skkn NGHIÊN cứu cải TIẾN kĩ THUẬT dạy học NHÓM TRONG TIẾT lên lớp địa lí NHẰM tối ưu HOÁ HIỆU QUẢ dạy học địa lí ở NHÀ TRƯỜNG TRUNG học PHỔ THÔNG

NGHIÊN CỨU CẢI TIẾN KĨ THUẬT DẠY HỌC NHÓM TRONG TIẾT LÊNLỚP ĐỊA LÍ NHẰM TỐI ƯU HOÁ HIỆU QUẢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở NHÀTRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNGA.ĐẶT VẤN ĐỀ I.Lời nói đầu 1.Đổi mới phương pháp

NGHIÊN CỨU CẢI TIẾN KĨ THUẬT DẠY HỌC NHÓM TRONG TIẾT LÊNLỚP ĐỊA LÍ NHẰM TỐI ƯU HOÁ HIỆU QUẢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở NHÀ

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNGA.ĐẶT VẤN ĐỀ

I.Lời nói đầu

1.Đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học là yêu cầu cấp thiết của các nhàtrường THPT hiện nay

Những năm gần đây do yêu cầu của sự phát triển kinh tế -xã hội, lượng tri thứckhoa học đưa vào chương trình giáo dục phổ thông ngày càng lớn và phức tạp đòihỏi sự nghiệp phát triển giáo dục-đào tạo ở các nhà trường THPT cần có sự đổimới không ngừng về phương pháp và kĩ thuật dạy học

Nhiều chuyên đề về đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học, kiểm tra, đánh giátheo chuẩn kiến thức và kĩ năng đã được thực hiện một cách khá thường xuyênhàng năm, nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả của dạy học

Nhiệm vụ quan trọng của các nhà trường và của các nhà giáo hiện nay là khôngngừng đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học để đáp ứng nhu cầu ngày càngcao của sự phát triển kinh tế -xã hội nói chung và sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻnói riêng Trước tình hình đó nhiều công trình nghiên cứu khoa học giáo dụcđược thực hiện, cùng với việc đổi mới trang thiết bị dạy học nhằm không ngừngcập nhật thông tin tri thức cho học sinh và cung cấp cho học sinh lượng thông tintri thức cập nhật và chính xác nhất

2.Đổi mới phương pháp và kỹ thuật dạy hoc Địa lí trong xu thế đổi mới và hộinhập hiện nay

Trong xu thế chung đó môn Địa lí cũng đã có nhiều chuyển biến đáng kể về: nộidung chương trinh sách giáo khoa, chuẩn kiến thức và kĩ năng, phương pháp và

kỹ thuật dạy học Địa lí trong nhà trường THPT và không ngừng cập nhật thôngtin tri thức Địa lí cho học sinh, trong xu thế mới lượng thông tin tri thức ngày

càng đa dạng và phức tạp việc nắm vững kiễn thức địa lí ở nhà trường ngày càngkhó khăn và phức tạp hơn, vì vậy đổi mới phương pháp và kĩ nang dạy học Địa lí

ở nhà trường THPT là vấn đề quan trọng và cần thiết

Cùng với việc sử dụng các phương pháp và kĩ thuật truyền thống có hiệu quảviệc vận dụng các kỹ thuật mới trong giảng dạy Địa lí cũng đã được đề cập mộtcách tích cực, song trong thực tế vì nhiều lí do khác nhau các kỹ thuật dạy họcmới đươc áp dụng vào giảng dạy chưa nhiều, một số kỹ thuật mới chưa đượcđược vào thực tế giảng dạy

Năm học 2008-2009 chúng tôi đã thực hiện thành công đề tài “Nghiên cứu vậndụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy chương III địa lí 10 nhằm nâng caohiệu quả giảng dạy Địa lí ở trường THPT” quá trình thực nghiệm đề tài đã thuđược một số kết quả nhất định, nhưng khi áp dụng rộng rãi hơn ở nhiều phần học

và ở nhiều nội dung khác của chương trình, chúng tôi nhận ra rằng nếu dụng máymóc và thuần tuý theo hướng dẫn thì hiệu quả sẽ hạn chế rất nhiều, sau một vàilần làm việc theo nhóm bằng việc sắp xếp và phân công trong nhóm của giáoviên

học sinh đã bắt đầu có biểu hiện ỷ lại cho một vài cá nhân (chủ yếu là nhómtrưởng và thư kí), phần đông sao nhãng, giờ học nhàm chán hiệu quả thấp

II.Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

1.Dạy học nhóm và việc vận dụng kỹ thuật dạy học nhóm vào giảng dạy địa lí ởnhà trường THPT

Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó học sinh của mộtlớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗinhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp táclàm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp

Dạy học nhóm được áp dụng cho nhiều vấn đề, nội dung giảng dạy của môn Địa

lí Hình thức dạy học theo nhóm trong bài Địa lí rất đa dạng Chẳng hạn:

-Thảo luận về một vấn đề

-Tìm hiểu, điều tra một vấn đề thực tế, hay trao đổi xung quanh một đề tài

-Ôn tập, tổng kết kiến thức sau một số bài, hoặc sau một chương

-Thực hiện một bài tập, một nhiệm vụ học tập với bản đồ, lược đồ, Át lát, bảng sốliệu, hay khảo sát một vấn đề thực tế

-Tổng kết một hoạt động

-Xây dựng một kế hoạch, phương án hoạt động…

Tuy nhiên đối với các vấn đề có cấu trúc tương tự nhau, nhưng có liên quan vớinhau về cấu trúc chung, mỗi nhóm độc lập giải quyết, hoặc các vấn đề tổng hợpđòi hỏi tính khái quát cao thì dạy học theo nhóm phù hợp hơn cả

Theo tài liệu hướng dẫn thì dạy học nhóm có các bước sau

-Chia nhóm

-Giao nhiệm vụ cho nhóm, gợi ý hướng dẫn học sinh làm việc

-Học sinh báo cáo kết quả làm việc trước toàn lớp

-Giáo viên bổ sung, kết luận ý đúng, nhận xét, đánh giá

Trong sách giáo viên và trong các tài liệu hướng dẫn dạy học Địa lí đều đề cậpđến vấn đề dạy học theo nhóm ở hầu hết các bài học, điều đó cho thấy dạy họcnhóm trở thành vấn đề được quan tâm hàng đầu trong đổi mới phương pháp và

kỹ thuật dạy học Địa lí, song các tài liệu hướng dẫn chỉ mang tính định hướnghoặc tính khái quát việc vận dụng cụ thể vào từng hoàn cảnh của bài dạy, lớp dạy,đối tượng học sinh trong lớp nhất là đối với những lớp đông học sinh, điều kiện

cơ sở vật chất chưa chuẩn thì là cả một vấn đề cần nghiên cứu

2.Kết quả:

Tình hình vận dụng kỹ thuật dạy học theo nhóm trong dạy địa lí theo sách giáoviên là phương pháp phổ biến hiện nay ở các trường trung học phổ thông songvới những bất cập như trên nên kết quả hoạt động dạy học chưa cao, giờ dạy trởnên rời rạc và hiệu quả thấp Sau nhiều nghiên cứu và thử nghiệm chúng tôi có

cải tiến một số hoạt động dạy học nhằm làm cho giờ học trở nên hấp dẫn và hiệuquả hơn vì vậy chúng tôi mạnh dạn thực hiện đề tài “Nghiên cứu cải tiến kỹ thuậtdạy học nhóm trong tiết lên lớp địa lí nhằm tối ưu hoá hiệu quả hoạt động dạyhọc địa lí ở trường trung học phổ thông”

3.Nhiệm vụ của đề tài là:

-Nghiên cứu lí luận dạy học, thực hiện dạy học theo hướng dẫn của SGV, từ thựctiễn dạy học đánh giá ưu điểm và hạn chế từ đó rút kinh nghiệm và tìm giải phápmới phù hợp hơn, hiệu quả hơn

-So sánh đối chiếu cách làm mới với cách làm cũ rút ra bài học kinh nghiệm-Đề xuất một số giải pháp

B.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I.Các giải pháp thực hiện

1.Giải pháp thực nghiệm sư phạm: Soạn bài tổ chức hướng dẫn học sinh học tậpvới phương pháp và kĩ thuật dạy học nhóm trên cơ sở nghiên cứu kĩ lí luậnphương pháp tổ chức dạy học

2.Giải pháp thống kê, thống kê kết quả đạt được của học sinh sau giờ học

3.So sánh đối chiếu giữa cách làm thông thường với cách tổ chức mới

II Các biện pháp để tổ chức thực hiện

1.Giải quyết nhiệm vụ 1 và 2: Thực hiện soạn và giảng bài thực hành địa lí trênlớp bằng kỹ thuật dạy học nhóm, kết hợp phân tích kết quả kiểm tra đánh giá quacác bài thực nghiệm

Bài thực nghiệm số 1:

Bài 8 ; Lớp 10 (chương trình chuẩn)

Tác động của nôị lực đến địa hình bề mặt Trái Đất

Nội dung thảo luận : Các vận động nội lực

Lớp dạy 10K (lớp đối chứng) số HS :45

Chuẩn bị

-Các hình vẽ về uốn nếp, địa hào, địa luỹ

-Bản đồ tự nhiên thế giới

-Bản đồ Tự nhiên Việt Nam

-Tranh ảnh về tác động của nội lực

Tạo ra hiện tượng biểnthoái (bề mặt Trái Đấtđược nâng lên ở 1 số khuvực rộng lớn)

Hạ xuống

Sự dịch chuyển các dòngvật chất trong lòng Trái Đấttheo sức hút của trọng lực

Tạo ra hiện tượng biểntiến (bề mặt Trái Đất bị

hạ thấp xuống ở một sốkhu vực)

Thông tin phản hồi

Vận động theo

Uốn nếp

Do tác động của nội lựctheo phương nằm ngang ởnhững khu vực đá có độdẻo cao

+Nếu cường độ nén ép yếu sẽtạo thành nếp uốn

+Nếu cường độ nén ép mạnh sẽtạo thành các miền núi uốn nếp

Đứt gãy

Do tác động của nội lựctheo phương nằm ngang ởnhững khu vực đá cứng

+Khi cường độ nén ép yếu sẽtạo thành các đứt gãy

+Khi cường độ nén ép mạnh sẽtạo thành địa hào, địa luỹ

Tiến hành giảng dạy trên lớp

Bước 1: Chia lớp thành 8 nhóm (mỗi nhóm có 6 đến 7 HS)

tính theo dãy bàn từ ngoài vào trong và từ trên xuống dưới lần lượt nhóm số chẵnrồi nhóm số lẻ

Bước 2: Giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

+Các nhóm chẵn nghiên cứu vận động theo phương thẳng đứng

+Các nhóm lẻ nghiên cứu vận động theo phương nằm ngang

Chia nhiệm vụ xong tôi phát phiếu học tập đã chuẩn bị cho từng nhóm (trongphiếu học tập ghi rõ thời gian thảo luận là 5’)

Bước 3: HS thảo luận nhóm, GV quan sát theo dõi quá trình thảo luận của cácnhóm

Bước 4: Đại diện 1 em trong mỗi nhóm trình bày kết quả, có 8 bảng kết quả khácnhau, giữa các nhóm tiếp tục quá trình tranh luận để đi đến thống nhất

GV đưa thông tin phản hồi và giải thích bổ sung phần học kết thúc sau 12’

Bước 5: HS bổ sung phần kiến thức thiếu và sai lệch vào vở ghi bài thời gian 3’Sau khi thực hiện bài học xong chúng tôi ra đề kiểm tra để đánh giá như sau

Đề bài:Trình bày các vận động kiến tạo và tác động của chúng đến địa hình bề

-Có 2 cách phân loại quan trọng nhất là chuyển động

theo phương thẳng đứng và chuyển động theo phương

nằm ngang

+Chuyển động theo phương thẳng đứng:

* Sinh ra chủ yếu do sự phân dị vật chất trong lòng đất

* Vỏ Trái Đất nâng lên ở nơi này, hạ xuống ở nơi khác

* Tạo ra hiện tượng biển tiến, biển thoái

* Mở rộng, hoặc thu hẹp lục địa, đại dương

* Diễn ra chậm lâu dài trên diện tích lớn

+Chuyển động theo phương nằm ngang:

* Do sự chuyển dịch các mảng lớn của vỏ Trái Đất

* Uốn nếp: ở vùng có độ dẻo cao, tạo thành các dãy

1,01,0

1,0

Kết quả kiểm tra như sau

Kết hợp với quan sát lớp học trong giờ cho thấy vẫn còn một bộ phận học sinhchưa tích cực làm việc tính ỷ lại còn khá cao, những học sinh được cử làm nhómtrưởng và thư kí nhóm kết quả cao rõ rệt

Trên cơ sở phân tích kết quả trên chúng tôi tiến hành dạy thực nghiệm ở lớp thứ 2cũng bài trên

Lớp dạy10H (lớp thực nghiệm): Số học sinh 45

Chuẩn bị

-Các hình vẽ về uốn nếp, địa hào, địa luỹ

-Bản đồ tự nhiên thế giới

-Bản đồ Tự nhiên Việt Nam

-Tranh ảnh về tác động của nội lực

Phiếu học tập: ở lớp này chúng tôi có thay đổi hình thức phiếu học tập một chútcho phù hợp với cách tổ chức thảo luận mới

Phiếu học tập cho nhóm 1(chỉ điền kết quả vào ô có dấu*)

Thông tin phản hồi như ở lớp 10K

Tiến trình giờ dạy

Bước 1: vào nội dung thảo luận chúng tôi không chia nhóm mà chia phiếu học

tập cho từng cá nhân, mỗi cá nhân tự hoàn thành nhiệm vụ đã được ghi trongphiếu vì thực hiện 1 nhiệm vụ nên không cần thời gian dài (không quá 5 phút)

Bước 2: chúng tôi yêu cầu học sinh tự tìm nhóm theo số đã ghi trên phiếu và trao

đổi phiếu học tập cho nhau để tiếp tục hoàn thiện nội dung ở ô đã được phâncông như vậy 1 học sinh phải thực hiện ít nhất 4 lần 1 nhiệm vụ và phiếu học tập

đẫ được hoàn thiện bởi 1 nhóm học sinh, mỗi nhóm có 1 phiếu học tập chung, saukhi thực hiện xong nội dung trên phiếu học tập học sinh tiếp tục thảo luận vàthống nhất kết quả

Bước 3: chúng tôi yêu cầu từng nhóm công bố kết quả,

Bước 4: tập hợp tất cả những điểm giống và khác nhau giữa các nhóm GV bổ

sung chỉnh sửa chuẩn kiến thức

Với cách làm này việc hình thành nhóm rất ngẫu nhiên, mỗi thành viên đều cóthể là trưởng nhóm và thư kí nhóm, vì mỗi người đều phải tự hoàn thiện phầnviệc của mình

Sau bài học chúng tôi cũng tiến hành kiểm tra với đề bài và đáp án như ở lớp10K

Kết quả như sau

Bài thực nghiệm số 2:

Bài 8 Liên bang Nga Địa lí 11

Lớp đối chứng: 11C số học sinh: 49

Nội dung thảo luận: Điều kiện tự nhiên

Chuẩn bị: Bản đồ Liên bang Nga

Bản đồ tự nhiên Châu Á

Bản đố tự nhiên thế giới

Bảng số liệu về tài nguyên khoáng sản của Liên bang Nga

Phiếu học tập 1

Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của Liên bang Nga

Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của Liên bang Nga

Thông tin phản hồi phiếu số 1

Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của Liên bang Nga

mỡKhí hậu -Khí hậu ôn đới là chủ yếu nhưng ôn hoà hơn phía đông

-Phía bắc: khí hậu cận cực, phía nam khí hậu cận nhiệtSông hồ Có sông Vônga-biểu tượng của nước Nga

Đất và rừng -Đồng bằng Đông Âu có đất đen màu mỡ

Khoáng sản -Nhiều dầu mỏ khí đốt, than đá, quặng sát, quặng kim loại

màuThuận lợi -Phát triển kinh tế đa ngành: nông nghiệp, công nghiệp, giao

thông vận tảiKhó khăn -Đồng bằng Tây Xi-bia chủ yếu là đất đầm lầy

-Phía bắc khí hậu giá lạnh

Thông tin phản hồi phiếu số 2

Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của Liên bang Nga

Vị trí địa lí giới

hạn lãnh thổ

Phía đông sông Ê-nit-xây

Địa hình Chủ yếu là núi và các cao nguyên

Khí hậu -Ôn đới lục địa là chủ yếu

-Phía bắc khí hậu cận cực-Phía nam khí hậu cận nhiệtSông hồ -Nhiều sông lớn như: Ê-nít-xây, Ô-bi, Lê-na trữ năng thuỷ

điện lớn-Hồ Bai-can: Hồ nước ngọt lớn nhất thế giớiĐất và rừng -Nhiều rừng Tai-ga làm cho Liên bang Nga có diện tích rừng

lớn nhất thế giớiKhoáng sản -Nhiều dầu mỏ, khí đốt, vàng, than đá,

Thuận lợi -Phát triển công nghiệp khai khoáng, thuỷ điện, lâm nghiệpKhó khăn -Khí hậu khô hạn, phía bắc giá lạnh, nhiều vùng băng giá

-Núi và cao nguyên chiếm diện tích lớn, khó khai thác và vậnchuyển tài nguyên

Tiến hành thảo luận

Bước 1: Hình thành nhóm thảo luận:

-Chia lớp thành nhiều nhóm nhỏ có thể 2 bàn cạnh nhau thành 1 nhóm

-Cử nhóm trưởng và thư kí

Bước 2: Giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm

-Các nhóm chẵn thảo luận theo phiếu số 1

-Các nhóm lẻ thảo luận theo phiếu số 2

GV hướng dẫn các nhóm thảo luận dưới sự chủ trì của nhóm trưởng, thư kí cónhiệm vụ ghi chép kết quả thảo luận

Bước 3:Các nhóm thảo luận theo nội dung yêu cầu

HS thảo luận thống nhất nội dung, ghi kết quả thảo luận hoàn thiện phiếu học tậpBước 4: Đại diện từng nhóm trình bày kết quả, các nhóm khác bổ sung

Bước 5: GV đánh giá chuẩn kiến thức, HS bổ sung điều chỉnh thiếu sót hoànthiện bài học

Sau bài học chúng tôi kiểm tra đánh giá kiến thức của học sinh với đè bài và đáp

án như sau:

Đề bài: Phân tích những thuận lợi và khó khăn về điều kiện tự nhiên và tài

nguyên thiên nhiên đối với sự phát triển kinh tế của Liên bang Nga

Đáp án

Những thuận lợi về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên để

phát triển kinh tế của Liên bang Nga:

-Phần phía Tây:

+Địa hình chủ yếu là đồng bằng, đất đai màu mỡ giàu tiềm năng

+Đồng bằng Đông Âu cao màu mỡ, thuận lợi để phát triển nông

nghiệp

+Khí hậu ôn đới ôn hoà phía nam có khí hậu cận nhiệt thuận lợi cho

sinh hoạt và nông nghiệp

+Khoáng sản: Dãy U ran giàu khoáng sản: Than, dầu mỏ, quặng sắt,

kim loại màu thuận lợi cho phát triển công nghiệp

(7,0)

0,50,50,5

0,5

0,5

+Sông ngòi: Có sông Vôn-ga, sông Đông có tiềm năng lớn về thuỷ

điện và giao thông vận tải thuỷ

+Rừng: phía bắc có diện tích rừng lớn, thuận lợi để phát triển lâm

nghiệp

+Nhìn chung phần phía Tây thuận lợi đẻ phát triển nhiều ngành kinh tế

như: nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải

Phần phía Đông

-Chủ yếu là núi và cao nguyên, giàu tài nguyên khoáng sản và lâm sản

+Khoáng sản: Giàu khoáng sản (than đá, dầu mỏ, vàng, kim cương,

sắt thiếc, vônfram…, trữ lượng lớn nhất nhì thế giới)

+Rừng: Có diện tích rừng đứng đầu thế giới chủ yếu là rừng Tai-ga

+Sông, hồ: Nhiều sông lớn như sông E-nit-xây, Ô-bi, Lê-na có giá trị

thuỷ năng lớn

+ Hồ Bai-can hồ nước ngọt sâu nhất thế giới có giá trị du lịch

+Khí hậu ôn đới lục địa, phía nam có khí hậu cận nhiệt

+Thuận lợi: Phát triển kinh tế đa ngành công nghiệp, giao thông vận

tải, lâm nghiệp, du lịch

Những khó khăn về điều kiện tự nhiên

-Phần phía Tây

+Đồng bằng Tây Xi-bia nhiều đầm lầy khó khai thác

+Phía bắc khí hậu giá lạnh khó khăn cho sản xuất và sinh hoạt

-Phần phía Đông

+Địa hình núi câo nguyên hiểm trở, đất đai cằn cỗi

+Khí hậu giá lạnh khô hạn

+Khoáng sản phân bố ở những nơi khó khai thác và vận chuyển

+Các sông đổ ra Bắc băng dương thời gian đóng băng kéo dài đòi hỏi

trinhđộ cao trong việc khai thác sử dụng

0,5

0,5

0,50,5

0,50,5

0,50,50,5

(3,0)

0,50,5

0,50,50,50,5

Kết quả kiểm tra cho thấy