skkn sử dụng phương pháp khảo sát, điều tra thực địa ở một số bài học địa lí tự nhiên khối 10

Để đáp ứng được mục đích trên, đòi hỏi mỗi giáo viên bộ môn Địa lí phải biết kết hợp, tìm ra những phương pháp ưu việt nhất phù hợp với đặc điểm môn học, từng chương, từng bài học; Nếu t

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I LỜI NÓI ĐẦU:

Từ trước đến nay, có rất nhiều ý kiến của các bậc phụ huynh và học sinh cho rằng bộ môn Địa lí trong bậc THPT là một môn học phụ Vì vậy, không cần nhiều sự đầu tư về thời gian, chỉ cần học một cách đại khái,qua loa đạt điểm trung bình là đủ

Những năm gần đây cùng hoà nhịp vào sự đổi mới của sự nghiệp giáo dục – đào tạo, chương trình môn Địa lí THPT có rất nhiều thay đổi Mục tiêu của giáo dục môn học Địa lí không chỉ nhằm cung cấp cho người học các tri thức của khoa học Địa lí một cách có hệ thống, mà còn phải hướng tới việc phát triển những năng lực cần thiết của người lao động, đáp ứng yêu cầu phát triển của Đất nước trong giai đoạn mới Đó là các năng lực hoạt động, tham gia, hoà nhập với cộng đồng và biết vận dụng kiến thức, kỹ năng của môn Địa lí để giải quyết những vấn đề đặt ra trong cuộc sống

Để đáp ứng được mục đích trên, đòi hỏi mỗi giáo viên bộ môn Địa lí phải biết kết hợp, tìm ra những phương pháp ưu việt nhất phù hợp với đặc điểm môn học, từng chương, từng bài học; Nếu tìm được phương pháp tốt thì người học tiếp thu và làm chủ nội dung một cách nhanh chóng và vững chắc hơn, đi sâu vào bản chất hơn, đạt hiệu quả cao hơn, đồng thời người học lại còn có thể chủ động tự mình tìm ra những kiến thức mới, đặc biệt còn có thể vận dụng những nội dung, kiến thức đã nắm được vào thực tiễn cuộc sống

Nếu muốn có được những học sinh khi vào đời là con người tự chủ, năng động, sáng tạo thì phương pháp giáo dục – đào tạo cũng phải hướng vào việc khơi dậy, rèn luyện và phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ, năng động, sáng tạo ngay trong lao động, học tập khi còn ngồi trên ghế nhà trường

Với quan điểm trên và kinh nghiệm những năm giảng dạy của mình, cũng như các ý kiến chủ quan của học sinh về môn học, bản thân tôi thấy cần có trách nhiệm xác định cho học sinh hiểu mục đích, tác dụng của môn học, cũng như việc khơi dậy tính chủ động, tích cực, sáng tạo, hứng thú trong học tập, tôi quyết định chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm “Sử dụng phương pháp khảo sát, điều tra thực địa ở một số bài học Địa lí tự nhiên khối 10 – GDTX cấp THPT”

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:

1 Thực trạng:

a) Về phía giáo viên:

Trong chương trình môn Địa lí lớp 10 kể từ khi cải cách đến nay, thời lượng kiến thức tăng thêm phần địa lí tự nhiên, đây là những kiến thức mới,

khó, mang nội dung kiến thức địa lí tự nhiên đại cương chỉ được giới thiệu qua

ở khối trung học cơ sở nay được mở rộng, nâng cao

Hầu hết những giáo viên giảng dạy lâu năm đã quen với cấu trúc chương trình sách giáo khoa phần địa lí kinh tế - xã hội Vì vậy, đôi khi gặp nhiều lúng túng Mặt khác thời lượng kiến thức tương đối nhiều nên giáo viên chỉ chú trọng truyền tải kiến thức cơ bản cho học sinh thông qua kênh hình, kênh chữ

và những hình ảnh minh hoạ với các phương pháp thuyết trình, đàm thoại, hoạt động nhóm, tổ tại lớp học

Một số giáo viên còn chưa coi trọng tăng cường tính hành dụng, tính thức tiễn, chưa chú trọng dành một phần thời lượng thích hợp cho thực hành, gắn nội dung môn học với thực tiễn nhằm rèn luyện cho học viên kỹ năng vận dụng tri thức địa lí vào việc tìm hiểu và giải quyết ở mức độ nhất định, một số vấn đề của thực tiễn Chưa thật sự quan tâm tới các vấn đề về địa lí địa phương (tỉnh, huyện), nhằm giúp học viên có những hiểu biết nhất định về nơi học viên đang sinh sống và có thể tham gia vào hoạt động kinh tế - xã hội của địa phương một cách có hiệu quả

b) Về phía học viên:

Phần lớn các em kiến thức đầu vào rất thấp, hoàn cảnh gia đình gặp nhiều khó khăn, ngoài việc học tập tại Trung tâm, các học viên còn phải tham gia lao động giúp gia đình, quỹ thời gian học tập tại nhà rất ít, tính hợp tác nhóm, tổ không cao

Nhiều gia đình phụ huynh chưa quan tâm tới việc học của các em, cho rằng học ở lớp, ở sách giáo khoa là đủ kiến thức, nên không coi trọng, tạo điều kiện cho học viên tham gia các buổi hoạt động thực tế, thực tiễn

Do quan niệm đây là bộ môn phụ nên học sinh chưa đầu tư thời gian thích đáng cho việc học tập bộ môn Vì vậy các em học mang tính chất đối phó; Mặt khác, phần kiến thức địa lí tự nhiên khá trừu tượng, khô khan, việc truyền tải, tiếp thu kiến thức chỉ bó hẹp trong tiết học, lớp học dễ gây ra sự nhàm chán, không tạo ra sự hứng thú trong học tập

2 Kết quả, hiệu quả của tình trạng trên:

Qua thực tế bản thân trực tiếp giảng dạy cũng như quan sát các đồng nghiệp một số năm vừa qua, tôi thấy rằng hiệu quả học tập môn địa lý của học sinh chưa cao, sự tiếp thu kiến thức phần địa lí tự nhiên của học sinh khối lớp

10 rất thấp, phần lớn học sinh học tập mang tính chất đối phó, máy móc, ít có khả năng tìm ra được các mối liên hệ trong tự nhiên, khả năng hợp tác nhóm, tổ rất thấp, các em chưa biết cách vận dụng những kiến thức đã học để giải thích, ứng dụng vào thực tiễn cuộc sống

Kết quả dự giờ và kiểm tra kiến thức sau tiết học của năm học 2008 –

2009 ở một số bài như sau:

Bài 9 Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất.

Lớp

Sĩ số

học

sinh

Hiểu biết Vận dụng kỹ

năng Phân tích Tổng hợp Số

lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Bài 17 Thổ nhưỡng quyển các nhân tố hình thành thổ nhưỡng

Lớp

Sĩ số

học

sinh

Hiểu biết Vận dụng kỹ

năng Phân tích Tổng hợp Số

lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Bài 18 Sinh quyển, các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và

phân bố của sinh vật

Lớp

Sĩ số

học

sinh

Hiểu biết Vận dụng kỹ

năng Phân tích Tổng hợp Số

lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Qua kết quả kiểm tra đánh giá học sinh sau tiết học cho thấy rằng phần lớn các học sinh chỉ dừng lại ở mức độ biết và hiểu, việc vận dụng kỹ năng, phân tích và tổng hợp là rất thấp Như vậy, có thể thấy rằng các em chỉ tiếp thu bài học một cách máy móc, thụ động, không phát huy được tính chủ động, sáng tạo, quan trọng hơn nữa là các em chưa có khả năng vận dụng những kiến thức

đã học vào các hoạt động thực tiễn tại địa phương, chưa có thói quen quan sát các hiện tượng, sự vật tự nhiên xung quanh, sự hợp tác, phối hợp nhóm, tổ, tinh thần hoạt động tập thể chưa cao

Từ thực tế trên dẫn tới kết quả học tập học kỳ I năm học 2008 – 2009 của các em là rất thấp:

Sĩ số

học

sinh

Loại giỏi Loại khá Loại TB Loại yếu Số

lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

Số lượng

Tỷ lệ

%

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:

Từ những thực trạng nêu trên với cương vị là một giáo viên bộ môn, bản thân tôi có rất nhiều suy nghĩ trăn trở, tìm tòi ra những giải pháp thích hợp nhằm nâng cao hiệu quả học tập của học viên, đó là:

Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Điều 24.2 - Luật Giáo dục)

Tăng cường tính hành dụng, tính thực tiễn qua việc gắn nội dung môn học với thực tiễn nhằm rèn luyện cho học viên kĩ năng vận dụng tri thức Địa lí trong việc tìm hiểu và giải quyết ở mức độ nhất định một số vấn đề của thực tiễn, góp phần đáp ứng những đòi hỏi của cuộc sống Bám sát chương trình môn Địa lí THPT nhằm đảm bảo cung cấp cho học viên những kiến thức, kỹ năng của môn Địa lí THPT, tạo điều kiện để học viên có điều kiện tiếp tục học lên những bậc học cao hơn nếu có điều kiện, giúp học viên có những hiểu biết nhất định về nơi học viên đang sinh sống và có thể tham gia vào hoạt động kinh tế

-xã hội của địa phương một cách có hiệu quả

Việc sử dụng phương pháp khảo sát, điều tra thực địa được tôi lựa chọn trong giảng dạy phần địa lí tự nhiên lớp 10 – GDTX vì khảo sát, điều tra là nội dung không thể thiếu của dạy học địa lí; đây là phương pháp đặc thù của việc dạy học địa lí Vì rằng đối tượng nghiên cứu của Địa lí học là các thể tổng hợp

tự nhiên theo lãnh thổ Muốn cho học viên hiểu được các thành phần và các mối quan hệ của các thành phần trong các thể tổng hợp tự nhiên thì giáo viên phải hướng dẫn các em nghiên cứu trên một lãnh thổ cụ thể - Đó chính là nơi các em đang sinh sống, học tập

Phương pháp khảo sát, điều tra thực địa có nhiều ưu điểm, nó cung cấp các điều kiện để đạt được các mục tiêu dạy học đó là thông qua việc tiếp xúc, tìm tòi, điều tra thực tế địa phương sẽ cung cấp cho học sinh các biểu tượng, khái niệm, các mối quan hệ nhân quả về các đối tượng địa lí mà các em đang và

sẽ học; Giúp cho học sinh quan sát, tìm tòi, thu thập, phân tích, so sánh các đối tượng địa lí tự nhiên trong môi trường thực tế, từ đó tìm ra cái mới cho mình Tạo điều kiện để học sinh hiểu rõ thực tế địa phương (khó khăn, thuận lợi), phát triển thói quen thưởng thức sự hài hoà, tinh tế của tự nhiên Vì vậy, đây là phương pháp tốt nhất trong việc giáo dục môi trường cho học viên, giáo dục

cho các em tình yêu quê hương, đất nước, quan tâm đến môi trường xung quanh

Việc khảo sát, điều tra thực tế địa phương còn nhằm thực hiện nguyên lí

“Học đi đôi với hành” giúp cho học viên vận dụng các kiến thức lý thuyết vào giải quyết các vấn đề trong thực tiễn, rèn luyện kỹ năng quan sát, đo đạc, điều tra ngoài thực địa, cải thiện mối quan hệ giữa giáo viên và học viên, cải thiện và làm phong phú nội dung học tập

II CÁC GIẢI PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:

Kết quả đạt được trong khảo sát điều tra thực địa phụ thuộc rất nhiều vào trình độ kiến thức, mức độ hiểu biết địa lí địa phương của giáo viên và khả năng hướng dẫn, động viên của giáo viên làm cho học viên hứng thú với công tác này Do đó, yêu cầu người gío viên phải hiểu biết rõ về địa phương, nghiên cứu, biết cách nghiên cứu có hệ thống và hướng dẫn học sinh tiến hành khảo sát, điều tra thực địa theo trình tự:

1 Chuẩn bị:

Xác định mục đích, nội dung khảo sát, điều tra;

Địa điểm, thời gian, lộ trình, phương tiện, các cơ sở vật chất phục vụ khác;

Các thông tin cần thiết về hiện trường cần biết trước khi đi khảo sát, điều tra;

Dự kiến các phương pháp sử dụng chủ yếu, chuẩn bị các dụng cụ cần thiết phục vụ cho công tác khảo sát, điều tra;

Dự kiến hình thức tổ chức, sự chuẩn bị trước của các nhóm, tổ

2 Tiến hành khảo sát, điều tra:

Đến địa điểm khảo sát, điều tra;

Tiến hành khảo sát, điều tra thông qua quan sát, điều tra thực địa, thu thập thông tin, suy nghĩ trả lời các câu hỏi mà giáo viên đặt ra;

Cần quan tâm chú ý đến các yếu tố chủ yếu nổi bật trong nội dung buổi quan sát, điều tra

3 Tổng kết buổi khảo sát, điều tra.

Trong các nhóm trao đổi với nhau để làm rõ các vấn đề còn thắc mắc, cùng nhau tổng kết, khái quát nội dung Kết quả cuối cùng phải được thể hiện bằng một báo cáo viết, ghi lại các công việc đã làm bao gồm các mục sau:

Ý nghĩa của vấn đề điều tra;

Đối tượng điều tra;

Các bước tiến hành điều tra;

Đánh giá công việc đã làm và những kết luận đã rút ra được thông qua việc khảo sát, điều tra;

Giá trị thực tiễn và hướng vận dụng chúng vào thực tiễn

III VÍ DỤ MINH HOẠ:

Ví dụ1: Khảo sát thực địa khu vực núi đá vôi động Tiên Sơn

a) Mục tiêu, nội dung khảo sát:

Sau buổi khảo sát học sinh hiểu rõ về khái niệm quá trình phong hoá, phân biệt sự khác nhau giữa phong hoá lí học, phong hoá học và phong hoá sinh học

Biết được sự tác động của ngoại lực tới địa hình bề mặt Trái Đất làm biến đổi môi trường và có thái độ đúng đắn với việc sử dụng, bảo vệ môi trường;

Nội dung khảo sát nhằm mục đích sử dụng cho bài học Bài 9 (Sách giáo khoa lớp 10)

b) Chuẩn bị kế hoạch khảo sát:

Địa điểm khảo sát: Khu vực núi đá vôi động Tiên Sơn, thuộc địa bàn xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Lộc cách Trung tâm GDTX 2,5km

Thời gian khảo sát thực địa: 01 buổi

Lộ trình đi: Từ Trung tâm GDTX theo Quốc lộ 42 về phía Đông Nam Phương tiện: Xe đạp, giấy bút, túi đựng mẫu vật

Những thông tin cần thiết: Đây là dãy núi đá vôi nằm trong hệ thống núi

đá vôi Ninh Bình – Thanh Hoá Hình thành trong kỷ Pecmi – Cácbon thời gian cách đây khoảng 300 – 360 triệu năm; Chịu sự tác động mạnh mẽ của quá trình ngoại lực và tác động của con người nên địa hình bị cắt xẻ mạnh Quá trình vận động uốn nếp và phong hoá vận chuyển diễn ra mạnh tạo nên các dạng địa hình Catxto, khe, rãnh xói mòn

c) Tiến hành khảo sát thực địa :

Khi đến địa điểm khảo sát, giáo viên phân lớp thành 2 tổ (có cả nam, nữ)

để thực hiện nhiệm vụ khảo sát

Tổ 1 Khảo sát động Tiên Sơn và khu vực xung quanh động

Tổ 2 Khảo sát hướng dòng chảy của các khe, rãnh, vật liệu ở các khe, rãnh

Nhiệm vụ khảo sát:

Tổ 1 Quan sát hang động, giải thích nguyên nhân tạo nên các dạng địa hình trong hang, giải thích về thành phần hoá học giữa đá vôi nguyên bản có gì

khác với các nhũ thạch trong hang Quá trình phong hoá này gọi là gì ? có còn tiếp diễn nữa hay không ? Tác động của con người có gây ảnh hưởng gì tới cảnh quan của hang động này không ?

Quan sát các cây lớn mọc xung quanh khu vực vách đá vôi và xác định

sự tác động của chúng tới khối đá vôi

Tổ 2 Quan sát một số khe, rãnh lớn củ dãy núi và giải thích nguyên nhân tạo nên các khe, rãnh đá

Quan sát, xác định trọng lượng, nguyên liệu của mẫu vật trên đường vận chuyển

Thu các mẫu vật

d) Tổng kết buổi khảo sát thực địa:

Sau thời gian khảo sát thực địa, giáo viên tập hợp học viên báo cáo kết quả khảo sát của nhóm mình, cả lớp tiến hành thảo luận và thống nhất viết bản báo cáo về kết quả khảo sát, thể hiện qua việc ghi lại các công việc đã làm, đánh giá các công việc đã làm, rút ra những kết luận cũng như việc vận dụng trong thực tiễn để bảo vệ cảnh quan, giá trị du lịch hang động tự nhiên của dãy núi

Ví dụ 2: Khảo sát thực địa núi Đún

a, Mục tiêu nội dung khảo sát

Sau buổi khảo sát thực địa học sinh nắm rõ sự phân bố của sinh vật, những nhân tố ảnh hưởng tới sự phân bố và phát triển của sinh vật

Nâng cao kỹ năng ứng dụng thực tiễn, có thái độ, cách nhìn nhận đúng đắn trong việc sử dụng, khai thác và bảo vệ nguồn tài nguyên sinh vật tại địa phương

mục đích khảo sts nhằm sử dụng cho bài học bài 18: Sinh quyển – Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố của sinh vật

b, Chuẩn bị kế hoạch khảo sát

Địa điểm khảo sát: Khu vực núi Đún địa phận thuộc xã Vĩnh Thành

Thời gian khảo sát: 01 buổi

Phương tiện sử dụng trong khảo sát thực địa: cuốc, xẻng, sà beng, các túi đựng mẫu vật

Những thông tin giáo viên cung cấp: Đây là dãy núi có độ cao 575m so với mực nước biển, núi chạy theo hứng Tây Bắc – Đông Nam, là dãy núi đất có nguồn gốc phong hóa từ đá Gra nít biến chất, được nâng lên trong giai đoạn Tân

kiến tạo và chịu sự tác động mạnh mẽ của quá trình hoạt động ngoại lực, sự tác động của con người

c, Tiến hành khảo sát thực địa

- Khi đến địa điểm khảo sát, giáo viên chia lớp thành 03 nhóm , tổ

- Nhiệm vụ khảo sát

Các tổ tiến hành quan sát, khảo sát, điều tra số lượng sinh vật trên 1cm2 ở các độ cao khác nhau, xác định các loại thảm thực vật chiếm ưu thế

Dùng dụng cụ đào lớp phủ thỗ nhưỡng để xem xét độ dày tầng đất, độ ẩm, thành phần, tính chất của đất, xác định loại đất

- Nhiệm vụ phân công:

Tổ 1: Tiến hành khảo sát khu vực đỉnh núi

Tổ 2: Tiến hành khảo sát khu vực giữa núi

Tổ 3: Tiến hành khảo sát khu vực chân núi

d, Tổng kết buổi khảo sát thực địa

Giáo viên tập hợp các nhóm, tổ thông qua báo cáo kết quả của nhóm, tổ.lớp tiến hành thảo luận thống nhất nội dung báo cáo và đề xuất các phương hướng khai thác , sử dụng tài nguyên hợp lý

C KẾT LUẬN

I KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

a Về kiến thức:

Thông qua việc quan sát thực địa học sinh lĩnh hội tiếp thu kiến thức một cách sâu sắc hơn, việc tiếp nhận những kiến thức sách giáo khoa trở nên nhẹ nhàng, vững chắc hơn rất nhiều, giờ học trở nên sôi nổi, học sinh tự chủ trong quá trình học tập Những kiến thức cơ bản về địa lý tự nhiên, về thế giới quan khoa học biện chứng được nhìn nhận một cách khách quan khoa học

b Về kỹ năng:

Học sinh trở nên thành thạo các kỹ năng địa lí như quan sát, mô tả, phân tích, nhận xét trình bày các đối tượng, hiện tượng địa lí, biết vận dụng những kiến thức đã học để tìm hiểu, giải thích được các hiện tượng địa lí tự nhiên, mối quan hệ biện chứng của các hiện tượng địa lí để từ đó vận dụng vào thực tế đời sống sản xuất tại địa phương

Hình thành cho học viên kỹ năng sống, ý thức hợp tác tập thể, cùng nhau hợp tác để giải quyết các vấn đề lớn, khó

c Về thái độ tình cảm.

Học sinh ngày càng yêu thích học tập bộ môn, yêu mến thiên nhiên, có ý thức ngày càng cao trong việc bảo vệ thiên nhiên, có ý thức ngày càng cao trong việc bảo vệ thiên nhiên, môi trường xung quanh, trong việc sử dụng ngày càng có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên tại địa phương Có niềm tin vào khả năng của con người trong việc chinh phục tự nhiên, cải tạo thiên nhiên để phục

vụ cho cuộc sống Từ đó học viên có ý thức cao trong việc bảo vệ môi trường

“Xanh- Sạch - Đẹp”, môi trường sống trong lành, có ý thức hơn trong việc giữ gìn vệ sinh trường, lớp, bảo vệ, chăm sóc cảnh quan trường học, biết vận dụng những kiến thức đã học đưa vào cuộc sống, sản xuất, thực tiễn, phát huy được tính tính cực, chủ động, sáng tạo trong học tập

Qua việc áp dụng phương pháp quan sát thực địa được tôi áp dụng vào một số bài học trong phân môn địa lí tự nhiên lớp 10, kết quả học tập của học sinh đạt hiệu quả cao trong các tiết học trên, học sinh chủ động trong học tập, tiếp thu nhanh kiến thức, đặc biệt các em biết vận dụng những kiến thức đã học

để giải thích các hiện tượng địa lí tự nhiên ở địa phương cũng như những đề xuất thích hợp trong việc cải tạo, sử dụng có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên tại địa phương Kết quả học kỳ I năm học 2010 – 2011

Lớp Sĩ số

học sinh

Loại giỏi Loại khá Loại TB