skkn sử dụng phương pháp sơ đồ hóa để giảng dạy các tiết sơ kết , tổng kết trong chương trình sách giáo khoa môn lịch sử ( hệ THPT )

Bộ mụn Lịch Sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học Lịch sử, nờn đũi hỏi học sinh khụng chỉ nhớ mà cũn phải hiểu và vận dụng kiến thức đó học vào cuộc sống, nờn cựng

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I.- LỜI MỞ ĐẦU

Cũng như cỏc mụn học khỏc , mụn Lịch sử cú nhiệm vụ và khả năng gúp phần vào việc thực hiện mục tiờu đào tạo của cỏc nhà trường THPT núi chung Bộ mụn Lịch Sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học Lịch sử, nờn đũi hỏi học sinh khụng chỉ nhớ mà cũn phải hiểu và vận dụng kiến thức đó học vào cuộc sống, nờn cựng với cỏc mụn học khỏc , việc học tập Lịch sử đũi hỏi phỏt triển tư duy , thụng minh , sỏng tạo Đó cú quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lũng SGK , ghi nhớ cỏc sự kiện, hiện tượng Lịch sử là đạt , khụng cần phải tư duy , động nóo , khụng cú bài tập thực hành… Đõy là một trong những nguyờn nhõn làm suy giảm chất lượng mụn học

Nhằm thực hiện việc đổi mới phương phỏp dạy học, phỏt huy tớnh tớch cực , chủ động của học sinh, những năm gần đõy cỏc trường THPT đó chỳ ý đến việc đổi mới soạn – giảng ở giỏo viờn và tổ chức học tập ở học sinh, trong

đú coi trọng vị trớ , vai trũ của người học – vừa là đối tượng , vừa là chủ thể Thụng quỏ quỏ trỡnh học tập, dưới sự chỉ đạo của Giỏo viờn , học sinh phải tớch cực, chủ động cải biến mỡnh Muốn làm được điều đú , người dạy lịch sử phải biết hướng dẫn một cỏch khoa học , cú mục đớch , cú kế hoạch Nếu Giỏo viờn biết phỏt huy nội lực từ phớa người học thỡ sẽ nõng cao được chất lượng

và hiệu quả của quỏ trỡnh dạy học

Bản thõn tụi hiện nay đang làm cụng tỏc quản lý trường THPT và trực tiếp tham gia giảng dạy bộ mụn Lịch sử liờn tục suốt 11 năm qua, thấy được những khú khăn trong quỏ trỡnh giảng dạy bộ mụn Lịch sử cũng như những cố gắng của cỏc thầy cụ trong việc đổi mới phương phỏp dạy học bộ mụn Lịch sử

II - THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIấN CỨU

Song một thực tế rằng, trong quỏ trỡnh giảng dạy rất ớt giỏo viờn chỳ ý đến giảng dạy cỏc bài sơ kết, tổng kết, ụn tập sao cho cú hiệu quả Thụng thường cỏc tiết học này được giảng dạy qua loa hoặc sử dụng phương phỏp đơn điệu nhằm nhắc lại kiến thức cũ khiến học sinh nhàm chỏn mà khụng đạt hiệu quả cao, thậm chớ khụng đạt được mục đớch của một bài sơ kết Thực tiễn , tụi đó khảo sỏt mức độ thụng hiểu và vận dụng kiến thức của cỏc em học sinh thụng qua một đề kiểm tra 45 phỳt ở 3 khối lớp khỏc nhau ( khi chưa ỏp dụng phương phỏp sơ đồ húa) cho ta kết quả như sau :

HS

Điểm 8- 10 Từ 6,5- dới 8 Từ 5 đến 6.5 Từ 2 đến 5 Điểm dới 2

12M 45 2 44 6 13.4 17 37.7 16 35.5 3 6.7

Kết quả thực nghiệm trên cho thấy khâu yếu nhất của HS là tìm kiếm một phương pháp học tập phù hợp để nắm bắt được những nội dung trong những bài sơ kết , tổng kết Khi trao đổi , phần lớn các em học sinh đều thấy khó khăn khi tiếp thu kiến thức những bài sơ kết , tổng kết

Từ thực tế trên tôi viết SKKN với đề tài : Sử dụng phương pháp sơ đồ

hóa để giảng dạy các tiết sơ kết , tổng kết trong chương trình Sách Giáo Khoa môn Lịch sử ( Hệ THPT )

Việc sử dụng sơ đồ hóa trong dạy học các bài sơ kết, tổng kết đem lại hiệu quả tích cực trong công việc củng cố, ôn tập… cũng như rèn luyện được những kĩ năng cơ bản cho học sinh trong quá trình học tập

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lý luận.

Trong thời đại ngày nay, khi thông tin về khoa học kĩ thuật phát triển rất nhanh, khối lượng kiến thức mới cứ 10 năm lại tăng gấp đôi Riêng đối với Lịch sử, lịch sử bao gồm nhiều giai đoạn, diễn ra ở nhiều nước khác nhau Mỗi nước có biết bao sự kiện phức tạp, mỗi thời kì, mỗi chế độ xã hội lại có

vô vàn quan hệ chằng chéo, phức tạp Do đó vấn đề đặt ra là phải giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng tri thức dường như vô hạn với thời gian học tập có giới hạn trong nhà trường Một trong những giải pháp quan trọng là cách lựa chọn các đơn vị kiến thức cơ bản thì người học cần phải biết củng cố, khái quát và hệ thống hóa kiến thức

Trong các khóa trình lịch sử, kết thúc mỗi giai đoạn lịch sử lại có một bài

sơ kết, tổng kết, ôn tập Đặc điểm của dạy bài này là củng cố lại, ôn tập lại, hệ thống hóa, khái quát hóa các kiến thức đã học dựa trên những tri thức cụ thể

Từ đó tìm ra qui luật phát triển và bài học lịch sử

Do vậy, việc sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học các bài sơ kết, tổng kết sẽ giúp học sinh ôn tập lại kiến thức một cách hệ thống, lôgic và có tính khái quát cao Từ đó dễ dàng rút ra được qui luật phát triển Cũng như tạo điều kiện thuận lợi để học sinh rèn luyện kĩ năng bộ môn: Khái quát hóa, vẽ

và đọc sơ đồ…

II Giải pháp thực hiện

Từ thực tế giảng dạy lịch sử trong nhiều năm qua tôi đã từng rất lúng túng, thiếu coi trọng với các bài sơ kết, tổng kết Và cũng không ít lần tôi đã

Từ thực tế đó cùng với suy nghĩ rằng lịch sử có một khối lượng kiến thức rất nhiều, có mối quan hệ chồng chéo, phức tạp song lại phản ánh và phát triển theo một qui luật nhất định, có tính lôgic với nhau Vậy làm thế nào để thể hiện cái lôgic lịch sử đó? Làm thế nào để học xong lịch sử, học sinh nắm được giai đoạn đó có đặc điểm, nội dung gì, có mối liên hệ như thế nào với nhau?

Từ đó, tôi đã mày mò xây dựng sơ đồ kiến thức cho các bài sơ kết, tổng kết, ôn tập

Cụ thể (Ví dụ): tôi đã sử dụng sơ đồ hóa trong dạy học các bài Ôn tập, sơ kết sau;

Bài: Ôn tập Lịch sử thế giới hiện đại (Phần từ năm 1917 đến năm 1945) (Sách giáo khoa Lịch sử lớp 11):

Hoạt động 1: Chia nhóm (mỗi bàn tương ứng với một nhóm) và phát

phiếu học tập cho các nhóm thảo luận, ôn tập và trình bày trên phiếu học tập lớn (1/4 Giấy A0):

Nhóm 1:

Thống kê theo mẫu về tình hình Liên Xô từ năm 1917 đến năm 1923:

Nhóm 2:

Thống kê theo mẫu về tình hình Liên Xô từ năm 1924 đến năm 1929:

Nhóm 3:

Thống kê theo mẫu về tình hình Liên Xô từ năm 1929 đến năm 1939:

Nhóm 4:

Thống kê theo mẫu về tình hình Liên Xô từ năm 1939 đến năm 1945:

Nhóm 5:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước TBCN từ năm 1918 ->1923:

Nhóm 6:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước TBCN từ năm 1924 ->1929:

Nhóm 7:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước TBCN từ năm 1929 ->1939:

Nhóm 8:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước TBCN từ năm 1939 ->1945:

Nhóm 9:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước châu Á từ năm 1918 ->1923

Nhóm 10:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước châu Á từ năm 1924 ->1929

Nhóm 11:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước châu Á từ năm 1929 ->1939

Nhóm 12:

Thống kê theo mẫu về tình hình các nước châu Á từ năm 1939 ->1945

Hoạt động 2: Học sinh đại diện các nhóm lần lượt lên bảng treo phiếu

học tập của nhóm mình theo băng thời gian giáo viên đã chuẩn bị trên bảng và trình bày

Giáo viên sửa chữa, bổ sung kết quả của học sinh

Học sinh các nhóm khác đối chiếu kết quả

Bài: Sơ kết lịch sử Việt Nam 1858-1918 (Sách giáo khoa Lịch sử lớp

11):

Hoạt động 1: Chia nhóm và phát phiếu học tập cho các nhóm thảo luận,

ôn tập và trình bày trên phiếu học tập:

Nhóm 1

Liên

Xô

TBCN

Châ

u Á

Câu 1

a Tình hình thế kỉ XVIII đến

giữa thế kỉ XIX, tình hình kinh

tế XH nước ta như thế nào?

b Tình hình đó dẫn đến hậu quả gì?

Nhóm 2

Câu 2

a Từ giữa thế lỉ XVIII đến giữa

thế kỉ XIX Pháp có âm mưu gì

đối với nước ta?

b Liệt kê hành đông xâm lược của Pháp tương ứng với mốc thời gian cho sẵn sau:

- 31/8/1858:

- 1867:

- 1874:

- 1883-1884:

Nhóm 3

Câu 3 Khi Pháp xâm lược và trong quá trình Pháp xâm lược nước ta,

Triều đình Nguyễn có thái độ và hành động như thế nào?

Nhóm 4

Câu 4 Khi Pháp xâm lược và trong qua trình Pháp xâm lược nước ta,

nhân dân ta có thái độ và hành động như thế nào?

Nhóm 5

Câu 5

a Sang đầu thế kỉ XX, số phận

Việt Nam như thế nào?

b Bước sang đầu thế kỉ XX, Pháp có hành động gì?

Nhóm 6

Câu 6 Đầu thế kỉ XX, do tác động của cuộc khai thác thuộc địa của

Pháp, kinh tế XH Việt Nam có chuyển biến như thế nào?

Nhóm 7

Câu 7 Cuối TK XIX – đầu thế kỉ XX (Kể cả trong 4 năm chiến tranh

thế giới thứ nhất), phong trào đấu tranh chống Pháp diễn ra như thế nào? Kết quả?

- Đấu tranh dưới ngọn cờ phong kiến:

- Đấu tranh theo khuynh hướng dân chủ tư sản:

- Các phong tào đấu tranh khác:

=> Kết quả chung:

Nhóm 8

Câu 8

a Nguyên nhân sự thất bại của

phong trào chống Pháp? Sự thất

bại đó chứng toe điều gì?

b Sự thất bại của phong trào chống Pháp đầu thế kỉ XX đòi hỏi điều gì?

Hoạt động 2: Học sinh đại diện các nhóm lên bảng trình bày phiếu học

tập của nhóm mình Học sinh các nhóm khác đối chiếu kết quả với kênh thông tin phản hồi (dưới dạng các ô kiến thức) của giáo viên Giáo viên sửa chữa, bổ sung kết quả của học sinh

Hoạt động 3: Giáo viên mã hóa sẵn các ô kiến thức :

Chế độ phong kiến Việt Nam

khủng hoảng sâu sắc:

+ Kinh tế nông nghiệp sa sút

+ Khởi nghĩa nông dân khắp nơi

3

Pháp điều tra, tìm hiểu, thăm dò Việt Nam thông qua hội truyền giáo và thương nhân để dọn đường cho công cuộc xâm lược

5 Chần chừ do kháng cự yếu ớt

 Thỏa hiệp, cắt đất

 đầu hàng Pháp

Việt Nam trở thành nước thuộc địa nửa phong kiến 7

Bị Pháp Xâm lược 9

Biến đổi kinh tế XH Việt Nam:

- Kinh tế: Thàn thị và một số cơ sở Hành động xâm lược Pháp:

1 1

Hậu quả

Hành động

Biến đổi Tác động Chứng tỏ

Đòi hỏi

Yêu cầu: Hoàn thiện sơ đồ tình hình Việt Nam từ 1858 đến năm 1918

bằng cách điền số các ô kiến thức trên vào sơ đồ sao cho phù hợp với tiến trình phát triển của Lịch sử và mối quan hệ giữa các đơn vị kiến thức:

C KẾT LUẬN

I- Kết quả nghiên cứu

Từ suy nghĩ trên tôi đã mày mò và xây dựng sơ đồ hóa kiến thức các bài

sơ kết, tổng kết và đưa vào thực tế giảng dạy cả 3 khối lớp trong ba năm học 2008-2009, 2009-2010, 2010 -2011

Sau khi đưa vào sử dụng tôi thấy hiệu quả rõ rệt:

- Hầu hết học sinh hứng thú, tích cực tham gia vào quá trình ôn tâp,

Cuối TK XVIII

Đến cuối TK XIX

Đầu TK XX

1 2

6 Nhân dân quyết đánh trả thực dân

Pháp ngay từ đầu: Trương Định,

Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Hữu

Huân …

1 0

- Tìm ra con đường cứu nước đúng đắn, phù hợp.

- (Con đường đó gắn liền với phong trào công nhân và hoạt đông của Nguyễn Ái Quốc 8

Phong trào đấu trang chống Pháp:

- Ngọn cờ phong kiến: Suy tàn sau phong trào Cần Vương

- Trào lưu DCTS: Hoạt động sôi nổi với đại diện là Phân

Bội Châu, Phan Châu Trinh, …với các hoạt động như:

Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục, Vận động Duy Tân…

- Các phong trào khác: Sôi nổi, rộng khắp, lôi kéo nhiều

thành phần XH tham gia, như: K/n nông dân Yên Thế,

cuộc vận động của Thái Phiên và Trần Cao Vân, Hội Kín

Nam Kì …

2

Tiến hành khai thác thuộc địa

4

Sự bế tắc, khủng hoảng về đường lối và giai cấp

lãnh đạo cách mạng

1

- Học sinh củng cố được kiến thức, nắm vững, khắc sõu được mỗi giai đoạn Lịch sử một cỏch lụ gic, hệ thống khỏi quỏt nội dung lịch sử

- Nắm được mối quan hệ giữa cỏc nội dung Lịch sử trong từng giai đoạn khỏc nhau Từ đú rỳt ra được bài học, qui luật vận động Lịch sử

- Qua đú cỏc em được rốn luyện được kĩ năng khỏi quỏt, rỳt ra bài học, lập và đọc được sơ đồ

- Phương phỏp này đó tham gia tớch cực vào đổi mới phương phỏp dạy học Lịch sử Trờn cơ sở đú cỏc đồng nghiệp của tụi đó tớch cự vận dụng trong giảng dạy tại nhà trường

Sau k hi nghiờn cứu và triển khai thớ điểm đề tài này tụi thấy đó cú những hiệu quả cao , đặc biệt là gõy hứng thỳ cho học sinh học tập dựng phương phỏp này giỳp học sỉnh rốn luyện khả năng tư duy , phỏt huy được tớnh tớch cực trong học tập

Tụi đó thực nghiệm lại ở 3 khối lớp , đó cho kết quả rất khả quan :

HS

Điểm8- 10 Từ 6,5 - dới 8 Từ 5 đến 6.5 Từ 2 đến 5 Điểm dới 2

II- Đề xuất và kiến nghị

Như vậy việc sơ đồ húa kiến thức cỏc bài ụn tập, tổng kết rừ ràng làm thay đổi khụng khớ học tập Lịch sử, tạo hứng thỳ học tập cho học sinh Đồng thời đem lại hiệu quả cao trong việc hoàn thành mục đớch bài ụn tập, tổng kết

là ụn tập, củng cố, khỏi quỏt húa, hệ thống húa kiến thức đó học

Qua thực tế vận dụng, tụi thấy việc vận dụng rất dễ tiến hành, khụng mất nhiều thời gian chuẩn bị, khụng tốn kộm tài chớnh, hoàn toàn cú thể vận dụng kiến thức trong giảng dạy ở cỏc trường phổ thụng

Đề nghị Phũng Trung học ( Sở Giỏo Dục ) , Hiệu trưởng cỏc nhà trường THPT , quan tõm chỉ đạo chặt chẽ về cụng tỏc chuyờn mụn để nõng cao chất lượng hơn nữa mụn Lịch sử , đặc biệt là cỏc bài học sơ kết , tổng kết gúp phần vào việc thực hiện mục tiờu mụn học

Nga sơn, ngày 25 thỏng 5 năm 2011

Người thực hiện

Mai Đại Hải