Trong lịch sử Champa và Đại Việt, thành Hóa Châu (xã Quảng Thành, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế) có vai trò rất quan trọng trong chiến lược phòng thủ, tấn công, bảo vệ và mở rộng lãnh thổ của các triều đại Champa và sau này là Đại Việt, gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của vùng đất Thừa Thiên Huế hiện nay.
Trang 1THÀNH HÓA CHÂU (THỪA THIÊN HUẾ) THỜI KỲ
CHAMPA QUA KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU MỚI
NGUYỄN VĂN QUẢNG Tóm tắt
Trong lịch sử Champa và Đại Việt, thành Hóa Châu (xã Quảng Thành, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế) có vai trò rất quan trọng trong chiến lược phòng thủ, tấn công, bảo vệ và mở rộng lãnh thổ của các triều đại Champa và sau này là Đại Việt, gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của vùng đất Thừa Thiên Huế hiện nay Đáng chú ý, cho đến nay, tại di tích thành Hóa Châu
đã có 1 lần thám sát (năm 2009), 3 lần khai quật (năm 1997, 2010 và 2011), nhờ đó, nhiều vấn đề liên quan đến tòa thành này như vị trí, cấu trúc, niên đại, chủ nhân,… đã từng bước được làm sáng
tỏ Kết quả nghiên cứu mới nhất cho thấy, thành Hóa Châu được xây dựng đầu tiên dưới thời kỳ Champa, khoảng thế kỷ IX, sau đó được nhà Trần kế thừa và tu bổ kiên cố hơn vào đầu thế kỷ XIV, tạo thành một trọng trấn ở vùng biên viễn phương Nam Trong thời kỳ Champa, thành Hóa Châu là một trị sở của châu Lý theo sử liệu Việt hay Ulik trong bia ký Champa, đóng nhiều vai trò khác nhau như quân sự, hành chính, kinh tế, văn hóa, trong đó, vai trò quân sự nổi trội hơn cả.
Từ khóa: Champa, Hóa Châu, Thừa Thiên Huế
Abstract
In the Age of Champa and Dai Viet, Hoa Chau fortress (Quang Thanh commune, Quang Dien district, Thua Thien Hue province) played an highly important role in the strategies for attacking, defending, protecting and expanding the territory of different reigns of Champa and later, Dai Viet
- connecting with plenty of significant historical events for the current land of Thua Thien Hue More noticeably, until now, at the relics of Hoa Chau ancient fortress, there have been 1 observation (in 2009), 3 excavations (in 1997, 2010 and 2011) - thanks to them, many issues related to this fortress such as position, structure, age, owner have been made clear step by step The latest research
be one important fortress in the further border of the South In the age of Champa, Hoa Chau fortress was one ruling facility of Ly province - according to the historical material of Viet or Ulik in Champa’s Inscription - and played many different roles in military, administration, economy, culture - in which the role in military was the most outstanding.
Keywords: Champa, Hoa Chau, Thua Thien Hue
1 Mở đầu
Kết quả nghiên cứu khảo cổ học
trong những năm gần đây cho thấy,
thành Hóa Châu được xây dựng lần
đầu tiên vào khoảng thế kỷ IX, dưới thời kỳ
Champa, được sử dụng liên tục đến đầu thế
kỷ XIV Năm 1307, nhà Trần tiếp nhận vùng đất
này đã tái sử dụng tòa thành cũ của Champa,
có sửa chữa, tu bổ kiên cố hơn, biến Hóa Châu
trở thành trọng trấn ở phương Nam Các thời
kỳ kế tiếp như Hồ, Hậu Trần, Hậu Lê, Mạc cũng đều sử dụng tòa thành này như một cơ sở quan trọng ở vùng biên viễn phương Nam, nơi tiếp giáp với lãnh thổ Champa
Trong các công trình nghiên cứu trước đây, chúng tôi đã đề cập đến một số vấn đề của thành Hóa Châu như quy mô, cấu trúc,
kỹ thuật xây dựng, niên đại và chủ nhân (14, tr.713-717) Trong bài viết này, bằng các kết quả khai quật khảo cổ học tại thành Hóa
Trang 2V Ă N HÓ A
Châu, kết hợp với nghiên cứu thực địa các di
tích, di vật Champa ở Thừa Thiên Huế, nhất là
xung quanh khu vực thành Hóa Châu, chúng
tôi muốn đề cập một số vấn đề liên quan đến
thành Hóa Châu trong thời kỳ Champa (trước
thế kỷ XIV), nhất là vị trí, vai trò của nó trong
bối cảnh khu vực và trong mối liên hệ với các di
tích Champa ở Thừa Thiên Huế hiện nay, nhằm
bổ sung thêm nhận thức về tòa thành này và
cũng bởi lẽ, trong giới nghiên cứu hiện nay,
vẫn còn tồn tại quan điểm cho rằng thành Hóa
Châu xây dựng đầu tiên vào thời Trần (thế kỷ
XIV) và hơn thế nữa, cho đến nay, ít có công
trình nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề này
2 Vị trí, quy mô, cấu trúc thành Hóa Châu
Dấu tích thành Hoá Châu nằm trọn trong địa
bàn của 3 thôn Thành Trung, Kim Đôi và Thủy
Điền thuộc xã Quảng Thành, huyện Quảng
Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế hiện nay, trong đó,
phần lớn diện tích thành nằm trong địa phận
thôn Thành Trung
Vị trí của thành thuộc khu vực hạ lưu sông
Bồ, nằm gần ngã ba Sình, nơi hợp lưu giữa
sông Bồ và sông Hương, gần phá Tam Giang
(cách 2,5km), gần biển (cách khoảng 6km)
Xung quanh thành Hóa Châu hiện nay là đồng
bằng thấp trũng, cao hơn mực nước biển hiện
tại từ 1,0m - 1,5m nên thường xuyên ngập
nước vào mùa mưa, lúc này, thành Hóa Châu
“như một đụn mây dài” (1, tr.89) giữa một vùng
mênh mông nước
Xét một cách tổng thể, vị trí của thành Hóa
Châu có nhiều điểm tương đồng với các thành
lũy Champa khác ở miền Trung Việt Nam, đó
là nằm gần sông, lấy sông làm trục Tuy nhiên,
thành Hóa Châu chốt chặn ở khu vực ngã ba
sông (ngã ba Sình/ngã ba châu Hóa), lại nằm
gần phá Tam Giang, khoảng cách từ thành đến
biển không xa, chính vì thế, nó có vị trí trấn giữ
cả đường sông, đầm phá và đường biển Điều
này cho thấy thành Hóa Châu tọa lạc ở một vị
trí đắc địa, “là nơi thiên tọa đặt bày” (1, tr.89).
Về quy mô, cấu trúc lũy thành, kết quả
nghiên cứu thực địa cho thấy, thành Hóa
Châu có 2 vòng lũy rõ ràng: thành ngoại
và thành nội (còn gọi là thành Cụt) Thành
ngoại có hình chữ nhật, bị méo và có một số chỗ không nối liền nhau (có thể là dấu vết cửa nước) Lũy thành phía bắc (chạy theo hướng đông bắc - tây nam), có chiều dài gần 1700m, chỗ hẹp nhất là 27m, chỗ rộng nhất 69m, có 2 chỗ không nối nhau và nhiều bãi nổi, gò nổi
Ở phần gối lũy phía tây bắc, ngoài vòng thành ngoại, có 2 lũy thành ngắn ở bên trong và bên ngoài, giữa hai lũy này là hào nước, chảy vào khu ruộng trũng ở phía tây bắc của thành Lũy thành ngắn ở bên ngoài có chiều dài 685m, hình chữ “L”
Lũy thành phía nam có chiều dài hơn 2000m, chỗ hẹp nhất ở hướng đông là 3,6m, chỗ rộng nhất lên tới 52m (chiều rộng trung bình 12m - 15m), độ cao trung bình từ 1,8m - 2,0m và có 1 chỗ không nối liền nhau (khoảng 110m) giữa đoạn phía tây và đoạn phía đông Còn ở phía nam của chỗ không nối nhau, có một đoạn lũy ngắn, chiều dài khoảng 340m Nhìn chung, lũy phía nam có chiều rộng nhỏ hơn lũy phía bắc
Ở góc phía nam của lũy thành phía nam có 2
Bản vẽ 1 Sơ đồ thành Hóa Châu (Nguồn: Nishimura Masanari và Nguyễn Văn Quảng)
Trang 3và 410m) Lũy thành phía đông (giáp thôn Kim
Đôi) và lũy thành phía tây (giáp chợ Tây Ba, xã
Quảng Thành) đều có chỗ không nối nhau ở
đoạn giữa (xung quanh khu vực sông Kim Đôi
chạy qua) Nếu kể cả chỗ không nối nhau, lũy
thành phía tây có chiều dài hơn 500m, rộng
nhất 44m, hẹp nhất 15m và lũy thành phía
đông có chiều dài khoảng 600m, hẹp nhất
28m, rộng nhất 60m Dựa vào kết quả này cho
thấy, tổng chiều dài, rộng của thành ngoại (kể
cả chỗ không nối nhau) là hơn 4700m
Thành nội (còn gọi là thành Cụt) có hình chữ
nhật và nằm ở khu giữa thôn Thành Trung, cách
sông Thành Trung 150m về phía bắc Cả 2 lũy
thành phía bắc và phía nam của thành nội đều
chạy song song với lũy thành ngoại phía bắc
Theo hiện trạng, lũy phía nam có chiều rộng to
hơn lũy phía bắc Cả hai lũy có chiều dài như
nhau, khoảng 234m, chiều rộng lũy dao động
từ 35m - 64m Hai lũy phía tây và phía đông có
chiều dài lần lượt là 147m và 137m, chiều rộng
trung bình 29m Như vậy, tổng chiều dài, rộng
của thành nội khoảng 750m
Qua khảo sát, chúng tôi cũng xác định ở
phía ngoài lũy thành ngoại phía đông có khu
vực như lũy thành bao quanh (chúng tôi tạm
gọi là thành bắc), thuộc địa phận làng Kim Đôi
Thành bắc chạy theo hướng đông bắc - tây
nam, như nối nhau với lũy thành ngoại phía
bắc, dĩ nhiên có chỗ không nối nhau Còn ở
phía ngoài lũy thành ngoại phía đông cũng
có một lũy chạy song song với nó và chiều dài,
rộng tương đồng Nếu kể cả 4 bên của khu
thành này, chiều dài có khoảng 1770m Giữa 2
lũy thành này, hiện nay có khu ngòi nước, khả
năng trong thời gian sử dụng thành chúng có
vai trò là hào nước Như vậy, kết hợp sông Kim
Đôi và 2 lũy còn lại (phía bắc và phía tây), khu
vực cư trú thôn Kim Đôi hiện nay cũng được
xem là một khu thành quách riêng (9, tr.9-28)
Bao quanh các lũy thành là hệ thống hào
nước sâu, rộng, ôm sát lấy chân thành Hệ
thống sông/hào nước này thông với sông Bồ,
sông Hương và phá Tam Giang, vừa tạo nên sự
kiên cố cho thành lũy, vừa đóng vai trò to lớn
trong giao thông đường thủy, kết nối thành
phá Tam Giang và biển cả Đồng thời đây cũng
là những đường thoát nước, chống ngập úng cho khu vực thành trong những mùa mưa lũ
Ở những nơi xung yếu, có đóng các cọc gỗ thành hàng, sát nhau dọc mép lũy để giữ chân lũy vững chắc1 Trước và trong Thành cũng có các con sông chạy qua như sông Thành Trung/ sông Kim Đôi, sông Tiền Thành Hệ thống sông
và các hào nước đi vào bên trong thành qua 6 cửa nước (15, tr.660)
Với kích thước tổng chiều dài, rộng vòng thành ngoại hơn 4700m, thành Hóa Châu được xem có quy mô lớn hơn rất nhiều so với các thành cổ Champa khác như Trà Kiệu, thành Cha, Thuận Châu, Cao Lao Hạ, thành Lồi…, lớn thứ hai trong số các thành lũy Champa ở miền Trung và chỉ nhỏ hơn một chút so với qui mô của thành Đồ Bàn ở Bình Định (3)
Các đặc điểm trên cho thấy, thành cổ Hóa Châu được xây dựng khá quy chỉnh, kết hợp hài hòa giữa yếu tố tự nhiên và nhân tạo, tạo nên tòa thành kiên cố trấn giữ vùng đất trọng yếu ven biển, ven sông, ven đầm phá Thành mang đậm tính chất của một thủy thành, có ưu thế
về quân sự, lúc phòng vệ cũng như tấn công hay một quân thành trấn nhậm vùng gần sông, gần biển
3 Thành Hóa Châu dưới thời kỳ Champa
Những thông tin về thành Hóa Châu trong thời kỳ Champa (trước năm 1306) hầu như không được đề cập trong các sách sử, vì vậy, khi nghiên cứu về thành Hóa Châu trong thời
kỳ này, chúng ta chỉ có thể dựa vào tư liệu khảo
cổ học
Cuộc khai quật năm 1997 của Viện Khảo
cổ học Việt Nam tại thành Hóa Châu lần thứ nhất, với diện tích 222m2 thuộc phạm vi bên trong thành nội đã phát hiện lớp di chỉ văn hóa Champa nằm tiếp giáp trên lớp di tích kiến trúc Đại Việt ở độ sâu trung bình từ 1,1m - 1,7m Tầng văn hóa có màu đen, chứa đầy các mảnh gốm, gạch, ngói Champa điển hình, đặc biệt có lẫn một số mảnh gốm sứ Trung Quốc Kết quả giám định cho thấy chúng thuộc các loại hình gốm thô, mịn, thuộc các loại hình chân cà ràng
Trang 4V Ă N HÓ A
(thế kỷ VI - VII), vò (thế kỷ VII - VIII) và các mảnh
bát, vò gốm bán sứ Trung Quốc (thế kỷ IX - XIII)
Tuy nhiên, các nhà khảo cổ chủ trì khai quật đã
cho đây là lớp di chỉ cư trú khá thuần của người
Chăm (18)
Trong các cuộc khai quật thành Hóa Châu
từ năm 2009 - 2011 do Khoa Lịch sử, trường
Đại học Khoa học Huế phối hợp với Đại học
Kansai (Nhật Bản) thực hiện cũng phát hiện
được tầng văn hóa Champa, chứa đựng nhiều
gạch Champa, các mảnh gốm thô, gốm sành
Champa thuộc các loại hình nồi, bình, vò có
niên đại từ thế kỷ IX trở về sau và nhiều gốm
sứ Trung Quốc, chủ yếu là các loại hình bát, đĩa,
chậu, vò có niên đại từ thế kỷ IX - XIII tại các hố
THC09.XM1, THC09.XM9, THC11.TN3, THC11
XM13, THC11.XM23 Các hiện vật này được xem
là đồ dùng sinh hoạt cho quan lại, binh lính
trong thành Đáng chú ý, tại hố THC10.KTr, tầng
văn hóa Champa được xác định nằm trên lớp
chứa hiện vật văn hóa tiền Sa Huỳnh Điều này
cho thấy, thành Hóa Châu được người Champa
xây dựng trên cơ tầng văn hóa sớm hơn, tương
tự như một số thành lũy Champa khác ở miền
Trung như Cổ Lũy (Quảng Trị), Trà Kiệu (Quảng
Nam), thành Cha (Bình Định) (10)
Qua nghiên cứu mặt cắt lũy thành nội phía
nam, chúng tôi nhận thấy, địa tầng lũy không
cho thấy những lớp nhỏ do trình tường như
các lũy thành ở Bắc bộ Việt Nam như thành Cổ
Loa và Lũng Khê Ở lớp trên của lớp đất trong
lũy được đắp chủ yếu bằng đất cát, màu vàng,
thuần Còn ở phần dưới của lũy được kê các
khối đá tự nhiên (30cm - 50cm) trên nền đất
cát màu đen sẫm Cấu trúc và cách xây lũy này
hoàn toàn khác so với các lũy thành ở Bắc bộ
Việt Nam và một số thành lũy Champa ở miền
Trung Việt Nam như thành Lồi (Thừa Thiên
Huế), thành Trà Kiệu (Quảng Nam), thành Đồ
Bàn (Bình Định), thành Hồ (Phú Yên) Có thể
thấy lớp đất màu đen sẫm phía dưới là lớp
thành thời kỳ Champa; còn lớp đất cát, màu
vàng, thuần ở trên là lớp đất đắp thêm ở giai
đoạn sau, nhất là thời Trần, để tạo nền móng
vững chắc, trước khi đắp thêm người xưa đã
gia cố thêm lớp đá giữa hai lớp đất
Điều đáng chú ý, ở bên trong phạm vi thành Hóa Châu, phát hiện rất nhiều tác phẩm điêu khắc Champa bằng sa thạch như: bệ đá ốp chân tháp trên lũy thành nội, niên đại thế kỷ
IX - X; chân trụ cửa Thành Trung niên đại thế
kỷ IX2; bệ thờ tại nhà thờ họ Nguyễn Quang niên đại thế kỷ IX - X; mảnh đá trang trí góc đền - tháp niên đại thế kỷ XII - XIII; tượng thần Vishnu, tượng Phật Thích ca và Phật Sơ sinh đang thờ tại chùa Thành Trung Như vậy, trừ 3 tác phẩm hiện đang thờ tại chùa Thành Trung chưa có sự thống nhất về niên đại (do bị Việt hóa), các tác phẩm còn lại được xác định niên đại thế kỷ IX - XIII, trong đó đa số các hiện vật có niên đại thế kỷ IX - X
Các hiện vật này cùng với sự phát hiện nhiều gạch Champa trong các cuộc khai quật, cho thấy, bên trong thành Hóa Châu đã từng tồn tại những công trình kiến trúc đền - tháp Champa nhằm phục vụ nhu cầu tín ngưỡng tôn giáo cho một bộ phận cư dân, trường hợp này chúng ta cũng thấy ở một số thành lũy Champa như Trà Kiệu (Quảng Nam), thành Chas/Tra, Đồ Bàn (Bình Định)
Mặt khác, bên ngoài, xung quanh thành Hóa Châu còn có sự hiện diện của nhiều di tích, di vật Champa được phát hiện như tượng nam thần, chóp tháp và phù điêu Vishnu Triều Sơn Nam, thế kỷ X - XI, cách thành 1,5km theo đường thẳng về phía nam; phù điêu Ravana (thế kỷ IX), tượng Quan thế âm Bồ tát ở dạng nam thân (Lokesvara) Thanh Phước (thế kỷ IX - X) cách Thành 600m về phía đông nam; bia Phú Lương, thế kỷ X, cách Thành 01km về phía tây nam; bia Lai Trung, thế kỷ X, cách Thành 2km về phía tây bắc Các hiện vật này chắc chắn có mối liên hệ mật thiết với trung tâm quân sự - hành chính - kinh tế là thành Hóa Châu, là những cơ
sở tín ngưỡng tôn giáo ở bên ngoài Thành, nơi
có nhiều cư dân sinh sống Điều này cho thấy, trong thời kỳ Champa, thành Hóa Châu là trung tâm hội tụ văn hóa của khu vực, là nơi tập trung dân cư đông đúc
Với các bằng chứng về di tích, di vật liên quan, chúng tôi cho rằng thành Hóa Châu được người Champa xây dựng đầu tiên vào
Trang 5thuộc thời kỳ văn hóa tiền Sa Huỳnh3, sau đó
được người Việt kế thừa vào thế kỷ XIV đúng
như sử sách đã ghi chép về việc tu bổ thành
vào giai đoạn nhà Trần năm 1362 (6, tr.646)
Sự xuất hiện của thành Hóa Châu ở khu vực
gần đầm phá Tam Giang có liên quan đến sự
thay đổi bối cảnh khu vực, nhất là sự suy yếu
của nhà Đường, sự nổi lên của các quốc gia ở
Đông Nam Á, trong đó có khu vực phía bắc
Champa (Giao Chỉ, Cửu Chân, sau thế kỷ X là
giao lưu buôn bán trên biển, ven sông với vai trò nổi trội của các thương nhân Trung Hoa, Ấn Độ, Ả Rập nên các chính thể thường chuyển trung tâm kiểm soát việc buôn bán về gần biển và đặc biệt là sự tăng lên về mực nước của hệ đầm phá Tam Giang trong thời kỳ hình thành của Hóa Châu, bởi lẽ con đường
di chuyển đường thủy chủ đạo vào thành Hóa Châu là từ phá Tam Giang vào Theo các nhà nghiên cứu địa chất,
từ khoảng 2.500 năm trở lại đây, do ảnh hưởng tan băng, mực nước đại dương dâng cao với tốc độ tăng dần 0,8-2mm/năm và vượt trội tốc độ nâng tân kiến tạo khá ổn định của khu vực, gây ra hiện tượng biển tiến trở lại vào đầm phá Tam Giang, đồng bằng, mở đầu thời
kỳ suy tàn của dãy cồn đụn cát chắn bờ và đầm phá vừa được hoàn thiện Quá trình dâng lên này của nước biển kéo dài mãi cho đến khoảng giữa thiên niên kỷ thứ II (17, tr.58-59), điều này ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành và tồn tại của thành Hóa Châu - một tòa thành trấn nhậm vùng gần sông, ven biển, lấy giao thông đường thủy làm chủ đạo
Thời điểm từ thế kỷ IX là giai đoạn đầu tiên
và cũng là giai đoạn chính của việc xây dựng thành lũy Hóa Châu, sau đó người xưa đã sử dụng thành nội và vùng ngoài phía bắc của thành nội đến thế kỷ XII - XIII Thành nội trong giai đoạn này có khả năng nằm trong phạm
vi đất đầm lầy Kết quả khai quật cho thấy địa hình tự nhiên như ao hồ và sông suối có thể chiếm diện tích khá nhiều cả bên trong và xung quanh của thành ngoại Trong thời kỳ Champa, thành Hóa Châu có thể là một trong những tòa thành của châu/ tiểu vương quốc Ulik (Ô Lý?) trong bia ký Mỹ Sơn đầu thế kỷ XIII (12, tr.26-32), sau này là châu Lý/Rí theo sử liệu Đại Việt Đây là vùng phía bắc của vương quốc Champa, nơi tiếp giáp với vùng đất đô hộ của Trung Hoa (trước thế kỷ X) và sau này là lãnh thổ Đại Việt (sau thế kỷ X), vì vậy, khu vực này thường xảy ra các cuộc giao tranh giữa các bên (6, tr.222-567) Chính vì vậy, thành Hóa Châu thời kỳ này đóng
Bệ thờ Thành Trung, thế kỷ IX- X
(Nguồn: Tác giả)
Bia Lai Trung, thế kỷ X
(Nguồn: Tác giả)
Trang 6V Ă N HÓ A
vai trò là tấm lá chắn (cùng với các thành lũy
khác ở khu vực bắc Hải Vân) cho kinh đô ở phía
nam, đồng thời cũng là bàn đạp để Champa
tấn công ra khu vực phía bắc đèo Ngang Sau
năm 1069, khi vùng đất từ nam đèo Ngang đến
bắc sông Thạch Hãn (tương ứng với các châu
Địa Lý, Bố Chính, Ma Linh) nhập vào Đại Việt,
vùng Ô, Lý/Rí trở thành biên viễn phía bắc của
Champa, nơi tiếp giáp trực tiếp với Đại Việt thì
vai trò quân sự của thành Hóa Châu càng trở
nên quan trọng
Điều đáng chú ý là, số lượng hiện vật thuộc
thời kỳ Champa phát hiện được trong thành
Hóa Châu không lớn Dựa vào điều này và
căn cứ vào vị trí, môi trường cổ của thành này,
chúng ta không nên áp dụng mô hình thành
quách của Bắc Bộ về tính chất đối với thành
Hóa Châu Khả năng số lượng người ở trong
thành trong thời kỳ Champa không nhiều và
khu vực sử dụng cũng không lớn Điều này liên
quan đến chức năng của thành Vì nếu không
có vai trò như kinh đô, có dân số lớn trong khu
kinh thành, chúng ta bắt buộc phải suy nghĩ
rằng, thành Hóa Châu thời kỳ Champa có chức
năng quân sự nhiều hơn
Cuộc chinh phạt Champa năm 1044 của
vua Lý Thái Tông đã cho thấy thành Hóa Châu
là một chốt chặn quân sự quan trọng phải vượt
qua ở phía bắc nếu muốn tấn công vào kinh
đô Champa ở phía nam (lúc này là thành Đồ
Bàn, Bình Định): “Ngày Giáp Thìn, quân đi từ
Kinh sư, ngày Ất Tị đến cửa Đại Ác gặp sóng gió
đám mây che thuyền ngự, theo thuyền mà đi
Ngày hôm sau đi, nhờ thuận gió trong một ngày qua hai bãi Đại Tiểu Trường Sa Đến cửa biển Tư Dung có con cá trắng nhảy vào thuyền Vua nghe tin Chiêm Thành đưa quân và voi bày trận ở bờ nam sông Ngũ Bồ, muốn chống lại quan quân Vua xuống chiếu cho quân bỏ thuyền lên bộ, đem quân sĩ đến bờ sông bên bắc, thấy quân Chiêm
đã dàn ở bên sông Vua mới cắt đặt quân sĩ, dựng
cờ nổi trống, sang tắt ngang sông để đánh Hai bên chưa giao chiến, quân Chiêm đã tan vỡ, quan quân đuổi chém được 3 vạn thủ cấp Quách Gia Di chém được đầu vua Chiêm là Sa Đẩu tại trận, đem dâng nộp Bắt được hơn 30 voi nhà, bắt sống được hơn 5.000 người, còn thì bị quan quân giết chết, máu đầy gươm giáo, xác chất đầy đồng Vua lấy làm xót thương, mới hạ lệnh rằng:
“Kẻ nào giết bậy người Chiêm Thành thì sẽ giết không tha” Mùa thu, tháng 7, vua đem quân vào thành Phật Thệ” (6, tr.307-309) Qua nghiên cứu
địa danh học, chúng tôi cho rằng, cửa Tư Dung
là cửa Tư Hiền, sông Ngũ Bồ tức là sông Bồ hiện nay Như vậy, trận đánh này chắc chắn có liên quan trực tiếp đến thành Hóa Châu Cũng cần nói thêm rằng, qua khai quật khảo cổ học trong thành Hóa Châu, chúng tôi đã phát hiện một số bãi tro than, đó có thể là dấu vết bị cháy
do những lần va chạm quân sự
Dù có sự vượt trội của vai trò quân sự, các vai trò khác của Hóa Châu trong thời kỳ Champa như hành chính, kinh tế, văn hóa cũng không thể phủ nhận Hóa Châu trong thời kỳ này là trung tâm quân sự, hành chính của một vùng/miền/tiểu vương quốc Ulik (Ô - Lý) ở khu vực bắc Champa Nhìn trong bối cảnh vùng đất Thừa Thiên Huế ở giai đoạn này là một tiểu vương quốc ở phía bắc của Champa, tiểu quốc Ulik, được cấu thành từ các yếu tố Thiêng: 1) Sông thiêng là sông Hương; 2) Núi thiêng
là Kim Phụng; 3) Đất thiêng/thánh địa là Vân Trạch Hòa (thế kỷ IX - X), Nham/Giam Biều (thế
kỷ X - XI)8, cùng với đó là các trung tâm: quân
sự, hành chính/thành lũy là thành Hóa Châu và
Phù điêu Ravana Thanh Phước, thế kỷ IX
(Nguồn: Trần Kỳ Phương)
Trang 7sông Hương và sông Bồ), biển và đầm phá Tam
Giang nên vai trò kiểm soát kinh tế biển/đầm
phá, trao đổi ven sông/miền xuôi - miền ngược
dọc sông Hương, sông Bồ và sông Ô Lâu của
thành Hóa Châu cũng rất quan trọng Hầu như
thành Hóa Châu án ngữ, chốt chặn mọi con
đường trao đổi ngược - xuôi, núi - biển dọc cả
3 con sông này Sự giàu có về nguồn lâm thổ
sản ở vùng núi phía tây như trầm hương, hồ
tiêu, vỏ chay, mật ong,…; nguồn thủy, hải sản
dồi dào ở các dòng sông, vùng đầm phá Tam
Giang và ven biển cũng như vị trí quan trọng
của Champa trên con đường giao thương
quốc tế từ thế kỷ X - XV, mà cửa Tư Hiền là cửa
ngõ duy nhất đã góp phần vào sự phồn vinh
của vùng đất Thừa Thiên Huế trong thời kỳ
Champa Điều này được thể hiện qua việc xuất
hiện nhiều đền - tháp dọc các dòng sông lớn ở
vùng đất này Dọc sông Ô Lâu là các đền - tháp
Phước Tích, Mỹ Xuyên, Ưu Điềm, Trạch Phổ, Vân
Trạch Hòa, Phò Trạch; dọc sông Bồ là các đền -
tháp Đức Nhuận, Cổ Tháp, Cồn Đuồi Ruôi, Cồn
Tháp, Liễu Cốc,…; dọc sông Hương là các đền -
tháp Triều Sơn, Xuân Hóa/Xuân Huế, Sơn Điền,
Nham Biều; dọc Đại giang có đền - tháp Lương
Hậu; gần cửa Tư Hiền có đền - tháp Linh Thái
(13)… Sự xuất hiện nhiều đồ gốm sứ Trung
Hoa, có nguồn gốc tại các lò Việt Châu, Cảnh
Đức Trấn ở thành Hóa Châu cũng phản ánh sự
giao thương mạnh mẽ giữa Champa và Trung
Hoa trong thời kỳ này
Trong số các đồng bằng từ phía bắc Hải Vân
đến phía nam đèo Ngang, đồng bằng sông Bồ
được xem là màu mỡ nhất, đây là vùng cung
cấp sản lượng lúa lớn nhất của tỉnh hiện nay,
chính vì thế, kinh tế nông nghiệp chắc chắn
cũng có vai trò rất quan trọng trong việc tạo
ra sự ổn định về kinh tế của vùng đất Hóa
Châu Việc quản lý, thu thuế từ hoạt động nông
nghiệp chắc chắn được thực hiện từ bộ máy
quản lý hành chính ở thành Hóa Châu Năm
1471, khi xuất quân đánh Chiêm Thành, Lê
Thánh Tông cho đại quân dừng ở cửa Eo, tập
luyện thủy chiến cùng với quân ở Thuận Hóa/
Hóa Châu, ngoài ra, nhà vua còn ra lệnh phân
phát lương thực cho quân lính lấy từ kho thóc
vai trò quan trọng của kinh tế nông nghiệp nói riêng, vai trò kinh tế của Hóa Châu nói chung
Như vậy, dưới thời kỳ Champa, thành Hóa Châu được xem là trung tâm quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa của một châu, có thể là châu Ulik trong bia ký Champa/châu Lý trong sử liệu Đại Việt sau này, trong đó, vai trò quân sự là quan trọng nhất Đây được xem là tấm lá chắn quan trọng cho kinh đô ở phía nam và là bước đệm cho Champa trong những lần tấn công
ra phía bắc đèo Ngang Những tài liệu khảo
cổ học cho thấy, trong thời kỳ Champa, thành Hóa Châu là trung tâm hội tụ và phát tỏa văn hóa của khu vực, nơi tập trung nhiều dân cư
Sự phồn vinh, ổn định của vùng đất Thừa Thiên Huế trong thời kỳ Champa từ thế kỷ IX đến đầu thế kỷ XIV có vai trò rất quan trọng của trung tâm đầu não - thành Hóa Châu
N.V.Q
(ThS., Khoa Lịch sử, ĐH Khoa học, ĐH Huế)
Chú thích
1 Trong quá trình làm kè dọc sông Tây Thành năm 2014 đã phát lộ nhiều cọc gỗ được đóng xuống thành hàng, dọc mép lũy để giữ đất không bị sạt lở, nhất là vào mùa mưa Chúng tôi cũng được biết, trong quá trình canh tác, người dân đã phát hiện nhiều cọc gỗ tương tự trong khu vực thành Các cọc gỗ này có chiều dài dao động từ 1,8m - 2,3m, một đầu to (đường kính từ 20cm - 25cm), một đầu nhỏ được vót nhọn, một
số cọc có lỗ mộng hình chữ nhật để buộc dây kéo Theo những người làm mộc, các cọc gỗ này được làm từ gỗ Kiền
2 Tác phẩm hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Cổ vật cung đình Huế
3 Kết quả khai quật tại hố THC10.Ktr trong khu vực thành Hóa Châu, ở độ sâu 3,05m đã phát hiện nhiều mảnh gốm thô thuộc văn hóa tiền Sa Huỳnh, niên đại khoảng 3.000 - 2.700 năm cách ngày nay, là bằng chứng của lớp cư dân trước thời kỳ Champa ở khu vực thành Hóa Châu
4 Nay là Cửa Đáy, thuộc tỉnh Ninh Bình
5 Thuộc thị xã Kỳ Anh, Hà Tĩnh hiện nay
Trang 8V Ă N HÓ A
6 Có thể là Vũng Chùa, Quảng Trạch, Quảng
Bình hiện nay
7 Có thể là cửa Nhật Lệ, Đồng Hới, Quảng Bình
8 Tại di tích Nham Biều (làng Nham/Giam
Biều, phường Hương Hồ, thị xã Hương Trà) đã
phát hiện một bức tượng tròn thể hiện một vị
nam thần dạng Deva - Raja (Thần - Vua) bằng sa
thạch, cao 127cm, niên đại thế kỷ X - XI Đây là
một bức tượng lớn, rất quan trọng trong nghệ
thuật điêu khắc Champa, chịu ảnh hưởng sâu
sắc của vùng Nam Ấn, cho thấy, Nham Biều phải
là một đền - tháp lớn, rất quan trọng, có thể là
thánh địa khu vực trong thời kỳ này
Tài liệu tham khảo
1 Dương Văn An nhuận sắc, tập thành (2009),
Ô châu cận lục, Bản dịch của Văn Thanh và Phan
Đăng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
2 Ngô Văn Doanh (2000), Thành Hoá Châu
trong lịch sử Chămpa và Đại Việt, Tạp chí Nghiên
cứu Lịch sử, số3 (310)
3 Do Truong Giang, Suzuki Tomomi, Nguyen
Van Quang, Yamagata Mariko (2015), Champa
Ancient Citadels: View from Archaeological and
Congress of the Asian Association of World
Histo-rians (AAWH), 29-31 May 2015, Nanyang
Techno-logical University (NTU), Singapore
4 Nguyễn Xuân Hoa (1998), Thành Hoá Châu
- từ tư liệu thư tịch đến điều tra khai quật khảo cổ
học, Tạp chí Huế Xưa & Nay, số 27.
5 Huỳnh Đình Kết (1997), Thành Hóa Châu và
kết quả khai quật khảo cổ học lần thứ nhất, Tạp chí
Việt Nam và Đông Nam Á ngày nay, số 16 (kỳ 1),
tháng 9
6 Ngô Sỹ Liên (2004), Đại Việt sử ký toàn thư,
Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, tái bản
7 My Dan, Lê Chí Xuân Minh (2001), Thành cổ
Hóa Châu (xã Quảng Thành - huyện Quảng Điền
- tỉnh Thừa Thiên Huế, Kỷ yếu Hội thảo khoa học
chuyên đề Thành cổ ở khu vực Bình - Trị - Thiên,
Phân viện Nghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật miền
Trung tại thành phố Huế
8 Trần Viết Ngạc (1984), Thành Hoá Châu
(Bình Trị Thiên), in trong Những phát hiện mới
về Khảo cổ học năm 1981, Viện Khảo cổ học Việt
Nam, Hà Nội
9 Nishimura Masanari, Nguyễn Văn Quảng
(2013), Nhận xét mới về thành Hóa Châu qua
nghiên cứu khảo cổ học, Tạp chí Khảo cổ học, số 4.
10 Lê Đình Phúc, Nishimura Masanari, Lê Duy
Sơn và Nguyễn Văn Quảng (2011), Báo cáo kết
quả khai quật khảo cổ thành Hóa Châu năm 2010,
tư liệu khoa Lịch sử, Đại học Khoa học Huế
11 Trần Kỳ Phương (2002), Góp phần tìm hiểu
nền văn minh của vương quốc cổ Champa tại miền Trung Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển,
số 3 (37)
12 Trần Kỳ Phương (2006), Bước đầu xác định
danh hiệu các tiểu quốc thuộc miền Bắc vương quốc cổ Chiêm Thành khoảng giữa thế kỷ XI - XV,
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (54)
13 Nguyễn Văn Quảng (2011), Các di tích văn
hóa Champa ở Thừa Thiên Huế, Luận văn Thạc sĩ
Khoa học Lịch sử, chuyên ngành Khảo cổ học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
14 Nguyễn Văn Quảng (2012), Về vấn đề niên
đại và chủ nhân của thành Hóa Châu (Quảng Thành, Quảng Điền, Thừa Thiên Huế), in trong
Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 2011, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
15 Nguyễn Văn Quảng, Trần Sắc Nhã (2015),
Nghiên cứu thủy hệ thành cổ Hóa Châu, in trong
Những phát hiện mới về Khảo cổ học năm 2014, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
16 Tống Trung Tín, Bùi Minh Trí, Đỗ Thanh
Hà (1998), Nghiên cứu cấu trúc thành Hóa Châu
(Thừa Thiên Huế), in trong Những phát hiện mới
về Khảo cổ học năm 1997, Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội
17 Ủy ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế
(2005), Địa chí Thừa Thiên Huế (Phần Tự nhiên),
Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
18 Viện Khảo cổ học Việt Nam (1997), Báo cáo
kết quả khai quật Khảo cổ học di tích thành Hóa Châu, xã Quảng Thành, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, Tư liệu Viện Khảo cổ học, Hà Nội.
Ngày nhận bài: 21 - 4 - 2018 Ngày phản biện, đánh giá: 15 - 6 - 2018 Ngày chấp nhận đăng: 23 - 6 - 2018