Tục làm vía của người Thái ở miền Tây Nghệ An

Phong tục tập quán vốn là những đặc trưng mang đậm nét văn hóa của từng cộng đồng tộc người; có những phong tục “ăn sâu, bám rễ” duy trì mối quan hệ, sự ổn định trong cộng đồng theo một trật tự nhất định, nếu nó bị phá vỡ, xáo trộn, thay đổi sẽ dẫn đến những biến đổi trong đời sống cộng đồng, xã hội.

TỤC LÀM VÍA CỦA NGƯỜI THÁI

Ở MIỀN TÂY NGHỆ AN

HOÀNG VĂN HÙNG Tóm tắt

Phong tục tập quán vốn là những đặc trưng mang đậm nét văn hóa của từng cộng đồng tộc người; có những phong tục “ăn sâu, bám rễ” duy trì mối quan hệ, sự ổn định trong cộng đồng theo một trật tự nhất định, nếu nó bị phá vỡ, xáo trộn, thay đổi sẽ dẫn đến những biến đổi trong đời sống cộng đồng, xã hội Việc nghiên cứu, bảo tồn giá trị văn hóa phong tục của các dân tộc là việc làm cần thiết, trong đó có tục làm vía (lễ buộc chỉ cổ tay) - một hoạt động văn hóa lễ tục mang màu sắc tín ngưỡng dân gian truyền thống của đồng bào Thái ở miền Tây Nghệ An

Từ khóa: Phong tục, tập quán, tục làm vía, người Thái

Abstract

Customs and traditions are cultural characteristics of each community, there are many “deep rooted” customs that maintain the relationship, stability in the community in a certain order, if they are shattered, disordered, and changed, it will lead to changes in the life of society and community Researching and preserving ethnic minorities’ cultural value of customs, including “Lam via” (the hand binding spirits pacification), a cultural activity of ceremony and custom characterized by traditional folk beliefs is a necessary act.

Keywords: Customs, traditions, lam via (spirits pacification ceremony), Thai ethnic minority

Miền Tây Nghệ An là nơi sinh tụ

của đồng bào các dân tộc thiểu

số gồm các dân tộc Hmông, Khơ

mú, Thái, Thổ và Kinh Trong đó người Thái có

314.739 người, chiếm 73% tổng số cư dân các

dân tộc thiểu số trong tỉnh Họ cư trú ở hầu

hết các huyện trung du và miền núi gồm các

huyện: Con Cuông, Tương Dương, Kỳ Sơn,

Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Quỳ Hợp, Quỳ Châu, Quế

Phong Miền Tây Nghệ An có diện tích 13.890

km2, chiếm 84% diện tích toàn tỉnh Phía bắc

miền Tây Nghệ An giáp miền núi tỉnh Thanh

Hoá, phía tây giáp Lào với đường biên giới dài

419km; phía nam giáp vùng núi tỉnh Hà Tĩnh

và phía đông giáp các huyện đồng bằng ven

biển Nghệ An Đặc điểm của địa hình miền Tây Nghệ An là cả một hệ thống các dãy núi chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam Xen lẫn giữa các ngọn núi là các thung lũng vừa và nhỏ thuận tiện cho việc canh tác ruộng nước Thiên nhiên miền Tây Nghệ An có nhiều nét đặc thù

đã tạo nên nét riêng biệt, nhất là về văn hoá mang tính tộc người, tính khu vực sâu sắc

Tục làm vía của người Thái ở miền Tây Nghệ An có ảnh hưởng rất lớn đến đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Thái Họ cầu mong các thần linh phù hộ cho con người lúc nào cũng gặp may mắn, điều lành, không làm cái ác, coi cái thiện là mục tiêu, là khát vọng của các thành viên trong gia đình Trong đời

V Ă N HÓ A

sống tâm linh của người Thái ở Việt Nam nói

chung, người Thái ở Nghệ An nói riêng, con

người sống được là nhờ có vẳn/khoẳn (linh

hồn) ngụ trong thể xác Số lượng hồn/vía cụ

thể ngụ trong cơ thể mỗi con người không thể

tính hết được, chỉ biết hồn được phân bố đều

trên khắp cơ thể con người Văn tế khi cúng

của họ có câu: Xam xíp khoăn/văn tàng nà, hà

xíp khoăn tàng lăng, khoăn chung chăng xoong

xàng (30 hồn đằng trước, 50 hồn phía sau, hồn

lau nhau ngụ hai bên sườn) Trong số các hồn

kể trên có một hồn chủ, hồn gốc (vẳn tổn) ngụ

ở đỉnh đầu (chom văn), vì thế, người Thái ở

miền Tây Nghệ An kiêng việc đụng chạm vào

đầu, đánh vào đầu, vì sợ hồn chủ sẽ lìa khỏi

thân xác, dẫn đến ốm đau, bệnh tật, hoặc chết

Theo quan niệm của họ, đôi khi hồn/vía tách

khỏi thể xác để chu du đâu đó Khi tách khỏi

thể xác, hồn/vía cũng được coi là một loại phi,

nên nó còn có tên gọi là phi văn Khi ở trong

cơ thể con người, văn làm chức năng duy trì

sự sống Khi tách hồn/vía (văn/khuăn) ra khỏi

cơ thể hay rời bỏ một bộ phận nào đó của con

người thì lập tức bộ phận đó sẽ bị đau ốm Vì

thế, người ta phải thịt gà cúng (làm vía) để gọi

hồn Trước hết, người ta đem áo của người ốm

đến nhờ thầy (mo) gieo quẻ để biết hồn lạc ở

đâu, hướng nào mới làm lễ gọi hồn về Trong

đời sống tâm linh của người Thái ở miền Tây

Nghệ An, vẳn là một lực lượng siêu linh có khả

năng đem lại sức sống cho phần thể xác của

con người Nhưng vẳn là linh hồn không biết

“chết”, do vậy, khi con người chết đi, thể xác

không còn tồn tại được nữa, vẳn buộc phải

tìm kiếm một phương thức tồn tại mới Hay

nói một cách khác, khi con người về già, theo

quy luật của tự nhiên, thân xác tự huỷ hoại dần

và mất đi Do đó, cơ sở vật chất để vẳn tồn tại

không còn nữa, nó buộc phải tìm cách tích

hợp vào một cộng đồng mới, đó là cộng đồng

của các phi.

Theo quan niệm của người Thái, con người

khi chết linh hồn sẽ trở thành phi tổ tiên, nhưng

nếu còn nuối tiếc cuộc sống nơi trần gian thì vẫn có thể tiếp tục đầu thai vào con cháu để làm kiếp người thêm một lần nữa Nhưng vì

bàn thờ ở hóng đã có phỉ hướn, nên các phi tổ

tiên phải tìm cách tích hợp vào một nơi nào đó

ở trong nhà Xuất phát từ quan niệm trên đây, người Thái ở đây cho rằng, xung quanh nhà ở

của họ chỗ nào cũng có phi tổ tiên Những loại

phi sau đây đều được người Thái coi là những phi tổ tiên Đó là phỉ nửa hủa, phỉ chốn đan, là

những phi ở trên nóc nhà và phi ở nơi ngạch cửa nhà của người Thái Những phi này trông coi và bảo vệ không cho các phi ở ngoài xâm

nhập qua cửa ra vào và hai đầu nóc nhà để rủ

rê hoặc bắt mất hồn vía của con cháu Pù châu

xưa nặm bọ, nhà châu xưa họ hướn là những phi làm chủ rãnh nước nơi mái hiên nhà Các phi này có nhiệm vụ bảo vệ và trông coi những

đứa trẻ chơi ở xung quanh nhà sàn và gần cầu

thang để chúng không ngã xuống đất Phỉ

nóng né là phi trông coi nơi đọng nước vệ sinh ở

dưới gầm sàn Chúng có nhiệm vụ trông coi và bảo vệ hồn vía của con cháu trong nhà, không

để các hồn vía chìm đắm trong vũng nước bẩn

đó sẽ sinh ra đau ốm, bệnh tật Phỉ noọc hướn,

là linh hồn của những người không có con trai, khi chết con gái làm một nhà chòi nhỏ để thờ

ở góc vườn gọi là pán xớ phỉ noọc hướn Tín

ngưỡng này xuất phát từ quan niệm cho rằng,

phỉ noọc hướn là ma ngoài (thuộc bên vợ), nên

chúng không thể ở cùng một nhà với phỉ hướn

của bên chồng Nếu điều đó xảy ra, có nghĩa

là con người đã làm trái với luật của trời đất và như vậy tất yếu sẽ gặp chuyện chẳng lành, làm

ăn xui xẻo, gia đình ốm đau Còn đối với những người chết trong các trường hợp khác thường,

thì hồn ma của họ không được vào đẳm chào

Do đó, chúng không có ai thờ cúng và vì thế

cũng không được gọi là phi tổ tiên Cho nên, mặc nhiên chúng trở thành những phi có hại

và thường gây ra những chuyện chẳng lành cho con người ở dưới trần gian

Trong quan niệm của người Thái, phi tổ

tiên là những vị thần phúc hậu luôn quan tâm

trong cuộc sống nếu con người

gặp phải những khó khăn hay

bất trắc, người ta thường cầu

xin đến sự giúp đỡ và phò trợ

của phi tổ tiên Trong những

trường hợp bất thường, nghi

lễ cầu xin phi tổ tiên không đòi

hỏi phải cầu kỳ; nhưng muốn

được phi tổ tiên giúp đỡ người

ta vẫn phải chuẩn bị một phần

lễ vật, ít hay nhiều là tuỳ thuộc

vào gia cảnh của từng người

Thông thường, lễ vật đó bao

gồm một con gà, một chai

rượu và một đĩa trầu cau Chủ

nhà đặt lễ vật lên bàn thờ phỉ

hướn, trình bày lý do và nói rõ

yêu cầu cần được tổ tiên giúp

đỡ Tuy nhiên, muốn tổ tiên

thường xuyên phù hộ và giúp

đỡ thì con cháu cũng phải có

“nghĩa vụ” đối với ông bà tổ tiên

Mục đích, bản chất, ý nghĩa

của tục làm vía

Mục đích của tục làm vía

Trong cuộc đời mỗi con

người, từ lúc sinh ra cho đến khi

từ giã cõi đời, với người Thái ở Việt Nam có rất

nhiều lễ cúng vía theo chu trình của đời người

(sinh - bệnh - lão - tử) nhằm mục đích giúp con

người có thêm nghị lực, niềm tin, để có sức

khỏe, có đạo đức, có một cuộc sống dài lâu, ấm

no, hạnh phúc, hiểu biết về đạo lý và sống có

trách nhiệm với cộng đồng và tự nhiên Có thể

trong những buổi đầu sơ khai, khi cuộc sống

con người chưa phát triển, chưa đủ năng lực

chế ngự thiên nhiên khắc nghiệt và chống lại

kẻ thù, người Thái Việt Nam cũng như các dân

tộc khác phải cầu khẩn các thế lực siêu nhiên

ban cho họ sự sống, nghị lực và niềm tin vượt

mọi khó khăn trong cuộc sống Dần dần cùng

với sự phát triển của xã hội, trải qua sự chắt lọc

từ ngàn đời, việc cúng vía bớt dần mầu sắc mê tín dị đoan, trở thành những nét đẹp văn hóa đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc

Đồng bào Thái ở Nghệ An nói chung, miền Tây Nghệ An nói riêng, quan niệm rằng: Con người ta tồn tại được là nhờ có linh hồn, linh hồn của người nào được khỏe mạnh, thoải mái thì người đó mới được mạnh khỏe và hoạt động bình thường Ngược lại, linh hồn của người nào không khoẻ mạnh thì người

đó không bình thường, không minh mẫn Để minh mẫn làm ăn được, người Thái rất quan tâm đến phần hồn, ngay cả khi còn sống Mỗi khi có sự việc liên quan đến tinh thần, tình cảm

Mâm lễ cúng vía

V Ă N HÓ A

là đồng bào tổ chức lễ nhằm động viên, bồi

dưỡng hoặc tìm gọi linh hồn về Việc tổ chức

làm lễ như vậy đều được gọi là làm vía (ê vắn)

Hầu hết đồng bào Thái đều được làm vía, số

lần làm vía của mỗi người ít, nhiều có khác

nhau, nhưng không có ai là không làm và mỗi

lần làm đều có mục đích, yêu cầu cụ thể khác

nhau, ngay cả cách gọi tên lễ cũng khác nhau

Bản chất của tục làm vía

Tục làm vía đã tồn tại rất lâu trong đời sống

đồng bào dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An

Làm vía thực chất là việc anh em, họ hàng

động viên, khích lệ người được làm vía để họ

tự tin hơn trong cuộc sống, là cách cộng đồng

thể hiện sự quan tâm đến một cá nhân nào đó

theo tinh thần “mọi người vì một người” Gạt

bỏ những hủ tục ít nhiều còn rơi rớt, phần tốt

đẹp của phong tục này chính là sự cố kết cộng

đồng, là nơi hội tụ của mọi người trong gia

đình, trong họ hàng làng xóm chuyện trò tâm

sự, khuyên bảo con cháu và mọi người phải

biết tôn trọng lẫn nhau, đặc biệt phải có hiếu

với ông bà, cha mẹ, độ lượng với nhau nhường

cơm sẻ áo, biết sống nhân ái vì cộng đồng Mỗi

khi làm lễ buộc chỉ cổ tay cho một thành viên

trong gia đình hay dòng họ thì càng thể hiện

rõ sự tồn tại và trật tự gia đình, dòng họ Các

thành viên trong gia đình, dòng họ có quan

hệ mật thiết đều phải có mặt đầy đủ Khi đến

làm lễ buộc chỉ cổ tay, họ rất chân tình, chu

đáo, nhiệt tình, hỏi thăm nhau về sức khỏe bản

thân, con cháu, hai bên gia đình nội ngoại

Đây là một hành động, cử chỉ rất đẹp mắt

Người trong họ tộc đến làm lễ buộc chỉ cổ

tay cho một thành viên trong gia đình bao giờ

cũng kèm theo lễ vật như: Người thì quả trứng,

người thì chai rượu, người thì con gà, người thì

ép xôi, người thì có tiền từ 20.000đ - 50.000đ

Người chủ gia đình đứng ra nhận lễ vật, chào

hỏi, vui tươi niềm nở và nói lời cảm ơn vui vẻ,

thể hiện tấm lòng trân trọng, quý mến anh em

dòng tộc

Đối với tục làm vía, vật có ý nghĩa hết sức quan trọng là cái áo của người được làm vía Người ta cho rằng áo là vật tượng trưng cho con người và hồn vía sẽ theo cái áo đó mà trở

về với thể xác của nó Khi làm lễ buộc chỉ cổ tay, thầy mo là người chủ trì, đưa áo đi gọi linh hồn

ở ngã ba đường, hay ngoài khe suối về nhà; khi gọi linh hồn/vía về nhà rồi thì thầy mo có bài cúng mời linh hồn ăn và giãi bày ý nguyện Tục làm vía buộc chỉ cổ tay theo một qui định có tuần tự: Thầy mo làm vía cho ai thì phải buộc chỉ cổ tay cho người đó trước, sau đó mới lần lượt buộc chỉ cổ tay cho các thành viên trong gia đình, tuần tự từ người nhiều tuổi nhất rồi đến người ít tuổi nhất, còn anh em nội ngoại hay khách của gia đình thì buộc chỉ cổ tay sau cùng Theo tục của đồng bào Thái khi buộc chỉ cổ tay, thầy mo đọc bài cúng và bốc vía, sau đó thầy mo và cùng các thành viên trong gia đình được ăn trước một miếng gan

gà hay gan lợn trong mâm cúng, đồng bào

Thái gọi là tóm vắn, có nghĩa là: Mình ăn cùng

với linh hồn của mình cho có bạn Kể từ nay về sau hồn với xác không bao giờ lìa xa nhau Trong ngày làm vía, thầy mo được cả gia đình, họ hàng nội tộc kính nể nhất, cho dù thầy mo là người ít tuổi hơn Khi thầy mo làm

lễ buộc chỉ cổ tay xong nhà chủ phải cử một người đưa thầy mo về đến nhà và có chút ít quà lễ vật của lễ buộc chỉ cổ tay như: một nửa con gà với đĩa xôi, một ít hoa quả, mà đồng

bào Thái ở miền Tây Nghệ An gọi là xống mo

Ý nghĩa của tục làm vía

Phong tục làm lễ buộc chỉ cổ tay của đồng bào Thái ở miền Tây Nghệ An là một hoạt động văn hóa lễ tục vùng Chúng ta rất dễ nhận thấy tính chất nguyên hợp của loại hình văn hóa này, nó phản ánh đầy đủ đời sống tâm linh của gia đình, dòng họ, dòng tộc người Thái trong vùng

Bất cứ một thành viên nào trong gia đình

như: làm lễ buộc chỉ cổ tay cho một thành viên

trong gia đình đến tuổi trưởng thành về việc

hẹn bao, hẹn xáo; làm lễ buộc chỉ cổ tay cho đôi

vợ chồng tân hôn mới ê vẳn; buộc chỉ cổ tay

về việc người phụ nữ được làm mẹ nàng, trẻ

em mới sinh ê khooc, ê vẳn; đối với đàn ông khi

hết hạn để tang thì làm lễ buộc chỉ cổ tay về

pất khò; buộc chỉ cổ tay cho người thành đạt,

có công với bản làng, dòng họ; trong đó ê vẳn

cho người ốm đau, bệnh tật, tai nạn được quan

tâm nhiều hơn vì họ cần được động viên tinh

thần để vượt qua chính mình… Cách thức tổ

chức và các trình tự, thao tác trong phong tục

ê vẳn của đồng bào Thái tuy đơn sơ nhưng rất

trang trọng và khá bền vững Đây không chỉ

biểu hiện sự tôn trọng, kính nể, tin tưởng lẫn

nhau mà còn mang ý nghĩa văn hóa xã hội và

tính cố kết cộng đồng rất cao

Tục làm lễ buộc chỉ cổ tay (hằng vắn - tiếng

địa phương gọi là bốc vía) được thực hiện khi

trong gia đình có một thành viên nằm ngủ hay

mơ màng thấy mình đang ở chỗ này, chỗ kia đi

thất lạc chưa về nhà (vắn lống) Sau khi thầy mo

xem áo (moi xừa) nhận định đúng lý do người

này mơ màng là do linh hồn chưa về với thể xác

thì chủ nhà phải mời thầy mo đến nhà tổ chức

làm lễ buộc chỉ cổ tay cho người đó Bằng hình

thức nhờ thầy mo buộc chỉ cổ tay để thuyết

phục linh hồn trở về với thể xác của mình, tục

làm lễ buộc chỉ cổ tay là sự tích lũy nhiều tình

tiết văn hóa tín ngưỡng, là biện pháp giải quyết

tâm lý cho người ốm yên tâm và tự tin vào chính

mình để chiến thắng bệnh tật

Các hình thức làm vía

Gọi hồn lạc (hong vẳn ỏn)

Đây là cách gọi hồn đơn giản nhất, do con

người khi đang làm một việc gì đó tự nhiên

giật mình sợ hãi làm cho hồn vía rời khỏi cơ thể

không biết đường trở về Để gọi hồn lạc, người

ta lấy áo của người ốm cho vào trong một cái

giỏ, bỏ thêm vào đó một gói cơm, một con

gà luộc chín, hoặc một gói muối Sau đó thầy

điểm gọi hồn thích hợp nhất là lúc xế chiều, bởi người Thái cho rằng, hồn vía cũng như con người, ban ngày mải mê làm việc, tối đến mới

về nhà Nhưng vì hồn bị lạc không biết đường

về, nên người nhà phải ra đầu bản để đón Gọi hồn xong, người nhà phải làm thịt một con gà hoặc có thể thay bằng cá nướng, để cúng cho hồn vía người ốm được khoẻ mạnh Gà sau khi luộc chín được chia làm 3 phần, trong đó có 2 phần thịt và một phần gồm có đầu, chân, lòng,

mề Trong mâm cũng còn phải có thêm một nắm xôi, 2 cái bát và 5 đôi đũa Mâm cúng được đặt ngay tại chân giường người ốm Lúc thầy

mo thực hành nghi lễ, người ốm phải ngồi bên cạnh mâm cúng (nếu đi bệnh viện hay vì lý do nào đó mà vắng nhà thì phải lấy áo đặt cạnh mâm) Sau lễ cúng hồn, người ốm ăn 3 miếng

ở 3 phần thịt trong mâm cúng (nếu vắng nhà

người ta lấy 3 miếng bỏ vào túi áo) gọi là tỏm

vẳn Người ốm tỏm vẳn xong, thầy mo lấy 2 sợi

chỉ đen hoặc sợi gai buộc vào cổ tay người ốm (trường hợp người ốm vắng nhà thì buộc vào ống tay áo) để cầm vía, không cho chúng ra ngoài

Tìm hồn lạc (xọc vẳn)

Đây là cách gọi hồn được tiến hành trực tiếp ngay tại nhà người ốm Lễ vật chuẩn bị gồm có gà, xôi, rượu (nếu có cả rượu cần thì càng tốt) Lễ cúng này phải do mo một, mo môn đảm nhiệm Vì chỉ có những người làm

mo mới biết sử dụng các bài cúng một cách bài bản và chỉ có thầy mo mới biết sử dụng các pháp thuật để sai khiến âm binh tìm hồn lạc

về Trong quá trình cúng (xến) tìm hồn vía lạc, thầy mo còn mời cả đăm na hòng (linh hồn cha

mẹ đã chết thờ ở hóng) và pù xưa (thần bản) đi

cùng để nhận vía của người ốm Khi kết thúc lễ tìm hồn lạc, người nhà cũng làm một con gà

để cúng “làm vía” cho hồn của người ốm và sau

đó làm lễ buộc vía để hồn vía người ốm được khoẻ mạnh

V Ă N HÓ A

Đưa hồn lạc trở về với thể xác (òi vẳn)

Đây là cách gọi hồn khi hồn vía người ốm

bị lạc vào một nơi mà ở đó quá vui, ma quỷ nơi

đó lại tiếp đón rất chu đáo, nên hồn người ốm

không muốn về Để tổ chức lễ òi vẳn, thầy mo

phải tìm một địa điểm mà hàng ngày người

ốm vẫn thường hay lui tới để dựng 1 cái trạm

gọi là huồng Tại đây, thầy mo dựng lên nhiều

cảnh vật núi, rừng, bản - mường, chợ búa với

nhiều của ngon, vật lạ, tổ chức nhiều trò chơi

dân gian thật đông vui để hồn vía lạc tìm đến

chơi Từ đó, ông mo mới phát hiện ra hồn vía

của người ốm mà dụ dỗ chúng về Sau lễ gọi

hồn, người nhà cũng làm 1 con gà để cúng cho

hồn vía người ốm được khoẻ mạnh và sau đó

làm lễ buộc vía cho người ốm

Gọi hồn cho người cao tuổi (hong vẳn dong

chấu)

Đây là cách gọi hồn cho những người có

tuổi Theo quan niệm của người Thái, con

người lúc về già, hồn vía thường ra khỏi “thân

chủ” của nó để đến với ông bà, tổ tiên Do vậy,

khi biết hồn vía của người đó đã đi với tổ tiên,

người ta phải làm một lễ cúng lên đẳm chào

để gọi hồn về gọi là hong vẳn dong chấu Để

tổ chức nghi lễ tín ngưỡng này, người ta phải

chuẩn bị một mâm cúng gồm có: một cái giỏ,

trong đó có một cái áo của người ốm, một gói

cơm, một gói muối (nếu nhà có điều kiện có

thể thay bằng thịt gà); một chai rượu với 2 cái

chén; một đĩa trầu 5 miếng và một que củi đã

cháy dở một đầu Mâm cúng được đặt trong

một cái chiếu trải sẵn trước cầu thang lên

xuống Lễ cúng này phải do một người làm

nghề mo môn hoặc nghề mo một đảm nhiệm

và thường kéo dài từ 5 đến 8 giờ mới xong Sau

lễ gọi hồn, người ta làm lễ cúng đón hồn trở về

gọi là (tỏm vẳn) và cuối cùng, phải làm lễ buộc

vía để giữ cho hồn vía khỏi ra ngoài

Ngoài những nghi lễ gọi hồn kể trên, trong

tập quán của người Thái ở miền Tây Nghệ An

còn có nghi lễ đón vía lớn (tỏm vẳn huổng)

về già thường sang bên ngoại ở với bố mẹ vợ một thời gian, do vậy, cứ vào khoảng độ trên dưới 70 tuổi, người Thái ở đây thường tổ chức

làm lễ gửi áo sang nhà bố mẹ vợ (củ xưa) Dĩ

nhiên, khi đưa hồn/vía sang gửi nhà bố mẹ vợ, bên gửi áo phải chuẩn bị một lễ nhỏ gồm có 1 đôi gà, 1 chai rượu để cúng cho ông bà tổ tiên

bên ngoại biết vợ chồng đã về làm lễ củ xưa

Thời gian gửi áo lâu hay mau là tuỳ thuộc vào công việc chuẩn bị của gia đình Bởi muốn đón hồn/vía trở về, trước hết gia đình phải chuẩn

bị 1 con lợn vía (mủ vẳn) Lợn được dùng để cúng trong lễ vẳn huổng phải là con lợn trước

đó đã được thầy mo làm lễ đánh dấu để hồn vía của vợ chồng gửi áo nhận và chăm sóc nó Theo người Thái, đây là con vật rất thiêng, do vậy, khi đã làm lễ đánh dấu rồi thì không được

sử dụng vào những mục đích khác (trừ khi thời gian gửi áo quá lâu phải làm lễ xin hồn vía cho thay lại con khác) Thông thường, khi lợn vía đã lớn, con cháu trong nhà tổ chức đi đón vía về

gọi là tỏm vẳn Để đón vía về, theo phong tục

bên đón vía phải có một lễ nhỏ gồm một đôi

gà, một chai rượu và 5 miếng trầu cau để cúng cho tổ tiên bên ngoại biết Có thể nói, đây là một trong những nghi lễ rất quan trọng đối với mỗi một đời người, do vậy, không những bên đón vía chuẩn bị chu đáo mà bên ngoại cũng chuẩn bị lễ vật rất nhiều để mừng cho bên đón vía như vải vóc, chăn đệm, lợn, gà và nhiều loại thực phẩm khác Khi đoàn đón vía về đến gần nhà thì con cháu tổ chức đánh trống, khua chiêng vừa để chúc mừng hồn vía trở về, đồng thời cũng là nghi thức mở đầu cho lễ vẳn huổng Hồn vía được đưa thẳng vào buồng ngủ của người được đón vía Trong buồng, người ta đã bố trí sẵn một mâm cúng gồm có thịt lợn (được chia thành 2 nhóm thịt xen kẽ một nhóm lòng, còn phần đầu, chân, và mông thì để thành một nhóm riêng), rượu cần, xôi,

2 cái bát và 4 đôi đũa Khi làm lễ cúng, người được làm vía luôn phải ngồi bên cạnh mâm Tuy nhiên, mọi thực hành nghi lễ cúng vía đều

nghi lễ là thầy mo báo với tổ tiên về công trạng

của người được làm vía trong suốt cuộc đời đã

làm được nhiều điều cho gia đình, dòng họ,

đến nay tuy tuổi đã cao nhưng vẫn còn là chỗ

dựa của gia đình, nên con cháu tổ chức làm vía

để tỏ lòng biết ơn, thể hiện sự hiếu thảo đối

với ông bà, đồng thời cũng là để cầu chúc cho

hồn vía ông bà được khoẻ mạnh và tiếp tục

giúp đỡ con cháu Sau lễ cúng hồn, thầy mo

lấy 2 sợi chỉ đen (hay sợi gai) buộc vào cổ tay

người được làm vía Cúng vía trong cuộc đời

của mỗi người ở mỗi giai đoạn khác nhau và

có ý nghĩa khác nhau Dù là người giàu hay kẻ

nghèo, người già, trẻ em, người trung niên, thì

cúng vía đều nhằm mục đích là an ủi tinh thần,

tạo niềm tin cho con người cầu bình an, khỏe

mạnh, tốt lành

Tóm lại, trong kho tàng phong phú bản sắc

văn hóa của các dân tộc Việt Nam, nếu như dân

tộc Tày, Nùng được biết đến với lễ hội Lồng

Tồng, dân tộc Hmông có hội Gầu Tào, người Pà

Thẻn có lễ Nhảy lửa, người Dao có lễ Cấp sắc,

người Mường có Sắc Bùa… thì người Thái ở

Nghệ An nói chung, ở miền Tây Nghệ An nói

riêng, tự hào khi có tục làm vía, bởi đó là nét

đẹp đã có từ lâu đời và xứng đáng để các thế

hệ sau gìn giữ, trân trọng và phát huy Tục làm

vía của người Thái ở Nghệ An đã thể hiện quan

niệm của người Thái về cuộc sống, về đạo lý

làm người, về trách nhiệm và nghĩa vụ của

mỗi thành viên đối với gia đình và với cả cộng

đồng Có thể nói, chính nhờ có những luật tục

đó mà trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch

sử, người Thái ở miền Tây Nghệ An nói riêng,

người Thái trong cả nước nói chung vẫn bảo

tồn, lưu giữ được những nét độc đáo, đặc sắc

riêng, góp phần làm nên một văn hoá Việt Nam

thống nhất nhưng đa dạng và phong phú

Như vậy, tìm hiểu tục làm vía người Thái

cũng như tìm hiểu văn hoá các dân tộc trong

đại gia đình các dân tộc Việt Nam là việc làm

cần thiết để trong thời đại “toàn cầu hoá” hiện

nhưng không thể “hoà tan” Đó cũng là việc làm tất yếu, thiết thực để góp phần xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (5)

H.V.H

(TS., Phó Trưởng Khoa VHDTTS,

Trường ĐHVHHN)

Tài liệu tham khảo

1 Ban Dân tộc tỉnh Nghệ An (2013), Tổng hợp

tình hình dân tộc Thái tỉnh Nghệ An, Nghệ An.

2 Vi Văn Biên (2009), Một số phong tục và lễ

hội truyền thống của người Thái ở Thanh Hóa,

Nghệ An, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội

3 Đại học Quốc gia Hà Nội (2012), Kỷ yếu hội

thảo Thái học lần thứ sáu, Chương trình Thái học

Việt Nam - Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Hà Nội

4 Ninh Viết Giao (2012), Truyện kể dân gian

các dân tộc thiểu số Nghệ An, Nxb Nghệ An, Vinh.

5 Nguyễn Ngọc Thanh, Tìm hiểu tục làm

vía của người Thái ở Nghệ An, Trang thông

tin điện tử Trường Chính trị Nghệ An, http:// truongchinhtrina.gov.vn/ArticleDetail.aspx?_ Article_ID=38

6 Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An (2013), Đề

án phát triển kinh tế - xã hội miền Tây tỉnh Nghệ An đến năm 2020, Nghệ An.

Ngày nhận bài: 12 - 5 - 2018 Ngày phản biện, đánh giá: 16 - 6 - 2018 Ngày chấp nhận đăng: 25 - 6 - 2018