Thế giới nhận vật trong sáng tác của nguyễn tuân sau cách mạng tháng tám​

Trong suốt chặng đường dài hơn năm mươi năm cầm bút cùng với tinh thần 1 ao động nghệ thuậtnghiêm túc, bền bỉ và hết mình, Nguyễn Tuân đã khẳng định được mộtphong cách nghệ thuật độc đáo

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nộ i - 2020

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài: 3

2 Lịch sử vấn đề: 4

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu: 7

4 Phương pháp nghiên cứu: 8

5 Cấu trúc của Luận văn: 8

Chương 1 Sự CHUYỂN BIÉ N CỦA CÁI TÔI VÀ QUAN NIỆ M THẨM MĨ CỦA NGUYỄN TUÂN SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 9

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Tuân 9

1.2 Sự chuyển biến của cái tôi 13

1.3 Sự chuy ển bi ến về quan niệm thẩm mĩ 26

Chương 2 CÁC LOẠI HÌNH NHÂNVẬT TIÊ UBIỂ UTRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN SAU CÁCHMẠNG THÁNGTÁM 36

2.1 Nhân vật người 1 ao động mới 38

2.2 Nhân vật người chi ế n sĩ 52

2.3 Nhân vật kẻ thù xâm 1 ược 58

2.3.1 Tên chúa đất Đèo Vân Long 58

2.3.2 Những tên phi công Mỹ 64

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY NHÂN VẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄ N TUÂN 70

3.1 Nghệ thuật miêu tả 70

3.2 Giọng điệu 75

3.3 Ngôn ngữ 82

KÉ T LUẬN 91

TÀI LIỆ U THAM KHẢO 93

2

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Nguyễn Tuân 1 à một tài năng lớn, một ng ô i sao sáng trên bầu trời vănhọc dân tộc Ông 1 à một trong số ít nhà văn đạt được những thành tựu nổi b ậttrong c ả hai giai đoạn trước và sau cách mạng tháng Tám, được nhiều nhà

nghiên cứu, phê bình đánh giá cao Ông được xem như “hòn đá tảng” trong

“cái nền còn mới mẻ của văn xuôi tiếng Việt ta” Trong suốt chặng đường

dài hơn năm mươi năm cầm bút cùng với tinh thần 1 ao động nghệ thuậtnghiêm túc, bền bỉ và hết mình, Nguyễn Tuân đã khẳng định được mộtphong cách nghệ thuật độc đáo, tài hoa và uyên bác, không thể nhầm 1 ẫn vớibất kỳ một nhà văn nào khác được Với b ảy mươi b ảy năm tuổi đời và hơnnăm mươi năm tuổi nghề, Nguyễn Tuân đã để lại cho văn học hiện đại ViệtNam nói riêng và nền văn học nước nhà nói chung một sự nghiệp đồ sộ,phong phú, đa dạng trên nhiều thể 1 oại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng

sự, tùy bút, kịch, phê bình văn học, Ở mỗi thể 1 oại, mỗi tác phẩm của ông,chúng ta 1 ại tìm thấy những điều 1ý thú, những dấu ấn đặc biệt riêng Ôngcòn 1 à một tác giả tiêu bi ểu được 1ựa chọn giảng dạy trong chương trình phổ

trang, những con người bình thường mà vĩ đại: Đường vui (1949), Tình chiến

dịch (1950), Tùy bút kháng chiến và hòa bình (tập I 1955, tập II 1956), Sông Đà (1960), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972), đánh dấu những

-chặng đường mới của Nguyễn Tuân trên con đường nghệ thuật gắn bó với dân tộc, với nhân dân và đất nước.

Mặc dù đã có khá nhiều bài vi ết và những nhận định khái quát thế

gi i nh n vật trong sáng tác của Nguyễn Tu n sau Cách mạng tháng Tám

1945 Tuy nhiên đó chỉ 1 à những bài viết đơn 1ẻ, chưa thành hệ thống vàchưa thực sự chuyên s âu nghiên cứu về đề tài Riêng đối với bản thân từ khicòn học trong trường phổ thông, tô i đã rất yêu thích các tác phẩm củaNguyễn Tuân T ô i xin phép góp chút năng 1 ực nhỏ b é của mình vào việc đi

s âu tìm hi ể u, nghiên cứu về thế gi ới nhân vật của Nguyễn Tuân sau Cáchmạng tháng Tám 1945 để 1àm rõ hơn phong cách một c ây đại thụ của vănhọc hiện đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề:

Ngay từ khi m i xuất hiện trên văn đàn, Nguyễn Tu n đã à một c ybút hấp dẫn, thu hút được sự chú ý của độc giả cũng như giới nghiên cứu phêbình Cho đến tận hôm nay và có thể mai sau nữa, tác phẩm của NguyễnTuân vẫn 1 à niềm say mê khám phá, nguồn c ảm hứng vô tận của các th ế hệyêu văn chương Đã có rất nhiều c ông trình đi s âu nghiên cứu về cuộc đời,con người và tác phẩm của Nguyễn Tuân trong những thời kỳ 1 ịch sử khácnhau, trong phạm vi 1uận văn này chúng tô i s ẽ đi s âu vào thời kỳ từ sau Cách

mạng tháng Tám.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến năm 1975:

Cách mạng tháng Tám thành c ô ng, Nguyễn Tuân hăng hái nhập cuộc

và tham gia kháng chi ến, rất nhiều tác phẩm được ra đời từ đây như: Chùa

đàn, Đường vui, Tình chiến dịch,, Giai đoạn này cũng có hàng 1 oạt những

bài viết về Nguyễn Tuân khen có chê có, bài viết đánh giá về tác phẩm có,bài vi ết nhận xét về con người cũng có Qua hồi ức của Nguyễn Vỹ, Nguyễn

Tuân hiện 1 ên hóm hỉnh dễ mến với bài viết “Nguyễn Tuân gàn hay chú mày

gàn ” Còn đối với Vũ Bằng, nhà văn gọi Nguyễn Tuân 1 à ‘đứa con nuông của Thiên thần và Ác quỷ ”, trong con người Nguyễn cái tài và cái tật luôn

đồng hành song song, con người đó cũng thật phức tạp với nhiều mặt của đối

1 ập mâu thuẫn

Viết về Nguyễn Tuân trong giai đoạn này cũng phải kể đến TrươngChính Trương Chính quan tâm nhiều đế n phong cách Nguyễn Tuân và ô ng

đã có khá nhiều bài vi ết phê bình về các sáng tác của Nguyễn Tuân có thể kể

tới như: Tùy bút kháng chiến - tùy bút kháng chiến - hòa bình, đăng trên báo

Văn nghệ số 5 (7-5-1957); Đọc sông Đà của Nguyên Tuân, đăng trên Tạp chí Văn nghệ số 10- 1960, Nguyên Tuân và Vang bóng một thời (1989), Qua

các tác phẩm của Nguyễn Tuân, Trương Chính thấy “hiện lên hình ảnh một

con người tài hoa, nhiều tình cảm, kinh lịch nhiều, sống kỹ lưỡng, sống rộng rãi, không bao giờ chịu gò bó vào một khuôn khổ nào nhất định Con người

ấy rất có ý thức về khả năng của mình và luôn khao khát sống được một cuộc đời thật đầy đủ Nhưng trong xã hội cũ, một người như thế không thể tìm được một chồ đặt chân Thành ra, ông phải sống héo hắt, chật hẹp, rồi đâm

ra khinh bạc với đời Mà đã khinh bạc thì không còn căm phân sâu sắc được nữa Khinh bạc là con đường đi đến thoát ly, thoát ly vào một thứ cá nhân chủ nghĩa tột bực”.

đọc Sông Đà đăng trên báo Văn học số 113 ngày 23-9-1960, đã khẳng định

giá trị đặc sắc của tuỳ bút và coi đây 1 à bước chuyển mới về đề tài Nhà văn

coi Sông Đà là “một cuốn tiểu thuyết viết theo lối riêng là tác phẩm về non

sông đất nước Tây Bắc Khi nói cảm tưởng về Sông Đà, trước hết tôi muốn chào mừng ở anh Nguyên Tuân một cách đứng mới, một vị trí mới ”.

Nguyễn Đăng Mạnh trong bài Con đường đi đến bút ký chống Mỹ, đăng trên Tạp chí văn học số 8 - 1968 đã khẳng định: “Nhân tố tư tưởng cốt

yếu làm nên phần giá trị chân chính của tác phẩm Nguyên Tuân từ sau Cách mạng đến nay là tình yêu đất nước, tinh thần dân tộc”, và những yếu tố tinh

thần ấy tuy đã bi ến đổi qua thời gian nhưng “vân giữ lại ít nhiều màu sắc

riêng của nó, có mầm mống từ trước Cách mạng” Vì dù sao đi chăng

nữa, các sáng tác của Nguyễn Tu n trư c Cách mạng có thoát y vào conđường nào thì ở mỗi con đường đó vẫn còn ánh sáng của một trái tim luônhướng về quê hương đất nước.

Từ 1975 đến nay:

Số 1 ượng những bài vi ết nghiên cứu về Nguyễn Tuân thật phong phú

đa dạng không chỉ có những bài vi ết của các nhà văn, nhà nghiên cứu trong

nư c mà còn có c những ài vi t của các nhà văn, nhà nghiên cứu nư c

ngoài có thể kể đến như: Vương Trí Nhàn với “Nguyên Tuân, huyền thoại

một thời” (1994), “Nhà văn Nguyên Tuân”, Hà Văn Đức với “Nguyên Tuân

- một bậc thầy về ngôn ngữ” (1991), “Nguyên Tuân về cái đẹp” (1994),

“Nguyên Tuân và quá trình nhận đường trong văn học của ông”

Trên cơ sở kế thừa và ti ế p thu c ô ng trình nghiên cứu của những người

đi trước, tô i s ẽ cố gắng tìm hiểu chuyên sâu hơn về thế giới nhân vật trongsáng tác của Nguyễn Tuân sau Cách mạng tháng Tám Luận văn hi vọng s ẽgóp thêm những nét mới mẻ và làm phong phú hơn những đặc sắc trong sángtác sau Cách mạng của nhà văn

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu:

3.1 Đối tượng:

Trong luận văn này, chúng tô i nghiên cứu tập trung vào một số kiểunhân vật được tác giả khắc họa trong các sáng tác tiêu biểu sau Cách mạngtháng Tám theo đó l àm nổi bật những đặc sắc về nghệ thuật thể hiện

thạc sĩ, chúng tô i xin tập trung đi s âu vào một số tác phẩm chính đó l à: Tùy

bút kháng chiến, Sông Đà , Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi để qua đó l àm nổi bật

đặc sắc về nội dung và nghệ thuật thế gi ới nhân vật của nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu:

Để luận văn được thực hiện trọn vẹn, chúng tô i sử dụng các phươngpháp sau:

5 Cấu trúc của Luận văn:

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn của chúng tô i b ao gồm có

3 chương cụ thể với các nội dung như sau:

Chương 1 Sự chuyển b iến về cái tô i và quan niệm thẩm mỹ của Nguy ễn Tu â n sau Cách mạng Tháng Tám.

Chương 2 Các loại hình nhâ n vật tiêu b iểu trong sáng tác của Nguy n Tu n sau Cách mạng tháng Tám.

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhâ n vật trong sáng tác của

Nguy n Tu n sau Cách mạng tháng Tám.

NỘI DUNG Chương 1 Sự CHUYỂN BIÉ N CỦA CÁI TÔI VÀ QUAN NỆ M THẨM

MĨ CỦA NGUYỄ N TUÂN SAU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguy ễn Tuân

Nguyễn Tuân sinh ngày 10 tháng 7 năm 1919, tại phố Hàng Bạc, HàNội Quê ô ng ở 1 àng Mọc, tức Nhân Mục, nay thuộc huyện Từ Liêm, ngoạithành Hà Nội Thân sinh ông 1 à cụ Nguyễn An Lan, đỗ tú tài khoa thi Hánhọc

cuối cùng, thường gọi 1 à cụ Tú Hải Văn, một nhà nho 1 oại tài hoa, suốt đờiôm

mối bất đắc chí trong c ảnh đi 1àm một viên chức nhỏ ở tòa sứ các tỉnh dướithời Pháp thuộc Cụ Tú Hải Văn đã có nhiều ảnh hưởng đến tư tưởng vàphong cách Nguyễn Tu n

Là người Hà Nội nhưng Nguyễn Tu n từ thuở nhỏ đã sống nhiều năm ởcác tỉnh miền Trung, nơi cha mình 1àm việc như Khánh Hòa, Phú Yên, Hội

An, Đà Nằng, Huế, Hà Tĩnh và 1 âu nhất 1 à ở Thanh Hóa Ông 1ớn 1 ên trongmôi trường gia đình nhà nho, viên chức nghèo, với những nề nếp sinh hoạt vàphong cách văn hóa cổ truyền đã bắt đầu tàn và biến đổi trước sự xâm nhậpvăn hóa văn minh phương T ây thời thuộc Pháp Ông đi học ở các trường củanhà nước thuộc địa, ông học đến bậc trung học ở thành phố Nam Định Năm

1929, ô ng tham gia một cuộc bãi khóa phản đối mấy giáo viên người Pháp nóixấu người Việt Nam và bị đuổi học Sau đó, ô ng trốn sang Thái Lan nhưng rồi

bị b ắt ở Băng Cốc và gi ải về giam tại nhà 1 ao Thanh Hóa năm 1930

Ở tù ra, Nguyễn Tuân bước vào nghề 1 àm báo và vi ết văn Ông vừasoạn những b ản tin ngắn cho tờ Trung Bắc tản văn, vừa gửi đăng một số bàithơ, truyện ngắn, út kí trên các áo Đ ng T y, An Nam tạp chí, Ti u thuy tthứ b ảy v ới các bút danh như Ngột Lô i Quật, Thanh Hà, Tuân, Nguyễn

An Ngũ Tuyên, Tuấn Thừa Sắc, Ông bắt đầu sống với ngòi bút từ năm 1937,

được bạn đọc chú ý bởi tập Một chuyến đi đăng báo năm 1938.

đó có vai chính của vở kịch Kim Tiền nổi ti ế ng của Vi Huyền Đắc.

Chi ế n tranh thế gi ới 1 ần thứ hai bùng nổ năm 1939, thực dân Pháp vàtriều đình Huế tăng cường chính sách bóc 1 ột và đàn áp khủng bố hơn trước.Các chi n s cách mạng, những người d n yêu nư c ị ắt tù đày, ch m

gi ết khắp nơi Nhà văn Nguyễn Tuân bị thực dân Pháp xế p vào 1 oại “Thànhtích b ất hảo”, bị bắt 1 ại 1ần thứ hai ở Hà Nội năm 1941 và đưa đi tập trungtại

Vụ Bản, Ninh Bình hơn một năm trời

Ở trại tập trung về, Nguyễn Tuân ti ế p tục hoạt động văn học, ô ng cho

xuất b ản các tập Chiếc lư đồng mắt cua (1941), Thiếu quê hương (1943), Tùy

bút I, Tùy bút II (1943), Tóc chị Hoài (1943), tập truyện Nguyễn (1945).

Những tác phẩm thời gian này bộc 1 ộ rõ rệt những căn bệnh tư tưởng và nghệthuật cố hữu của Nguyễn Tuân như bệnh duy mỹ, chủ nghĩa vị nghệ thuật,chủ ngh a xê dịch, thái độ sống phóng túng, trụy ạc, chủ ngh a cá nh n cực

đoan, vô trách nhiệm Chính Nguyễn Tuân trong bài Vô đề 1945 (sau này đổi

là Lột xác) cũng đã nói đế n ý định tự tử trong những ngày đầu xuân 1945 1úc

thành phố Hà Nội đầy óng người ăn xin và ch t đói, úc c miền Bắc đang có

hai triệu người chết đói do tội ác của bọn Pháp, Nhật gây ra Nhưng

mới đang đến với toàn dân tộc, ông tìm thấy một nhân sinh quan mới

quyết chí tự 1 ột xác để đi vào cuộc sống mới trong cách mạng.

Năm 1946, ông nhận 1 ời mời của nhà thơ Tố Hữu tham gia vào đoànsáng tác văn nghệ đi vào mặt trận Nam Trung Bộ đang chiến đấu chống Thựcdân Pháp trở 1 ại xâm lược nước ta Đấy 1 à chuyến đi đầu tiên của ông trongmột cuộc đời mới, cuộc đời cách mạng, 1 àm quen với những năm tháng giankhổ nhưng hào hùng của quân và dân Nam Trung Bộ đánh giặc Kháng chiếntoàn quốc ùng nổ, Nguyễn Tu n tham gia đoàn văn hóa kháng chi n àmkịch ở thị xã Vinh, thị xã Thanh Hóa để tuyên truyền kháng chi ế n Năm1948,

ông 1 ên đường ra Việt Bắc dự đại hội văn hóa và hội nghị văn nghệ ViệtNam

Hội nghị đã ầu ng àm Tổng thư ký Hội văn nghệ Việt Nam Từ đấy, ng

đã cùng nhiều văn nghệ s khác ăn ộn trên các nẻo đường kháng chi n, sốngcùng các đơn vị bộ đội, các đoàn dân công, tham dự các chi ến dịch 1 ịch sử,chia sẻ mọi nỗi vui buồn của dân tộc trong cuộc kháng chi ến thần thánh

Năm 1950, Nguyễn Tuân gia nhập Đảng cộng s ản Đông Dương tại chi

bộ Hội văn nghệ Việt Nam Năm 1952, ô ng vào c ô ng tác tại vùng địch hậuBắc Ninh Năm 1953, ông tham gia hai đợt phát động quần chúng giảm tô.Trong mọi chuyến đi, mọi chuyến c ông tác, ông vẫn không ngừng sáng tác

phục vụ kháng chi ế n Những tập tùy b út Đường vui (1949), Tình chiến dịch

(1950) đánh dấu quá trình “1 ột xác” của Nguyễn Tuân về mặt tư tưởng nghệthuật trong những năm kháng chi n chống Pháp

Sau ngày hòa bình 1ập 1 ại 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt hai miền,

Nguyễn Tuân rất nhạy c ảm v ới vấn đề đấu tranh thống nhất nước nhà Ông đã

sát cánh với nhân dân Vĩnh Linh ngay từ những ngày mới bắt đầu

Tuân day dứt yêu thương miền Nam không nguôi.

Vừa bám sát khu tuy ế n Vĩnh Linh ở phía Nam, nhà văn Nguyễn Tuâncòn b ám sát một vùng đất khác của Tổ quốc ta ở phía Bắc, đó 1 à vùng núirừng T ây Bắc Ông đã đi khắp các tỉnh biên gi ới phía Bắc, xuô i ngược trên

s ông Đà và dọc hai bờ s ông, 1 ặn 1 ội hàng tháng trời giữa núi rừng sông suốihiểm trở với những người chiến sĩ mở đường, với những người thăm dò địa

chất, v ới những chi ến sĩ biên phòng Tập tùy b út Sông Đà ra đời năm 1960

1à

kết quả của những chuyến đi Tây Bắc của Nguyễn Tuân, được đánh giá 1 à tậptùy bút rất thành c ông, chứng tỏ độ chín về tư tưởng và nghệ thuật củaNguyễn Tuân theo bút pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa

Từ 1964 trở đi, đế quốc Mỹ trực ti ếp đánh phá miền Bắc bằng khô ngquân, ngòi b út của Nguyễn Tuân 1 ại chĩa thẳng vào kẻ địch 1 à bọn giặc 1 áiMỹ

Thời gian giặc Mỹ ném bom B52 mười hai ngày đêm ở Hà Nội Nguyễn Tuânvẫn khô ng rời trận địa Hà Nội Những bài này được tập hợp 1ại trong tùy bút

Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972), được bạn đọc yêu thích vì tính chi ế n đấu, sắc

s ảo của ngòi bút Nguyễn Tuân

Từ ngày đất nước thống nhất, tuy đã cao tuổi ô ng vẫn hăng say đinhững chuy n đi suốt từ Bắc vào Nam và ng vẫn ti p tục sáng tác đ ca ngợinhững đổi thay của đất nư c khắp hai miền đi ên chủ ngh a xã hội

Sau hơn 50 năm trời hoạt động nghệ thuật nghiêm túc, đi và viết khôngmệt mỏi, nhà văn Nguyễn Tuân đã mất ngày 28 tháng 7 năm 1987 sau một

cơn đau tim đột ngột tại b ệnh viện ở Hà Nội, thọ 77 tuổi Ông đã

“phong cách Nguyễn Tuân” không thể 1 ẫn với bất kỳ nhà văn nào khác.

1.2 Sự chuy ển b iến của cái tô i

Đầu tiên, chúng ta cần phải thấy rằng Nguyễn Tuân 1 à một nhà vănthuộc trào 1ưu 1 ãng mạn Chủ nghĩa 1 ãng mạn phát tri ển ở Pháp, từ nhữngnăm

30 - 40 của thế kỷ XIX Sau đó, cơn gió ấy thổi vào xã hội Việt Nam ở buổigiao thời những năm đầu thế kỷ trước (XX) Chủ nghĩa 1 ãng mạn đã hìnhthành vào khoảng năm 1932 v ới Tự 1 ực văn đoàn và phong trào Thơ mới.Nguyễn Tuân 1 à nhà văn xuô i 1 ãng mạn tiêu bi ểu của thời kì 1940 - 1945

Như chúng ta đã i t, n chất của trào ưu ãng mạn à cất ên ti ngnói của cái tô i cá nhân giàu c ảm xúc; bức bối ngột ngạt, b ất hòa với thực tại

và muốn thoát 1y khỏi thực tại đó bằng mộng tưởng hoặc chìm đắm, đi s âuvào th gi i nội t m cá nh n Nguyễn Tu n à nhà văn t n thờ chủ ngh a ãngmạn, cho nên sáng tác của ông - dẫu 1 à ở thể 1 oại tùy bút - trước hết vẫn lànơi để bộc 1ộ cái tôi tự do, phóng túng, muốn được khẳng định bản ngã.Nhưng dường như ông còn đi xa hơn, vượt xa hơn cái “quỹ đạo” chung ấy đểcho cái “tôi” của mình trở nên bất trị, “phóng đại và nổi 1oạn” Nếu ai đã từngđọc kỹ, đọc s u những tác ph m của Nguyễn Tu n, hẳn chưa quên được ời

tuyên bố của nhà văn này: “ Không giống ai và không cho ai bắt chước

được mình, chết là mang cả cái bản chính đi chứ không phải để lại một bản sao nguyên cảo nào” (Quê hương) Chính vì thế cho nên, đối với những

người bình thường ở xung quanh, “Nguyên là một cái bướu nhọn, nếu chưa

hẳn là một cái đinh, một cái gai chướng mắt” (Nguyên).

Bởi tính chất kiêu kỳ, tự phụ này mà trước cách mạng, khi đề cập đếnphong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân, người ta hay nói đế n chữ ng ô ng.Ngô ng chính là cái khinh đời, ngạo đời, muốn tỏ ra 1 ập dị, khác người dựatrên tài hoa, sự uyên bác và nhân cách hơn đời của mình Nguyễn Tuân thực

sự đã chơi ngông một cách cực đoan Mọi sở thích, quan niệm đều được đẩy

1 ên đến tận cùng đầu mút bên kia của nó; từ trong sinh hoạt đời thường - đến

sự thể hiện trong sáng tác Phong cách chơi ngô ng một cách cực đoan ấy, độcgiả hoàn toàn có thể tìm thấy trong chân dung của nhân vật Nguyễn Cựcđoan ở đây được hiểu 1 à hoặc 1 à ngả về phương diện này, hoặc ngả vềphương

diện khác; chứ không chấp nhận cái trung gian, cái “mờ mờ”, “nhạt nhạt”,

“xam xám” ở giữa Cũng giống như thái độ của nhân vật Nguyễn “chốc buồn

đấy rồi lại vui đất, ngủ lúc đứng ăn lúc nằm, đi tản bộ trong cơn mưa rào; khi không giữa tiệc thọ vui lại khóc rống lên vì thương nhớ một người bạn đã khuất bóng tự bao giờ và toàn lôi ra những chuyện xe đòn, mù mẩn, áo trám giữa một tiệc cưới mà thực khách toàn mặc áo gấm trầm” (Nguyên).

Nguyễn Tuân là thế! Trong đời sống cũng như trong nghệ thuật, ô ngluôn luôn sống khác người - nếu không muốn nói 1 à khá “ương ngạnh” và cóphần trái khoáy Không còn nghi ngờ gì nữa, thể 1 oại tùy bút với đặc trưngcủa nó đã cho phép tác giả tha hồ bộc 1 ộ cái tô i, phóng to cái tô i của mìnhnhư

vốn có và muốn có Bởi vậy, trong hệ thống tùy út của Nguyễn Tu n trư cCách mạng tháng Tám, chúng ta thấy hiện 1 ên hàng 1 oạt các nhân vật: Bạchvà

Sương (Thiếu quê hương), Hoàng, Nguyễn (Nhà Nguyên), Vi Bạch, Thông Phu (Chiếc lư đồng mắt cua) đều mang dấu ấn tác gi ả đậm nét Dù họ khác

nhau trong cử chỉ, trong ngoại hình, 1 ời nói, hành động thì vẫn 1 à sự hội tụ

ch n dung tự họa của một con người: vừa ập dị, vừa phá phách, vừa cựcđoan.

Bên cạnh một Nguyễn Tuân với cái t ô i vừa phá phách, vừa 1 ập dị,vừa

cực đoan; chúng ta thấy trước cách mạng còn 1 à một cái tô i Nguyễn Tuân ưagiang hồ, xê dịch Cái sự đi của Nguyễn Tuân được đẩy 1 ên đến mức màngười ta gọi nó 1 à chủ nghĩa xê dịch - giang hồ Thực ra, đây 1 à một chủ đềphổ biến trong văn học 1 ãng mạn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 Vì đó làmột trong những cách để thoát 1y khỏi hiện tại tù túng, tối tăm và phong bế.Tuy nhiên, ở Nguyễn Tuân, nó đậm nét, tỏa sáng, được nâng 1 ên thành hẳnmột triết 1ý sống: “đòi cho được đi 1 à một cứu cánh”; đi 1 à “hình thức tốtđẹp

nhất của sự thoát 1y”; “đi để thay đổi thực đơn cho giác quan”; “đi mới gợiđược ý nghĩa của đời sống đích đáng”, “đi 1 à hạnh phúc”

Với tri ết 1ý sống này, Nguyễn Tuân đã để 1 ại nhiều tùy bút sắc s ảo,độc

đáo, đọc 1 ên thấy ngay cái bản ngã người viết, ví như: Thèm đi, Lại đi nữa,

Cửa Đại, Chiếc va - ly, Những ngày ở Thanh Hóa, Một lần đi thăm nhau.

(được tập hợp trong Tùy bút I, Tùy bút II); Thiếu quê hương, Một chuyến đi.

Hãy b ắt đầu những chuy ế n xê dịch của Nguyễn Tuân từ thiên tùy bút

Chiếc va - ly mới Ở đây, ta thấy hiện 1 ên chân dung chàng Nguyễn với khát

khao cháy ỏng à được ang thang, phiêu ạt, ngao du trên khắp các chốn quêhương đất nư c mình Ở tác ph m này, tác gi đứng ng i thứ nhất, xưng “t i”

để b ày tỏ những suy nghĩ, những tâm tư, những xúc c ảm còn 1 ắng s âu, cònuẩn khúc, còn ẩn náu trong tận đáy 1 òng mình Qua đó, nhân vật tô i có mộtmong muốn duy nhất 1 à “được đi để viết” - Vì “chỉ có cuộc đời rộng rãi, chỉ

có trường đời v thường định m i dạy cho người ta i t được những c u đẹpđẽ”

Phải vậy chăng mà đối v ới Nguyễn Tuân, chi ế c va - 1y kia phải

Tuân b ày tỏ suy nghĩ của mình: “Cái va - ly đẹp nhất ở đời này vẫn

- ly chứa toàn bản thảo của những năm, tháng đi 1 àm việc thui thủi ở phương

xa trở về”.

Với phương châm, với tri ết lý sống như vậy, cho nên nhân vật

Nguyễn - cái “tô i” tác giả trong Chiếc va - ly mới đã 1 àm một cuộc hành trình

dài vươn tầm mắt tới những chân trời mới 1 ạ, những kho ảng không gianmênh

mô ng rộng 1 ớn để tìm những cảm giác mới, những c ảm giác bất thình 1 ìnhvà

không chờ đợi Nguyễn Tuân cứ đi, đi mãi, đi hoài - đi “để tìm nhân 1 oại, đểtìm mình trong nhân 1 oại, để thấy nhân 1 oại trong mình” Đó mới 1 à mụcđích

của kẻ giang hồ Rồi cứ thế, cái anh chàng Nguyễn được 1ý tưởng hóa ấy củavăn học 1 ãng mạn, cứ đi mãi đến những vùng trời thăm thẳm, những miền quêhương gợi c m, đẹp đ , mênh mang đ nhấm nháp những c m giác m i ạ:

“Đó à một cái đẹp thoát y của một kẻ giang hồ ữ thứ đã trư c ạ cuộc đờimình vào địa dư của Trái Đất”

Bởi vậy nên, dấu ấn ấy, những bước chân ấy cứ hằn 1 ên, in dấu vết đậmnét trên các trang tùy b út Nguyễn Tuân trước Cách mạng Tuy nhiên, phải

đế n tác phẩm Thiếu quê hương, chủ nghĩa xê dịch của Nguyễn Tuân mới

được th hiện tập trung và nhất quán

Nh n vật chính trong tùy út này à Bạch, một t m hồn phiêu ưu ộnggió, một cảm giác thèm muốn và khao khát đến cháy bỏng đi được, chủtrương đi không cần mục đích Bản thân sự đi đã 1 à cứu cánh: “người ta bi ết,người ta chống gậy 1ên đường để 1àm gì Người ta đi để vui vẻ 1 àm việc mỗikhi phải ngừng chân cắm 1 ều trại, đốt 1 ửa trên một kho ảng đất nào” Nhữngtâm sự trên của Bạch thấy toát 1 ên trong anh một c ảm giác “thèm đi” đến tột

độ, coi đó như một “cái thú ở đời” Càng đi, càng mở rộng t m hồn, càng thấythích thú và khoái ạc đ i khi, vẫn à con người ấy - khung c nh ấy - rất đỗi

quen thuộc thô i: “Nhưng c ảnh ấy, đời anh còn đi, anh còn được

vĩ tráng lệ gấp bội” Thật là vô số những cảm giác Bởi theo Bạch: “Cuộc sống đầy những bất thình l ình nguy nga chưa phụ người ta b ao giờ, nếu người

ta biết tận tụy xê dịch và tìm l ẽ sống của mình trong cái thú l àm người giang

hồ” Với Bạch, “hình ảnh một bến nước, một s ân ga, một ti ếng còi tàu, một

người b ạn ra đi, thậm chí c ả mùi của khói than đá chợt tho ảng đến

l ên tiên; Huy Cận chìm vào quá khứ hoặc cõi vô tận của trăng sao - vũ trụ;

Vũ Đình Liên l ại hoài cổ với “Mỗi năm hoa đào nở, l ại thấy ông đồ già”; ChếLan Viên chìm đắm trong thế gi ới Chiêm Thành xưa hoang phế, đổ nát V ớimột dòng chảy, một suối nguồn c ảm hứng, một quỹ đạo chung như vậy - thìNguyễn Tu n - gương mặt sáng giá và tiêu i u của chủ ngh a ãng mạn sao

có thể thoát ra khỏi những tâm trạng u uất, tù túng đương thời? Chỉ có điều, ở

nhà văn này, nó được đẩy 1 ên đến mức cực đoan của chủ nghĩa duy

tô i” đã bi ểu hiện một thái độ bất hòa với hoàn c ảnh, một “cái tô i” chống trả

1 ại xã hội “ối a ba phèng” - dù đó 1 à một thái độ phản ứng mang màu sắc cựcđoan, v chính phủ

Song tạm bỏ qua những 1 ý do đó, mà nhìn xuyên thời gian, ở bên kiacủa vấn đề - để nhận 1 ại những “di s ản bị mất giá” - và đánh giá khách quanhơn, c ông bằng hơn cho nhà văn tài hoa này - cánh hạc vàng “nhất khứ bấtphục phản” của văn học Việt Nam hiện đại, thì chúng ta thấy rằng phía saunhững trang vi ết của ô ng vẫn ẩn chứa một t âm sự yêu nước thầm kín, mộttinh

thần d ân tộc thẳm s âu Tinh thần ấy, t âm sự ấy được nhà văn gửi gắm quanhững trang vi t về c nh trí thiên nhiên trên khắp mọi miền quê hương - nơi

ô ng đặt chân đến Và c ả thái độ c ảm thô ng v ới những ki ếp người 1 ầm thancơ

cực nơi Cửa Đại Đ y chính à nh n tố quan trọng dẫn đ n sự chuy n i n củacái t i Nguyễn Tu n sau Cách mạng Tất nhiên, quá trình chuy n i n ấy diễn

ra hết sức phức tạp và đầy đau khổ

Cách mạng tháng Tám thành c ô ng đã mang 1 ại nhiều sự thay đổi mới.Nếu trước kia, vào những năm tháng đầu tiên của thế kỷ XX, chúng ta từng

đươc chứng ki n sự “thay da đổi thịt” của c một nền văn học d n tộc trư c

sự “c ông phá” dữ dội của 1uồng gió mạnh từ trời Âu thổi tới; thì giờ đây,

trong gia đoạn này, chúng ta 1 ại một 1 ần nữa thấy được sự chuyển

tám mươi năm tiến 1 ên 1 àm chủ đất nước độc 1 ập.

Cách mạng tháng Tám 1à một cột mốc quan trọng khô ng chỉ v ới 1 ịch

-xã hội đất nước, mà nó còn in đậm dấu ấn với nền văn học Việt Nam thời hiệnđại Nhà văn Nguyễn Đình Thi từng bày tỏ niềm hân hoan và tự hào, xúcđộng: “Cách mạng tháng Tám như một 1ưỡi cày khổng 1ồ đào xới mảnh đấtViệt Nam đau thương để gieo sự sống trở 1ại trên những 1uống đất đẫm máu

và nước mắt” Cũng chính ông từng thay mặt c ả thế hệ nhà văn s ẽ khẳng địnhtuổi tên trong kháng chiến trường kỳ, viết nên một quyết tâm thư bất hủ vào

cái thời khắc thật thiêng 1 iêng và vô cùng đáng nhớ: ‘“vài giờ nữa, năm dân

chủ cộng hòa thứ tư rồi Đêm nay yên tĩnh Nhưng ngay bên kia sông Cái, các anh bộ đội mặt vàng sốt rét, đang lội bùn quần nhau với chúng nó ở những nơi thăm thẳm tên là Thu Cúc, Nghĩa Lộ, Đồn Vàng, Tú Lệ, ” (Nhận đường).

Nguyễn Tuân, cũng như Nam Cao, Xuân Diệu, Kim Lân và bi ết baonhà văn ưu tú, chân chính khác nữa của chúng ta, ở “Cái buổi ban đầu dânquốc ấy” đã hăm hở nhập cuộc, dấn thân vào khói 1ửa ba nghìn ngày màkhông hề mặc c ả, khô ng hề “c ân đo” Ày thế nhưng, nói cho chính xác thìquá

trình phục sinh - sống 1 ại của họ giữa 1 òng dân tộc, ít khi xuô i gió thuậnbuồm; thậm chí vô cùng phức tạp Bởi 1 ẽ phần 1 ớn các nhà văn tên tuổi, cótài

năng và cá tính của ta đều thành danh trư c Cách mạng tháng Tám - phongcách, tư tưởng, quan điểm nghệ thuật, 1ý tưởng thẩm mỹ mà họ xây dựng đều

khá ổn định Tuy cá nh n và d n tộc đã gặp nhau trên chi n trường, song quátrình để mỗi nhà văn 1 à một con người mới, tiêu bi ể u cho thời đại thì thật

chẳng dễ dàng Xuân Diệu “nhanh tay” vi ết hai thi phẩm: Ngọn

“ta”; “từ ch n trời của một người đ n ch n trời của tất c ” nói chung đều diễn

ra hết sức khó khăn đối với các nhà văn 1 ãng mạn đi theo cách mạng Với nhàvăn Nguyễn Tuân, quá trình sám hối, hồi sinh, 1 ột xác, tuy thời gia có ngắnhơn, nhưng hẳn là không kém phần quyết 1 iệt Chúng ta không thể đếm xuể 1à

có bao nhiêu 1 ần, Nguyễn đã tự đưa ra những khẩu hiệu nhằm tiêu diệt cáicon

người cá nhân khệnh khạng của mình đi; nhưng đó thực 1 à một “cuộc cách

mạng không triệt để ” trong c ả tư tưởng, tâm hồn 1 ẫn 1 ối vi ết Bởi 1 ẽ, xưanay

vẫn thế, những thiên tài, tên tuổi tầm cỡ về văn chương bao giờ cũng mangtrong mình “một khối m u thuẫn n” Tự n th n họ u n ăn khoăn, daydứt - khó tìm được một 1 ối ra, đường đi “không mất mát” Đương thời với các

ô ng, T ế Hanh phải mượn tới ti ế ng gà gáy nọ để chính thức “giã biệt” ngày

hôm qua: Sang bờ tư tưởng ta lìa ta/ Một tiếng gà lên tiên nguyệt tà.

Quả thực, đang 1 à một nhà “duy mĩ chủ nghĩa”, sống chìm đắm với thế

gi ới của những “ngày xưa vang bóng” - nơi đó, có những ô ng Tú, cụ đồ và

bi ết b ao thú chơi tao nhã, kì thú, khô ng trần tục.; hoặc tự mình cuốn theobản năng: 1 àm gì, đi đâu tùy thích - theo ki ểu hiện sinh “toàn phần” - thìNguyễn Tuân 1 àm sao nhập cuộc nhanh với một đời sống mới hãy còn ngổnngang, chưa trọn vẹn, và nhất 1 à nó đòi hỏi mỗi con người phải có tráchnhiệm

và bổn phận với cộng đồng? Một thế gi ới từng bất tử trong văn Nam Cao, đầy

đủ những con người nhế ch nhác, quê mùa, “ngố và nhặng xị”, nhưng hăng hái

1 àm cách mạng quả 1 à khó hình dung nếu 1 ọt vào “mắt xanh” của Nguyễn

Song có thể nói, ở thời kháng chiến hay b ất kì giai đoạn nào khác, mộtngả đường đều dẫn tới cách 1ựa chọn vị dân tộc Làm sao một con người yêuquê hương tha thi ết, từng xây dựng một nhà b ảo tàng văn hóa cổ truyền dân

tộc bằng ngôn ngữ (qua Vang bóng một thời) 1 ại có thể thờ ơ với 1 ối đi dẫn

tới

tương ai, tiền đồ đất nư c? Cho nên, dẫu khó khăn thiên nan vạn nan, vất v

hơn b ất cứ chuyến đi nào khác Nguyễn từng trải qua, thì ông vẫn không 1 ạc

1ối, “bay theo đường dân tộc đang bay”, trở thành cánh chim không mỏi,người mở đường của văn học cách mạng Đáng chú ý hơn, trong gian khó, cơcực mu n vàn, văn ng vẫn sang trọng, ịch ãm - thứ ịch ãm, sang trọngđược chưng cất, 1 an tỏa từ một tâm hồn 1 ớn, một trái tim 1 ớn

Trong dặm dài kháng chiến chín năm, có thể nói, bước chân nhà văn indấu trên mọi nẻo đường cách mạng Sau khi được bầu 1 àm Tổng thư kí Hộivăn nghệ kháng chi ến (năm 1948), thì từ đó trở đi, Nguyễn Tuân tự x ếp mìnhvào hàng ngũ cách mạng và kháng chiến Ông 1 ên Việt Bắc, khi ở khu Bốn,

1 úc 1 ại ở khu Ba; năm 1952, ô ng vào c ô ng tác trong vùng địch ở Bắc Ninh;năm 1953, tham gia hai đợt phát động quần chúng gi ảm tô Phải nó i rằng,

“Nguyễn Tu n đã có những chuy n đi kh ng th nào quên” Và nhờ những

chuyến đi ấy, mà “Nguyễn Tuân không ngừng khô ng mỏi, 1 uôn

Chùa Đàn hai con người mới - cũ của nhà văn “cặp kè” bên nhau có phần

gượng gạo - chưa ăn nhập trong một vai diễn hoàn hảo trên s ân khấu

mắt như hai con bệnh già đã uống 1 iều thuốc c ải tử hoàn sinh” Và tới

Đường vui, Nguyễn thực sự 1 à Nguyễn mà nhân dân và Tổ quốc trô ng

-Nguyễn ấy àm t m đắc và thích thú vì di chuy n kh ng cần xe cộ cũng à

một cách “thủ tiêu được một thứ mại bản”; “chuếnh choáng mùi

thật mãnh 1 iệt: “Chưa có thu nào mà mây mù, khói mùa đẹp được như mây

khói mùa này S m cũng như h m, ốn chiều tám hư ng ch n trời Việt Nam nổi ồng ên những hình m y khỏe mạnh và những sắc m y ộng ẫy”.

Cũng cần phải nói thêm 1 à Đường vui ra mắt bạn đọc vào 1úc khô ng

ít

văn nghệ s đồng ứa Nguyễn Tu n đi theo Cách mạng vì có sự muốn thayđổi, chán ghét cuộc đời cũ, chứ chưa hẳn 1 à giác ngộ “trăm phần trăm” Chonên, một thái độ kiên quy t y khai con người h m qua của chính mình thậtđáng ghi nhận: “Ph i ấy h t trí tuệ đ kìm ch thiên tính, thú tính, ph i suytưởng và nhiều úc cứ ị ịm ngất đi như ai ỏ mình vào một cái hũ n mà ắc

mạnh đủ trăm chiều” Cảm hứng của Đường vui 1 à c ảm hứng của ân tình, ân

nghĩa Chỉ một 1ời chào thoáng qua từ người du kích không tên thôi, cũng đủ

gợi cho nhà văn một i u tượng như gạch nối giữa hiện tại và tương ại, vanghưởng mãi đến mai sau Không phải khô ng có 1 í khi nhận định: thời gian sau

cách mạng 1 à bước trung chuyển cần thiết để nhà văn định vị 1 ại

Sau Đường vui một thời gian ngắn, Nguyễn Tuân b é n duyên ngay với

Tình chiến dịch Giữa hai văn phẩm, 1 à sự bồi đắp nhiều hơn giữa nhân sinh

quan, thế gi ới quan của người nghệ sĩ Cần nhớ 1 ại bối c ảnh 1 úc bấy giờ:văn

nghệ nước nhà vừa trải qua cuộc tranh 1uận khá sâu sắc và ý nghĩa về sứ mệnhcủa nó trong thời đại cách mạng ở chiến khu Việt Bắc; bản báo cáo “chủnghĩa Mác và vấn đề văn hóa Việt Nam” đã được thô ng qua, văn nghệ sĩ hănghái thực t ế vùng địch hậu Trong nguồn chung đó, Nguyễn Tuân đã thực hiện

“ba cùng” với nhân dân, xông pha khói 1ửa nơi hỏa tuyến Quên sao đượchình ảnh nhà văn đọc 1 ời đi ếu trước nấm mồ chi ến sĩ Ông thấy: “chưa đeosố

hiệu đơn vị, nhưng 1 òng tô i đã ùn 1 ên một mối tình đơn vị”, “nhiều đồngbào

đã nh tên t i và c người t i đã thấm s u vào c nh và người mộc mạc đángyêu nhất” Nguyễn cảm nhận rõ hơn bao giờ hết cái chân 1í thời đại: “Sốngtrong tranh đấu à một điều vinh dự cho xúc c m mình”

Khi 1 òng người hân hoan phơi phới, khô ng có gì ngạc nhiên khi cũngchính tấm òng ấy phác họa những khung c nh thật kì v , đáng yêu về đất và

người chi n khu: “đầu các chỏm núi hai bên sống vươn lên cái màu đỏ của

những cây coỏng đang lung linh lá thắm Một dòng lá thắm, một đàn chim lam, thiên nhiên buổi đò ngang sớm mai thênh thang ấy được tô lục chuốt

hồng từ bến tự do này qua bến giải phóng nọ, hong hóng như chờ coỏng nở Đàn chim lam ấy ríu rít nhìn lá đỏ chòm núi không chớp mắt ” Như trên đã