Như vậy, nếu HS gặp những thông tin lạ hay từ mới, các em sẽ không chú ý đến thông tin tiếp theo, hậu quả là HS không hiểu được toàn bộ nội dung bài nghe.. Quan điểm thứ hai cho rằng kiế
Trang 1A - PHẦN MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lý luận
Trong dạy và học ngoại ngữ, nghe hiểu và đọc hiểu thường được xếp vào loại kĩ năng tiếp nhận thông tin và chúng có nhiều điểm giống nhau Tuy nhiên, khi so sánh hai
kỹ năng đọc hiểu và nghe hiểu, chúng ta thấy nghe hiểu khó hơn đọc hiểu vì những lí do sau đây:
Tiếng Anh là ngôn ngữ ngữ điệu trong khi tiếng Việt là ngôn ngữ thanh điệu Do
HS Việt Nam đã quen với ngôn ngữ thanh điệu nên lhi nghe ngôn ngữ ngữ điệu của tiếng Anh, các em sẽ gặp không ít khó khăn do không nắm được quy luật về trọng âm và ngữ điệu Người nói tiếng Anh chỉ thường nhấn vào những từ mang thông tin chính trong câu, các từ khác, nhất là các từ chức năng, thường được lướt qua hoặc luyến âm Trong các từ được nhấn mạnh của câu thì những âm tiết có trọng âm được nói rõ còn âm tiết không có trọng âm thường bị lướt hoặc nuốt âm Những HS phát âm tiếng Anh không chuẩn, nhất là về trọng âm từ, thường gặp nhiều khó khăn khi nghe hiểu tiếng Anh
Giọng nói của mỗi cá nhân khác nhau (phát âm theo địa phương, cách dùng trọng
âm, ngữ liệu, nhịp câu khác nhau,…) cũng gây không ít khó khăn cho người nghe Điều này càng phức tạp hơn khi tiếng Anh là ngôn ngữ toàn cầu trong khi đó HS và GV không có nhiều cơ hội tiếp xúc với các biến thể tiếng Anh khác nhau thuộc các quốc tịch khác nhau Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng ngay khio chúng ta có khả năng nghe hiểu tốt tiếng Anh chuẩn, chúng ta vẫn gặp khó khăn khi nghe hiểu các biến thể tiếng Anh
Khi nghe người khác nói, chúng ta không làm chủ được tốc độ và nội dung được trình bày Trong giao tiếp thực tế, chúng ta không thể nghe lại những gì đã được nói hoặc không có thời gian để nghĩ khi gặp chỗ khó hiểu như cách chúng ta thường làm trong đọc hiểu
Lời nói hay khẩu ngữ dễ bị méo mó do các yếu tố ngoại cảnh tác động như tiếng ồn hoặc chất lượng của các thiết bị âm thanh Ngoài ra, khi nghe chúng ta vừa phải hiểu các thông tin vừa phải thực hiện các nhiệm vụ khác như ghi nhớ hoặc ghi chép thông tin,…
Trang 22 Cơ sở thực tiễn
Nhìn từ góc độ của GV dạy tiếng chúng ta đề thấy rõ những khó khăn trong giờ dạy nghe như:
- Cơ sở vật chất, phương tiện cũng như đồ dùng và trang thiết bị dạy học không đáp ứng được chương trình của SGK: Không có phòng chức năng; không có hệ thống âm thanh,
tranh ảnh, máy chiếu; băng dĩa không đủ tiêu chuẩn, ….
- Chương trình của SGK so với trình độ và năng lực của HS vùng nông thôn là tương đối nặng: Các yêu cầu của bài nghe là khó, HS phải nghe để trả lời những câu hỏi rất dài,…
- Kiến thức nền và sự hiểu biết về kiến thức chung của HS còn hạn chế Không có môi trường nghe và sử dụng tiếng Anh thường xuyên
HỌC SINH THƯỜNG CHÁN NẢN VỚI GIỜ HỌC NGHE.
Chính vì những khó khăn thực tế mà tôi đã gặp trong nhiều năm qua đã thôi thúc tôi tìm tòi và đi tìm những giải pháp khác nhau để khắc phục tình trạng này Sau một thời gian
áp dụng trong năm học 2010 – 2011, tôi mạnh dạn trao đổi với quý thầy cô giáo dạy môn Tiếng Anh về một số kĩ thuật nhỏ áp dụng trong giờ dạy - học nghe nhằm cải thiện
kĩ năng nghe hiểu cho HS yếu, kém lớp 10 (Trường THPT Lê Viết Tạo, Hoằng Hoá), đó là: Cải thiện kỹ năng nghe hiểu cho học sinh yếu, kém lớp 10 - THPT thông qua việc thiết kế lại các nhiệm vụ trong phần Listening – SGK Tiếng Anh 10(CTC).
II – MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.
- Nhằm tìm ra những phương pháp khác nhau để khai thác tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình rèn luyện các kỹ năng trong dạy học Tiếng Anh
- Rèn luyện, cải thiện và phát triển kỹ năng nghe hiểu cho học sinh:
III - ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.
Phần: “C–Listening”, từ Unit 1 đến Unit 16 trong SGK Tiếng Anh 10–CTC.
(NXB Giáo dục - 2006)
Áp dụng cho tất cả HS yếu, kém lớp 10 Trường THPT Lê viết Tạo, Hoằng Hoá học tiếng Anh – CTC
Trang 3B - NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ
I - NỘI DUNG
Ở phần nội dung tôi xin trình bày 3 vấn đề chính:
Quan điểm và nguyên tắc dạy và học kỹ năng nghe hiểu.
Nội dung dạy và học kỹ năng nghe hiểu.
Một số kỹ thuật thiết kế lại bài nghe hiểu phù hợp với trình độ học sinh.
1 Quan điểm và nguyên tắc dạy và học kỹ năng nghe hiểu.
1.1 Quan điểm dạy và học kỹ năng nghe hiểu
Nhìn một cách tổng thể tôi nhận thấy có ít nhất 3 quan điểm trong dạy và học kỹ năng nghe hiểu môn tiếng Anh ở trường phổ thông
Quan điểm thứ nhất cho rằng khi nghe, HS sử dụng kiến thức ngôn ngữ của mình để xử
lý các tín hiệu âm thanh qua đó hiểu nội dung Nói cách khác, HS sử dụng những thông tin có ngay trong lời nói để hiểu nghĩa Những thông tin đó nằm trong các đơn vị từ vựng và ngữ pháp của lời nói và HS hiểu nghĩa của từ, mệnh đề, câu và ngữ điệu để hiểu nội dung thông tin Trí nhớ máy móc giúp HS lưu giữ thông tin trong vài giây nhưng khi lượng thông tin tăng lên thì hiện tượng quá tải sẽ xảy ra với trí nhớ máy móc Như vậy, nếu HS gặp những thông tin lạ hay từ mới, các em sẽ không chú ý đến thông tin tiếp theo, hậu quả là HS không hiểu được toàn bộ nội dung bài nghe
Quan điểm thứ hai cho rằng kiến thức hay những hiểu biết và kinh nghiệm của cá nhân
về nội dung nghe giữ vai trò quan trọng hơn so với kiến thức ngôn ngữ Khi nghe, HS dựa vào ngôn cảnh và gắn kết nội dung đang nghe với kinh nghiệm và kiến thức cá nhân
về vấn đề đang nghe để lĩnh hội thông tin cần nghe
Quan điểm thứ ba được xây dựng trên cơ sở đường hướng giao tiếp cho rằng nghe hiểu
là một quá trình trong đó kiến thức ngôn ngữ và vốn hiểu biết chung của HS tác động tương hỗ với nhau giúp các em nắm được những thông tin cần thiết Nói khác đi, người nghe phải biết kết hợp cả hai yếu tố trong nghe hiểu: (i) kiến thức ngôn ngữ và (ii) những hiểu biết, kinh nghiệm và kiến thức nền
Khi vận dụng quan điểm này trong các hoạt động dạy nghe hiểu, GV thường cho HS tiến hành một số hoạt động trước khi nghe theo hai hướng:
Kích hoạt vốn từ vựng và ngữ pháp liên quan đến chủ đề bài nghe.
Trang 4 Gợi mở những kinh nghiệm, những hiểu biết sẵn có liên quan đến chủ đề cần nghe.
1.2 Nguyên tắc dạy và học kỹ năng nghe hiểu.
Nghe hiểu có hai mục đích chính: (i) mục đích mang tính xã hội khi nói chuyện
với người khác Trong trường hợp này, chúng ta vừa nghe thông tin vừa nói để trao đổi
thông tin, duy trì hay thiết lập các mối quan hệ xã hội, (ii) mục đích tiếp thu thông tin
đơn thuần Mục đích thứ hai thường khó hơn và cần được chú trọng nhiều hơn trong quá
trình dạy và học SGK tiếng Anh THPT dành nhiều thời gian cho việc luyện kỹ năng nghe hiểu theo mục đích thứ hai Dưới đây là một số nguyên tác cơ bản khi dạy và học
kỹ năng nghe hiểu
1.2.a Coi trọng quá trình nghe hiểu hơn kết quả nghe hiểu.
Giống như đọc hiểu, nghe hiểu thường được coi là kỹ năng thụ động Trên thực tế, hai kỹ năng này mang tính chủ động cao do HS phải đồng thời huy động nhiều thao tác tâm lý khác nhau để xử lý và hiểu thông tin
Trước hết HS phải nghe được những gì đang nói, sau đó phải hiểu nội dung bằng cách liên hệ những gì nghe được với những gì đã biết Thực tế cho thấy, nếu HS không có những hiểu biết nhất định về vấn đề đang được nói tới thì việc nghe hiểu sẽ rất khó khăn Mặt khác, việc đánh giá mức độ nghe hiểu của HS là rất khó vjf GV chỉ có thể dựa vào kết quả làm bài tập nghe sẵn có trong SGK, GV cần thiết kế những hoạt động sau nghe để đánh giá thêm mức độ nghe hiểu của HS
1.2.b Coi trọng việc hiểu sâu thông tin của bài nghe.
Các kết quả nghiên cứu trong học tâm lý ngôn ngữ học khẳng định rằng người nghe không ghi nhớ theo kiểu ”sao y bản chính” Người nghe không nhớ từng câu, từng
từ, nói cách khác, mục đích của nghe hiểu không phải nhằm kiểm tra khả năng ghi nhớ máy móc hay ghi nhớ tức thì của HS Các bài tập nghe hiểu trong SGK THPT như nghe
- điền thông tin, nghe - chọn thông tin đúng/ sai, nghe - chọn trong số các thông tin một phương án đúng với thông tin cho sẵn,… nhằm phát triển khả năng nghe hiểu sâu của
HS - hiểu thông tin hay nội dung cơ bả của thông điệp Các chi tiết phụ hay các chi tiết
bề mặt của thông điệp thường không được lưu ý và ghi nhớ
1.2.c Sắp xếp các hoạt động nghe hiểu một cách hợp lý.
Có nhiều yếu tố tác động tới độ khó của các hoạt động nghe hiểu Có thể chia các yếu tố đó thành ba nhóm cơ bản: (i) mục đích nghe (ii) kiến thức ngôn ngữ, phong cách
Trang 5hay văn phong được sử dụng trong bài nghe và (iii) điệu kiện, hoàn cảnh hay vị trí của người nghe Do vậy, thay vì cho HS làm lần lượt các bài tập nghe trong SGK, GV có thể
sắp xếp lại các bài tập nghe sao cho phù hợp với trình độ của HS và mục đích của bài học dựa trên cơ sở ba yếu tố trên
1.2.d Tổ chức các hoạt động nghe theo hai hình thức: từ đơn vị đến tổng thể hay từ tổng thể đến đơn vị.
Để hiểu được nghĩa của chuỗi âm thanh, chúng ta cần quan tâm đến phương pháp
xử lý thông tin khi nghe Có hai cách xử lý thông tin: (i) từ đơn vị đến tổng thể nghĩa là người nghe bắt đầu từ các đơn vị ngôn ngữ như âm, từ, ngữ pháp,… Và (ii) từ tổng thể
đến đơn vị, nghĩa là người nghe sử dụng những kinh nghiệm và hiểu biết của mình để xử
lý thông tin thu được từ thông điệp do người nói phát ra
Cả hai cách nghe trên đều cần thiết vì chúng bổ sung cho nhau trong quá trình xử lí thông tin trong đó các bài tập giúp HS xử lí thông tin theo cách thứ hai thuờng đuợc thực hiện trước khi nghe
1.2.e Tổ chức nhiều hoạt động nghe khác nhau.
Khi dạy kĩ năng nghe, GV cần sử dụng các bài tập nghe một cách đa dạng và phong phú Có hai dạng bài tập nghe được sử dụng phổ biến trong các SGK: (i) nghe
hiểu thông tin chi tiết, cụ thể, ví dụ: nghe sự việc xảy ra ở đâu, khi nào,v.v và (ii) nghe lấy thông tin khái quát, ví dụ: nghe và xác định nội dung chính của thông điệp, nghe và
ghi chép lại các sự kiện theo trình tự thời gian, nghe và chọn các thông tin đúng/ sai v.v Điều cần lưu ý là cả hai hình thức nghe này không tồn tại biệt lập mà luôn kết hợp với nhau và nên đi từ hình thức nghe này sang hình thức nghe kia Ngoài ra, GV cần quan tâm đến một loại hình nghe quan trọng khác là nghe suy luận Loại hình nghe này đòi hỏi người nghe phải hiểu được ẩn ý của thông điệp, tức là những thông điệp, tức là những thông tin mà người nói không nói thẳng ra
1.2.f Kết hợp kĩ năng nghe hiểu với các ngôn ngữ khác.
Kết hợp kĩ năng nghe hiểu với các ngôn ngữ khác, đặc biệt là nói, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kĩ năng ngôn ngữ cho HS Sở dĩ như vậy vị trong thực tế cuộc sống các kĩ năng ngôn ngữ luôn gắn kết chặt chẽ với nhau, mặt khác việc huy động nhiều cơ quan giác quan trong quá trình luyện tập, sẽ làm cho việc hình thành các kĩ năng ngôn ngữ nhanh hơn và bền vững hơn
Trang 62 Nội dung dạy và học kĩ năng nghe hiểu.
2.1 Nội dung các bài nghe hiểu trong sách giáo khoa tiếng Anh lớp 10.
Các chủ đề nghe hiểu chính trong chương trình và SGK tiếng Anh lớp 10 gồm có:
- Unit 1: Listen to a passage about people’s daily activities
- Unit 2: Listen to small conversations at school
- Unit 3: Listen to a dialogue about a student’s background
- Unit 4: Listen to a passage about a special school
- Unit 5: Listen to a passage about an experience in learning how to use a computer
- Unit 6: Listen to a passage about a picnic
- Unit 7: Listen to the radio news summary
- Unit 8: Listen to a passage about the changes of a hometown
- Unit 9: Listen to information about whales
- Unit 10: Listen to a passage about forest fire
- Unit 11: Listen to a passage about a national park
- Unit 12: Listen to a dialogue about a famous musician
- Unit 13: Listen to a dialoge about a plan of going to the cinema
- Unit 14: Listen to a passage about a famous footballer: Pelé
- Unit 15: Listen to a passage about Statue of Liberty
- Unit 16: Listen to a passage about about Hoi An
2.2 Các dạng bài tập nghe hiểu cơ bản trong sách giáo khoa tiếng Anh 10.
Xoay quanh các chủ đề luyện kĩ năng trên, SGK tiếng Anh 10 THPT có các loại bài tập luyện nghe được phân bổ ở các đơn vị bài học (units) như sau:
Trang 7PHẦN CÁC LOẠI BÀI TẬP ĐƠN VỊ BÀI HỌC
Before
you
listen
- Làm quen với các từ mới hoặc khó
có liên quan đến bài nghe.
Unit 1, Unit 2, Unit 4, Unit 5, Unit 6, Unit 9, Unit 10, Unit 12, Unit 13, Unit 14, Unit 16
- Trả lời câu hỏi liên quan đến nội
dung bài nghe.
Unit 1, Unit 2, Unit 6, Unit 7, Unit 11,, Unit 15, Unit 16
- Thảo luận những hiểu biết liên
quan đến nội dung bài nghe.
Unit 3, Unit 5, Unit 8, Unit 9, Unit 10, Unit 12, Unit 13, Unit 14
While
you
listen
- Nghe và chọn tranh. Unit 1, Unit 2, Unit 6
- Tìm thông tin đúng/ sai liên quan
đến nội dung bài nghe.
Unit 1, Unit 3, Unit 4, Unit 5, Unit 8, Unit 9, Unit 10, Unit 12
- Trả lời các câu hỏi liên quan đến
bài nghe.
Unit 6, Unit 7, Unit 9, Unit 10, Unit 11, Unit 12, Unit 14, Unit 16
- Điền thông tin còn thiếu vào các
chỗ trống, các câu/ đoạn văn dựa
vào nội dung bài nghe.
Unit 2, Unit 3, Unit 4, Unit 5, Unit 6, Unit 7,Unit 8, Unit 11, Unit 13, Unit 14, Unit 15
After
you
listen
- Nói lại nội dung chính của bài
nghe (nói tự do hay dựa vào gợi ý
về từ vựng hoặc ý)
Unit 1, Unit 4, Unit 5, Unit 7, Unit 9, Unit 11, Unit 12, Unit 13, Unit 14, Unit 15, Unit 16
- Đặt và trả lời câu hỏi liên quan
đến nội dung chính bài nghe.
Unit 3
Vận dụng thông tin của bài nghe để
giải quyết các tình huống thực tế.
Unit 2, Unit 6, Unit 8, Unit 10
3 Quy trình, hoạt động và một số kỹ thuật thiết kế lại bài nghe hiểu phù hợp với trình độ học sinh trong quá trình dạy và học kĩ năng nghe hiểu.
Quy trình dạy và học kỹ năng nghe thường được thực hiện qua ba giai đoạn: (i) giai đoạn trước khi nghe (ii) giai đoạn nghe và (iii) giai đoạn sau khi nghe Chúng ta hãy lần
lượt xem xét ba giai đoạn nghe một cách chi tiết
3.1 Giai đoạn trước khi nghe (Before you listen).
Mục đích của các hoạt động trước khi nghe là: (i) gây hứng thú và kích hoạt những hiểu biết hoặc kinh nghiệm của HS về chủ đề bài nghe, (ii) huy động vốn từ
Trang 8vựng, ngữ pháp đã học hoặc giới thiệu trước các từ, cấu trúc khó hoặc mới có liên quan đến bài nghe và (iii) phát triển khả năng dự đoán thông tin liên quan đến nội dung bài nghe
Để hoàn thành tốt giai đoạn trước khi nghe, chúng ta có thể sử dụng các kĩ thuật hay hoạt động cơ bản sau:
3.1.a Sử dụng tranh ảnh, hiện vật và đặt ra các câu hỏi liên quan đến kiến thức và kinh nghiệm của HS về nội dung chuẩn bị nghe.
Nếu bài nghe có tranh minh hoạ đi kèm, GV đặt câu hỏi hoặc yêu cầu HS đặt câu hỏi về nội dung tranh ảnh qua đó dự đoán nôi dung của bài nghe Nếu không cóp tranh minh hoạ, GV có thể tổ chức thảo luận nhanh để gây hứng thú cho HS và kích hoạt những hiểu biết của HS về vấn đề sắp nghe
Ví dụ:
- Phần Before you listen- Unit 5:Technology and you(SGK Tiếng Anh 10-trang 57)
Before you listen
How often do you use each of the items below? Put a tick (√) in the right column Then compare your answers with a partner
very often sometimes never radio
cell phone
camcorder
computer
TV
fax machine
- Phần Before you listen- Unit 7: The mass media (SGK Tiếng Anh 10-trang 77)
Before you listen
Work in pairs Ask and answer the questions
1 How often do you listen to the radio?
2 How many hours per week do you listen to it?
3 What programme do you like listening to and why?
Trang 9GV chia HS thành 4 nhóm để thảo luận các câu hỏi này trong vòng 3 phút, sau đó so sánh kết quả giữa các nhóm với nhau
3.1.b Giới thiệu kiến thức ngôn ngữ quan trọng liên quan đến nội dung bài nghe.
Việc giới thiệu các kiến thức ngôn ngữ mới hoặc khó như từ, cụm từ hoặc cấu trúc ngữ pháp trước khi nghe là cần thiết vì nếu HS không hiểu chúng thì việc nghe hiểu
sẽ trở nên khó khăn Tuy nhiên, chúng ta không nên giới thiệu quá nhiều từ hoặc cấu trúc vì chúng luôn được giới thiệu trong ngôn cảnh nhất định Cần lưu ý rằng ngôn cảnh giúp việc hiểu nghĩa của từ tốt hơn Đối với những từ đặc biệt như danh từ riêng (tên người, tên địa danh), chúng ta ghi các từ đó lên bảng và hướng dẫn cách đọc cho HS trước khi nghe
3.1.c Giới thiệu bối cảnh chung của bài nghe.
Chúng ta biết rằng nghe hiểu trong lớp học khó khăn hơn so với nghe hiểu trong cuộc sống ho thiếu bối cảnh Do vậy, GV cần giới thiệu bối cảnh của bài nghe (ai nói?
Nói ở đâu? Lúc nào? Trong hoàn cảnh nào? Nói với ai? ….) hoặc những thông tin nền
để HS có được những hiểu biết chung liên quan đến chủ đề bài nghe GV cũng cần biết cách kích hoạt những hiểu biết và kinh nghiệm sẵn có của HS để phục vụ mục tiêu hiểu nội dung nghe
Ví dụ: Phần Before you listen - Unit 8: The story of my village (SGK Tiếng Anh 10
- trang 86)
Work in pairs. Look at the two pictures of the same town Discuss the differences between them
Trang 10− In the past, the town used to have only small houses, but now there are tall buildings.
− In the past, there weren’t any hotels, but now there is a hotel in the town.
3.1.d Nghe hiểu thông tin khái quát.
Đây là hoạt động quan trọng trong phát triển kĩ năng nghe cho HS vì HS ít có điiều kiện nghe một thông điệp nhiều lần cùng một lúc để nắm bắt các nội dung chi tiết của thông điệp Việc nghe hiểu nội dung khái quát còn giúp HS tự tin hơn khi nghe vì qua hoạt động này HS nhận ra rằng các em không cần hiểu hết nghĩa của tất cả các từ
mà vẫn hiểu được nội dung của thông điệp Hoạt động này có thể được thực hiện bằng cách đặt một vài câu hỏi về nội dung chính hay đại ý của thông điệp
3.2 Giai đoạn nghe (While you listen).
Đây là giai đoạn quan trọng và khó kiểm soát nhất đối với GV vì trong giai đoạn này HS tập trung vào nghe và xử lý thông tin, do vậy, GV cần giới thiệu rõ mục đích nghe, yêu cầu hay nhiệm vụ cần thực hiện khi nghe, thời gian nghe và các hoạt động nghe thích hợp Tất cả những điều đó giúp HS tập trung vào nội dung của bài nghe GV
có thể sử dụng một số kĩ thuật cơ bản cho giai đoạn nghe dưới đây
3.2.a Nghe và kiểm tra lại những dự đoán.
Nếu trong giai đoạn trước khi nghe GV yêu cầu HS dự đoán những thông tin liên quan đến nội dung của bài nghe thì trong giai đoạn nghe chúng ta yêu cầu các em nghe
và khẳng định lại những điều đã dự đoán Nếu có thì bao nhiêu dự đoán đúng, bao nhiêu
dự đoán sai