản thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển toàn diện và vững chắc

- Quy định xây dựng pháp luật xuất bản:

Xuất bản phẩm là sản phẩm của hoạt động xuất bản, có thuộc tính riêng và

có vai trò đặc biệt trong đời sống xã hội Vì vậy, pháp luật về xuất bản phải có quy phạm phù hợp để điều chỉnh, phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt trái, cũng như ngăn ngừa sự độc hại từ nội dung của xuất bản phẩm

Thứ nhất, các quy định chung về xuất bản, gồm:

+ Khái niệm về xuất bản phẩm cần được định nghĩa rõ ràng Trong đó phải chứa đựng các đặc trưng cơ bản, là thuộc tính của xuất bản phẩm Việc làm này có

ý nghĩa đặc biệt, nhằm phân biệt xuất bản phẩm với một số loại hình gần gũi với xuất bản như báo chí, điện ảnh, video, truyền hình Mặt khác, sự chuẩn xác trong kỹ thuật lập pháp, đảm bảo cho quá trình hoạt động hành chính và tư pháp đạt hiệu quả cao trong việc thi hành pháp luật

+ Các chính sách của Nhà nước đối với hoạt động xuất bản gồm các quy định về chính sách bảo đảm quyền phổ biến tác phẩm và bảo hộ quyền tác giả, chính sách phát triển sự nghiệp xuất bản Các quy định này được ghi nhận trong Luật Xuất bản 2012 và một số văn bản hướng dẫn chi tiết và thi hành Luật Xuất bản

Thứ hai, các quy định về quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ chức đối với

hoạt động xuất bản, gồm:

+ Quyền phổ biến tác phẩm và quyền tác giả bao gồm các quyền của chủ thể tham gia quan hệ quyền tác giả với hai nhóm quyền cơ bản là quyền nhân thân và quyền tài sản

+ Quyền phê bình XBP, quyền khiếu nại, tố cáo của công dân và tổ chức khi xuất bản phẩm có nội dung sai sự thật, vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm và làm thiệt hại lợi ích của mình Các hành vi bị cấm trong hoạt động xuất bản Đi cùng với các nhóm quyền trên là các nghĩa vụ Các quy định về quyền và nghĩa vụ này chủ yếu được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật Xuất bản,

Bộ luật dân sự, Bộ luật hình sự, Luật sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn thực hiện các luật này

Thứ ba, các quy định về tổ chức và hoạt động xuất bản, gồm:

+ Điều kiện thành lập và hoạt động của nhà xuất bản, cơ sở in và phát hành XBP gồm các quy định về đối tượng và điều kiện thành lập, thủ tục thành lập nhà xuất bản, cơ sở in và phát hành XBP; điều kiện hoạt động của NXB, điều kiện nhận

in XBP, cơ sở in và phát hành XBP, điều kiện được xuất nhập khẩu XBP, tổ chức các hoạt động triển lãm, hội chợ và hợp tác với nước ngoài về phát hành XBP, điều kiện đặt văn phòng đại diện NXB nước ngoài tại Việt Nam

+ Quyền và nghĩa vụ của NXB, cơ sở in, cơ sở phát hành XBP gồm các quy định về quyền và nghĩa vụ của NXB, của Giám đốc, tổng biên tập, biên tập viên NXB; quyền và nghĩa vụ của cơ sở in XBP, in gia công cho nước ngoài; quyền hạn

và nghĩa vụ của cơ sở phát hành XBP trong nhập khẩu XBP, tổ chức triển lãm, hội chợ và hợp tác với nước ngoài; quyền và nghĩa vụ của văn phòng đại diện NXB nước ngoài tại Việt Nam

Thứ tư, các quy định về sở hữu, mô hình tổ chức hoạt động và loại hình sản

xuất và quy định về thuế

+ Kinh doanh của xuất bản, gồm: Là một ngành sản xuất - kinh doanh hoạt động trong nền kinh tế thị trường, để khai thác các nguồn lực xã hội, giải phóng sức sản xuất, việc xác định rõ các hình thức sở hữu, mô hình tổ chức, quản lý, loại hình sản xuất

+ Kinh doanh thích hợp là cần thiết để vừa giữ gìn ổn định chính trị vừa bảo đảm sự phát triển của xuất bản Song bởi mỗi lĩnh vực trong hoạt động xuất bản có đặc thù riêng, có tính chất và vai trò khác nhau nên pháp luật xuất bản cần xác định

rõ trách nhiệm pháp lý của chủ sở hữu, cơ chế đảm bảo quyền sở hữu và hạn chế quyền sở hữu, mô hình tổ chức, quản lý và loại hình sản xuất, kinh doanh cần thiết trong mỗi lĩnh vực với những sự khác biệt Việc xác định đó được thực hiện thông qua các quy định về:

+ Phạm vi và mức độ tham gia của các loại chủ thể hoạt động xuất bản trên từng lĩnh vực xuất bản

+ Mô hình tổ chức, loại hình sản xuất kinh doanh và cơ chế quản lý của Nhà nước đối với từng mô hình, loại hình trên các lĩnh vực của hoạt động xuất bản Các quy định này được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật Xuất bản, Luật doanh nghiệp và các văn bản pháp luật hành chính và một số văn bản dưới luật điều chỉnh tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp và đơn vị sự nghiệp có thu

+ Thuế vừa là nguồn thu bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, vừa là

công cụ để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô đối với nền kinh tế Đối với hoạt động xuất bản, do đặc thù vừa là hoạt động văn hóa - tư tưởng, vừa là hoạt động sản xuất - kinh doanh nên Nhà nước đặt ra những chính sách thuế phù hợp, bao gồm các loại thuế như: thuế đăng ký kinh doanh, thuế VAT, thuế thu nhập doanh nghiệp,

thuế xuất nhập khẩu xuất bản phẩm và các sản phẩm phục vụ hoạt động xuất bản…

Sơ đồ 1.1 Mô hình tác động quản lý trong hoạt động xuất bản

Nguồn: [25]

Hệ thống tổ chức hoạt động xuất bản rất phức tạp, ngoài hệ thống tổ chức quản lý của Bộ TT&TT, các Bộ ngành liên quan, Sở Thông tin và Truyền thông thì

cơ quan quản lý nhà nước còn có sự chỉ đạo quản lý của các cơ quan chủ quản

Về mặt quản lý, ai xin phép hoạt động, người đó chịu trách nhiệm trước pháp luật về hoạt động của mình Vì vậy các quan hệ quản lý ở đây xuất phát từ hai bộ phận chủ thể khác nhau Hoạt động quản lý cũng được phân ra làm hai dạng: quản lý của cơ quan quản lý nhà nước và quản lý của cơ quan chủ quản với các đơn vị trực thuộc

QUAN TRUNG

ƯƠNG

XUẤT BẢN NHẤT THỜI CỦA CÁC CƠ QUAN TRUNG ƯƠNG

XUẤT BẢN CHUYÊN NGHIỆP CỦA

ĐỊA PHƯƠNG

XUẤT BẢN NHẤT THỜI CỦA ĐỊA PHƯƠNG

BỘ TTTT CỤC XBIPH

UBND TỈNH

SỞ TTTT

CƠ QUAN QUẢN LÝ

NHÀ

NƯỚC

TÀI CHÍNH, NGÂN HÀNG

Để đảm bảo trật tự trong hoạt động xuất bản thì pháp luật xuất bản có các quy định về quyền tài phán đối với các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động xuất bản Các nội dung quy định bao gồm:

+ Các hành vi vi phạm và chế tài liên quan đến xử lý vi phạm

+ Thủ tục giải quyết tranh chấp, xét xử và hỗ trợ xét xử các hành vi vi phạm pháp luật trong hoạt động xuất bản Các quy định này được ghi nhận trong Bộ luật hình sự, Bộ luật dân sự, các Bộ luật tố tụng và một số văn bản hướng dẫn của các

cơ quan tư pháp

- Phối hợp hoạt động giữa các cơ quan quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản:

Ngoài một Bộ quản lý chuyên ngành chịu trách nhiệm quản lý hoạt động xuất bản, sẽ có nhiều cơ quan nhà nước khác có liên quan đến hoạt động xuất bản như: các cơ quan bảo vệ pháp luật (quản lý thị trường, công an, viện kiểm sát, tòa án); một số bộ chuyên ngành khác như: Bộ Tài chính, Bộ Văn hóa thông tin, ; các

cơ quan nhà nước ở địa phương Nếu không có sự thống nhất, phối hợp hành động giữa các cơ quan này thì sẽ không thể quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản một các hiệu lực và hiệu quả Nếu các cơ quan bảo vệ pháp luật không giải quyết công bằng và nghiêm minh các hành vi sản xuất và buôn bán sách giả, sách lậu thì chắc chắn hoạt động xuất bản sẽ không thể phát triển được, các NXB sẽ không dám đầu tư vào các bản thảo có giá trị, các công ty phát hành sách không thể cạnh tranh

được với các cửa hàng nhỏ lẻ bán sách giả, sách lậu

1.1.3.4 Kiểm soát hoạt động xuất bản

Kiểm soát toàn bộ hoạt động xuất bản nhằm duy trì trật tự, kỷ cương theo luật định

- Bộ Thông tin và Truyền thông:

Bộ TT&TT là Bộ quản lý chuyên ngành, thay mặt Chính phủ thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với toàn bộ hoạt động xuất bản chuyên nghiệp và nhất thời trong toàn quốc Để giúp Bộ trưởng thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nước

có Cục Xuất bản, In và Phát hành của Bộ Cục Xuất bản, In và Phát hành là cơ quan

tham mưu giúp Bộ trưởng, được Bộ trưởng uỷ quyền giải quyết một số công việc thuộc phạm vi quản lý nhà nước Uỷ ban nhân dân tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản chuyên nghiệp và nhất thời ở địa phương mình theo nguyên tắc kết hợp giữa quản lý theo ngành và quản lý theo vùng lãnh thổ

Chức năng kiểm soát hoạt động xuất bản của Bộ TT&TT thể hiện ở những nội dung chính sau:

+ Kiểm tra, giám sát việc thực hiện tôn chỉ mục đích của các NXB theo quy định của giấp phép hoạt động

+ Kiểm tra việc chấp hành pháp luật, các thủ tục, thể lệ chế độ chính sách trong hoạt động xuất bản

+ Kiểm tra việc thực hiện quy trình hoạt động xuất bản

+ Kiểm tra hoạt động nghiệp vụ của các NXB và các Sở TT&TT

- Bộ Giáo dục và Đào tạo:

Chức năng quản lý nhà nước của Bộ Giáo dục và đào tạo tới hoạt động xuất bản gần tương đồng với Bộ TT&TT trong việc quản lý và xử lý các vi phạm trong hoạt động xuất bản Một số NXB cũng chịu sự quản lý của Bộ GD&ĐT như: NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân, NXB Đại học Sư phạm…Và NXB ĐHTN cũng nằm trong số NXB trực thuộc ĐHTN nhằm tổ chức xuất bản, phát hành sách giáo trình, sách chuyên khảo, sách tham khảo, các tài liệu có giá trị khoa học, đáp ứng mục tiêu đào tạo, nghiên cứu khoa học chất lượng cao của Đại học Thái Nguyên

- Chức năng quản lý của cơ quan chủ quản

Cơ quan chủ quản của hoạt động xuất bản là cơ quan đứng tên xin phép tiến hành hoạt động xuất bản Dù là xuất bản chuyên nghiệp hay nhất thời đều phải do một tổ chức, một cơ quan hay một cá nhân nhất định đứng ra xin phép hoạt động Đối với xuất bản chuyên nghiệp chỉ có các cơ quan, đoàn thể, các tổ chức ở Trung ương và các Tỉnh

uỷ, uỷ ban nhân dân tỉnh mới có đủ tư cách đứng ra xin phép thành lập NXB

Cơ quan chủ quản có những chức năng sau đây:

+ Bảo đảm các điều kiện quy định tại Điều 13 của Luật Xuất bản

+ Bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức đối với chức danh lãnh đạo nhà xuất bản quy định tại Điều 17 của Luật Xuất bản sau khi có văn bản chấp thuận của

Bộ TT&TT

+ Định hướng kế hoạch xuất bản hàng năm của NXB

+ Chỉ đạo việc thực hiện tôn chỉ, mục đích, phương hướng hoạt động của NXB; giám sát NXB thực hiện đúng giấy phép thành lập NXB

+ Thanh tra, kiểm tra hoạt động của NXB theo thẩm quyền

+ Chịu trách nhiệm về những vi phạm pháp luật của NXB trong hoạt động

XB theo nhiệm vụ, quyền hạn của mình

1.1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý Nhà nước đối với hoạt động xuất bản

Thứ nhất, các yếu tố thuộc về chủ thể quản lý

- Quan điểm, đường lối lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản Ở

Việt Nam, Đảng Cộng sản là Đảng cầm quyền, là lực lượng lãnh đạo Nhà nước

Do vậy, cũng như các hoạt động khác, hoạt động quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản chịu sự ảnh hưởng trực tiếp bởi chủ trương, đường lối của Đảng đối với hoạt động này

- Nhận thức của lãnh đạo các cấp về hoạt động xuất bản đóng vai trò quan

trọng, quyết định đến định hướng phát triển của hoạt động xuất bản Nếu lãnh đạo các cấp nhận thức đúng đắn về hoạt động xuất bản, coi hoạt động xuất bản là hoạt động văn hóa tư tưởng thì sẽ ủng hộ và tạo điều kiện vật chất, tinh thần cho hoạt động này phát triển Ngược lại, nếu lãnh đạo các cấp, đặc biệt là cơ quan chủ quản NXB coi NXB đơn thuần là đơn vị kinh doanh sách thì sẽ buông lỏng, thậm chí bỏ rơi NXB, buộc NXB phải tự thân vận động, tự lo kinh doanh đảm bảo có lãi, đóng góp trở lại cho cơ quan chủ quản Lúc đó hoạt động xuất bản sẽ rất dễ bị xa rời định hướng, mục tiêu chính trị, tư tưởng ban đầu

- Đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản: đội ngũ cán

bộ quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của hoạt động quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản Trình độ chuyên môn nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực, hiệu quả của quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản Số lượng cán bộ quản lý cũng phải đủ đáp ứng các chức năng, nhiệm vụ được giao

Ngoài ra, vấn đề đạo đức của bộ máy quản lý nhà nước là yếu tố được đặc biệt quan tâm ở các nước đang phát triển hiện nay Nó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực của quản lý nhà nước Nếu tình trạng tham nhũng xảy ra tại các cơ quan quản lý nhà nước, nó sẽ xảy ra hiện tượng không công bằng giữa các chủ thể của hoạt động xuất bản, tạo ra môi trường kinh doanh không lành mạnh, các NXB, cơ

sở in và phát hành chân chính sẽ không được bảo vệ, hiện tượng sách lậu hoành hành, không được ngăn chặn sẽ làm xói mòn niềm tin của các nhà đầu tư và các NXB, cơ sở in và phát hành

Thứ hai, các yếu tố thuộc về đối tượng quản lý

Năng lực của các đơn vị xuất bản là yếu tố thuộc về bản thân các NXB, cơ sở

in và phát hành, đối tượng bị quản lý, tuy nhiên nó ảnh hưởng trở lại đối với quản lý nhà nước Năng lực của các NXB, cơ sở in và phát hành tư nhân bao gồm tiềm lực

về vốn, nhân lực, uy tín, thương hiệu, văn hóa doanh nghiệp… Năng lực đó càng cao thì công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản càng có nhiều cơ hội thành công hơn NXB là đơn vị trực tiếp làm sách hoặc biên tập, thẩm định lần cuối nội dung bản thảo đã được đối tác liên kết biên tập sơ bộ Do vậy trình độ nhân lực NXB đóng vai trò quyết định đến chất lượng sách xuất bản và hiệu lực của quản lý nhà nước Bên cạnh đó, sự phát triển các NXB, cơ sở in và phát hành tư nhân ngày càng rõ nét, đặc biệt trong các khâu khai thác bản thảo, liên hệ bản quyền Nhân lực tại các khu vực này ngày càng lớn mạnh đòi hỏi sự chuyên nghiệp hơn của quản lý nhà nước đối với các đối tượng này

Thứ ba, các yếu tố về môi trường kinh tế - văn hóa - xã hội

- Sự phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế có những bước phát triển mới, hội

nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế thế giới, đời sống của nhân dân ngày một nâng cao, nhu cầu đọc sách ngày càng cao và đa dạng hơn đòi hỏi quy mô hoạt động xuất bản phải tăng lên để đáp ứng nhu cầu đó Quy hoạch, kế hoạch phát triển hoạt động xuất bản phải phù hợp với kế hoạch phát triển nói chung của nền kinh tế quốc dân Quy mô xuất bản bao gồm hệ thống các NXB, tổng số bản sách, cơ cấu chủng loại sách, giá sách phải phù hợp với quy mô và tốc độ phát triển của nền kinh tế Hội nhập kinh tế đòi hỏi chúng ta phải chơi chung với luật chơi của các nước đặc biệt

liên quan đến vấn đề bản quyền tác giả Quản lý nhà nước phải đảm bảo cho hoạt động xuất bản phát triển lành mạnh, giảm thiểu các hành vi xâm phạm quyền tác giả, đặc biệt đối với các tác giả và tác phẩm nước ngoài

- Sự phát triển của khoa học công nghệ trong đó đặc biệt là công nghệ in ấn

và công nghệ thông tin ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất bản cũng như công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất bản Công nghệ in ấn hiện nay cho phép quá trình nhân bản xuất bản phẩm hết sức thuận lợi và nhanh chóng Theo đó, công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động in ngày càng phức tạp Đối với hoạt động xuất bản, xuất bản điện tử là một phương thức xuất bản mới và trở thành thách thức mới đối với quản lý nhà nước Một cá nhân, sau vài thao tác đơn giản trên máy tính, hoàn toàn có thể ngay lập tức công bố tác phẩm của mình trên mạng mà không cần thông qua bất kỳ NXB nào, mọi người đều có thể tiếp cận và đọc được tác phẩm ngay lập tức Nếu đó là tác phẩm có hại, Nhà nước cần phải có biện pháp xử

lý để giảm thiểu cũng như ngăn chặn tác phẩm độc hại đó đến với độc giả Sử dụng các biện pháp kỹ thuật cũng như nâng cao nhận thức của người đọc là yêu cầu đặt ra đối với quản lý nhà nước về hoạt động xuất bản hiện nay

- Môi trường văn hóa xã hội ảnh hưởng đến hoạt động xuất bản bao gồm: trình độ dân trí, truyền thống văn hóa, tâm lý, thái độ tôn trọng pháp luật của độc giả và các đơn vị làm sách Trình độ dân trí càng cao, nhu cầu đọc sách càng lớn và ngược lại Văn hóa đọc là một trong những biểu hiện văn hóa của xã hội cần phải được khuyến khích Đất nước có nền văn hóa đọc tốt, mọi thế hệ đều quan tâm đến sách sẽ góp phần kích thích hoạt động xuất bản phát triển Tuy nhiên, văn hóa đọc cao nhưng phải có hiểu biết và tôn trọng pháp luật liên quan đến quyền tác giả sách Nếu như độc giả chỉ quan tâm đến sách mà không quan tâm đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả sách cũng như của các đơn vị làm sách thì tác giả cũng như các đơn vị làm sách cũng không thể tiếp tục phục vụ bạn đọc được [19]

Thứ tư, tác động của sản phẩm nghe - nhìn đối với hoạt động xuất bản:

Trong sự phát triển tích hợp và hội tụ về công nghệ thông tin-truyền thông, tất yếu

sẽ ra đời các loại hình, sản phẩm và phương thức xuất bản mới so với ấn phẩm in và phát hành theo phương thức truyền thống Dự báo từ 5 đến 7 năm tới, sự phát triển