1. Sọ Dừa là một truyện cổ tích thần kì, cũng như những truyện cổ tích thần kì khác, yếụ tố kì ảo thường phong phú và tham gia vào sự phát triển của cốt truyện. Trong truyện Sọ Dừa, tác [r]
Trang 1Bài tham khảo 1: Phân tích truyện Sọ Dừa
1 Sọ Dừa là một truyện cổ tích thần kì, cũng như những truyện cổ tích thần kì khác, yếụ tố kì ảo thường phong
phú và tham gia vào sự phát triển của cốt truyện Trong truyện Sọ Dừa, tác giả dân gian đã sử dụng nhiều yếu tố
kì ảo: Bà mẹ uống nước trong cái sọ dừa, thụ thai rồi sinh ra Sọ Dừa không có đầu, mình, chân, tay, chỉ là một cục thịt tròn lăn lông lốc nhưng biết nói; Sọ Dừa có thể trút lốt thành một thanh niên khôi ngô, tuấn tú, thổi sáo giỏi, chăn bò khéo; hoá phép ra nhiều vàng bạc, lụa đào, biến ngôi nhà tồi tàn lụp sụp thành nhà cao cửa rộng, có
kẻ hầu người hạ; hai con gà biết gáy tiếng người mách cho Sọ Dừa vào đảo đón vợ.
Những yếu tố kì ảo kể trên có tác dụng làm cho truyện thêm hấp dẫn người nghe Hơn nữa, nó làm cho truyện phát triển và kết thúc theo mong ước của nhân dân Chẳng hạn, nếu không có yếu tố kì ảo thì một người dị dạng như Sọ Dừa làm sao có thể bỗng chốc biến thành một chàng trai khôi ngô tuấn tú, hay ngôi nhà lụp sụp của hai
mẹ con Sọ Dừa làm thế nào chỉ trong một đêm có thể trở thành một tòa nhà lớn và sang trọng được
2 Mở đầu truyện Sọ Dừa, tác giả dân gian kể rằng, ở làng nọ có hai vợ chồng nghèo đi ở cho phú ông Một hôm
người vợ vào rừng hái củi, khát nước quá mà chẳng tìm đâu ra nước, chỉ có cái sọ dừa bên gốc cây đựng đầy nước mưa Bà đành phải uống, thế rồi có mang và sinh ra Sọ Dừa Đó là sự ra đời không bình thường, nhờ sự tham gia của yếu tố kì ảo Sự ra đời đó thường báo hiệu một số phận khác thường của nhân vật cổ tích Đằng sau nhân vật Sọ Dừa là cái nhìn đầy trắc ẩn và nhân đạo của nhân dân đối với những người có hình thức xấu xí và số phận không may mắn.
3 Sọ Dừa tuy là một người dị dạng, xấu xí, nhưng chàng cũng là một người có tài Tài năng của chàng trước hết
là lao động giỏi Chàng chăn bò rất giỏi, thể hiện qua chi tiết: đàn bò của chàng, con nào con nấy ăn no béo tròn Chàng cũng là người thổi sáo rất hay: tiếng sáo véo von khiến cô Ba ngạc nhiên và tò mò phải để ý và đem lòng yêu Chàng cũng là người có phép lạ, tạo ra nhiều biến hoá kì dị Những phép lạ đó vừa thể hiện ước mơ bay bổng của tác giả dân gian, vừa là sự thần thánh hoá, kì ảo hoá những thành công lao động của con người.
- Giữa hình dạng xấu xí của Sọ Dừa với tài năng của chàng chưa tương xứng với nhau, nhất là theo quan niệm thẩm mĩ dân gian Sọ Dừa là người có tài năng kì lạ và phẩm chất tốt đẹp của người lao động nhưng vẻ ngoài của chàng lại quá xấu xí Sự không tương xứng ấy bộc lộ một triết lí dân gian sâu sắc Đó là, không nên nhìn con người chỉ qua hình thức bên ngoài, cần phải nhìn nhận và đánh giá con người ở nội dung, ở phẩm chất và tài năng của họ Tuy nhiên, cũng theo quan niệm thẩm mĩ dân gian, cái tốt luôn đi cùng với cái đẹp Quan niệm đó
là, người tốt người giỏi nhất định phải là người đẹp,).đã là người đẹp thì nhất định phải đẹp từ phẩm chất đến hình thức và ngược lại Trong truyện cổ tích không có người nào chỉ đẹp về nội dung hoặc chỉ đẹp về hình thức
mà thôi Vì vậy, hình thức xấu xí không cần trồ tài năng và hạnh phúc của Sọ Dừa, song tác giả dân gian vẫn không để cho một người giỏi như chàng phải mãi mang cái vỏ xấu xí như vậy Cuối cùng, Sọ Dừa cũng trút bỏ vĩnh viễn cái lốt xấu xí để trở thành một chàng trai khôi ngô, tuấn tú phù hợp với quan niệm thẩm mĩ của nhân dân.
Bài tham khảo 2: Phân tích và nêu cảm nghĩ về truyện “Sọ Dừa”
"Sọ Dừa" là một truyện cổ tích đặc sắc và độc đáo trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam Đặc sắc và độc đáo
về cốt truyện, hấp dẫn về các tình tiết, yếu tố li kì mà lại rất đời, đan xen vào nhau tạo nên nhiều tình huống đã tô đậm cảm hứng nhân văn ước mơ và niềm tin về một sự đổi đời, về hạnh phúc tỏa sáng tâm hồn mỗi chúng ta khi nghĩ về số phận, thân phận, về những nhân vật "bé nhỏ" như chàng Sọ Dừa trong cổ tích.
Trang 2Yếu tố thần kì, tính chất thần kì trong truyện "Sọ Dừa " không phải do một lực lượng siêu nhiên như Phật trong "Tấm Cám", như Tiên ông trong "Cây tre trăm đốt", như Ngọc Hoàng… trong truyện "Thạch Sanh", v.v… mà là ở tự thân nhân vật Sọ Dừa, là ở những khả năng tiềm tàng, tiềm
ẩn trong tâm hồn và tính cách nhân vật Hai con gà biết gáy và biết truyền tin từ hai quả trứng do quan Trạng trao lại cho vợ trước khi đi sứ, cũng không giông con chim phượng hoàng biết nói trong truyện "Cây khế" Yếu tố thần kì là sức mạnh vươn lên, là khát vọng được làm người, được sống trong hạnh phúc và sự toàn thiện toàn mĩ của nhân vật Sọ Dừa
Hai mẹ con Sọ Dừa để lại trong lòng ta nhiều ấn tượng tuyệt đẹp Sọ Dừa, một tuổi thơ đầy bất hạnh Mồ côi bố, gia đình nghèo khổ, mang dị hình dị dạng rất đáng thương: "không chân không tay, tròn như một quả dừa…Lớn lên, Sọ Dừa vẫn không khác lúc nhỏ, "cứ lãn lông lốc trong nhà, chăng làm được việc gì!" Đứa con là hột máu cắt đôi của mẹ, là sự kết tụ bao tình thương của mẹ hiền Thế nhưng có lúc bà mẹ Sọ Dừa lại "toan vứt" Sọ Dừa đi, vì bà "buồn lắm" Nỗi khổ tâm ấy,
bi kịch ấy kể làm sao cho xiết được? Câu nói đầu tiên của một em bé dị dạng là một câu nói kêu thương, muốn được làm người, muốn được sống mãi bên cạnh mẹ hiền: "Mẹ ơi, con là người đấy
Mẹ đừng vứt con đi mà tội nghiệp" Câu nói thứ hai của Sọ Dừa là câu nói khẳng định chất người của mình, khả năng lao động của mình, mặc dù không có chân, không có tay: "Gì chứ chăn bò thì con chăn cũng được…" Và thật sự Sọ Dừa đã chăn bò giỏi Chú chẳng quản nắng mưa Đàn bò của phú ông ngày một trở nên béo tốt Phú ông "mừng lắm" Mẹ già chắc là vui mừng nhiều hơn Còn chúng ta, ai mà chẳng ngạc nhiên thú vị? Kì diệu thay, từ một mục đồng, Sọ Dừa có lúc biến thành "một chàng trai khôi ngô đang ngồi trên chiếc võng đào mắc vào hai cành cây, thổi sáo cho đàn bò gặm cỏ" Sọ Dừa đã biến thành một Tiên đồng vừa chăn bò vừa thổi sáo, thổi khúc nhạc Thiên thai Hình dáng thì "khôi ngô ", tâm hồn thì yêu đời, tính cách thì phi phàm Thiên hạ không thể biết Mẹ hiền cũng chẳng hay Chỉ có người đẹp – cô gái út của phú ông là nghe được tiếng sáo véo von và biết được hình ảnh chàng trai khôi ngô đang ngồi trên võng đào thổi sáo "không phải là người phàm trần" Tình tiết này là mộng hay thực? Tính độc đáo của truyện "Sụ Dừa" trước hết là
ở tình tiết ấy Câu nói thứ ba của Sọ Dừa là "giục mẹ đến hỏi con gái phú ông làm vợ" vào cuối mùa ở Sính lễ mà phú ông nói ra là một thách thức vô cùng to lớn đối với mẹ con Sọ Dừa Thế mà đúng ngày hẹn, túp lều của hai mẹ con đã biến thành một tòa nhà ngói năm gian to đẹp, có hàng chục gia nhân ăn mặc lộng lẫy đủ màu sắc cùng hai mẹ con Sọ Dừa đem sính lễ sang nhà phú ông Một lễ ăn hỏi hiếm có xưa nay: "một chĩnh vàng cốm, mười tấm lụa đào, mười con lợn béo, mười
vồ rượu tăm" Chẳng do Tiên, Phật ban cho Lễ vật ấy là do phép lạ của Sọ Dừa mà có Sọ Dừa đã cưới được con gái phú ông, cô út xinh đẹp Trong lễ cưới, Sọ Dừa đã cởi lốt "sọ dừa" mà trở thành một chàng trai khôi ngô tuân tú Cả hai họ đều "sửng sốt, mừng rỡ"
Từ một kẻ dị dạng, không có chân tay, chỉ biết lăn…, Sọ Dừa dần dần biến đổi thành mục đồng, biết thổi sáo, biết yêu rồi lấy được vợ đẹp, thay hình đổi dạng, trở thành một chàng trai khôi ngô
Trang 3tuân tú Đó là một sự đổi đời, đổi kiếp rất kì lạ, kì diệu của Sọ Dừa Hầu như tình tiết nào cũng bao phủ yếu tố hoang đường, mộng ảo Cảnh lấy vợ của Sọ Dừa đã thể hiện ước mơ của nhân dân ta từ bao đời nay: muôn được làm người, muôn được sống trong hạnh phức
Sọ Dừa không chỉ có phép lạ, có chất người mà còn có nhiều tài năng Sau ngày cưới vợ, tài năng của chàng ngày một phát lộ và phát triển Ca dao cổ có câu nói lên mơ ước của các cô gái ngày xưa về đường tình duyên:
"Chẳng tham ruộng cả ao liền, Tham vì cái bút, cái nghiên anh đồ".
Đó cũng là ước mơ của cô út Sọ Dừa là một người chồng lí tưởng của cô út Rất thông minh, ngày đêm miệt mài đèn sách Sọ Dừa thi đỗ Trạng nguyên Sọ Dừa còn có tài làm quan nên được nhà vua cử đi sứ Sọ Dừa là nhà tiên tri Con dao, hòn đá lửa, hai quả trứng gà mà quan trạng đưa cho
vợ, kèm theo lời dặn "phải giắt luôn trong người… " đã thể hiện tài năng đó Nhờ những thứ bình thường ấy mà khi cô út bị hai người chị độc ác, tàn nhẫn đẩy xuống biển, cô đã có đủ phương tiện
để tự cứu, được sống sót, được gặp lại chồng Quan trạng Sọ Dừa sau khi đi sứ về, tuy biết rõ "tim đen" và hành vi tội lỗi của hai người chị vợ, vẫn ứng xử một cách tế nhị và độ lượng Một mặt, quan trạng giấu kín vợ trong buồng, mặt khác vẫn gặp gỡ hai người chị vợ, nhưng "không nói gì" Sau đó quan trạng mới cho vợ xuất hiện, chào hai chị và mọi người đang dự tiệc… Không mắng chửi Không trả thù Thế mà hai người chị vợ cảm thấy xấu hổ, bỏ nhà trôn đi biệt xứ Cái kết có hậu của truyện "Sọ Dừa" vừa ca ngợi sự bao dung độ lượng của quan trạng, đồng thời thể hiện tấm lòng đức độ, hồn hậu của nhân dân
Truyện cổ tích "Sọ Dừa" có bao yếu tố hoang đường, có bao tình huống hấp dẫn Mạch truyện và cốt truyện phát triển hợp lí, tự nhiên Sọ Dừa – đứa ở chăn bò – tiên đồng thổi sáo – có chĩnh vàng cốm… để hỏi vợ, rồi cưới vợ, trở thành chàng trai tuấn tú – đỗ trạng nguyên, vua cử đi sứ… Người mẹ, người vợ được nói đến rất giàu tình thương, nhân hậu và vị tha, nhẫn nhục và dũng cảm tháo vát Uống nước đựng trong cái sọ dừa mà người đàn bà ngoài 50 tuổi thụ thai rồi đẻ ra một đứa bé không chân không tay… mà biết chăn bò Sọ Dừa hóa thành một tiên đồng ngồi trên võng đào thổi sáo, đã hóa phép để có một sính lễ sang trọng gồm một chĩnh vàng cốm, mười tấm lụa đào, mười con lợn béo, mười vò rượu tăm… Sọ Dừa trở thành một chàng trai tuấn tú khi cưới vợ… và con gà gáy tiếng người trên hoang đảo… Đó là những yếu tố hoang đường tạo nên sự hấp dẫn, cảm hứng nhân văn, và ước mơ đổi kiếp, đổi đời được sông trong hạnh phúc – là mơ ước của nhân dân ta bao đời nay
"Sọ Dừa" là một truyện cổ tích thần kì, một giấc mơ đẹp
Bài tham khảo 3: phân tích truyện cổ tích sọ dừa
Trang 4Trong kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, Sọ Dừa là một trong những truyện
có nhiều giá trị và nhiều nét độc đáo đáng chú ý
Tuy là một truyện cổ tích thần kỳ, tính chất thần kỳ thấm sâu vào tổ chức kết cấu của tác phẩm từ đầu đến cuối, nhưng không có nhân vật thần kỳ riêng biệt (Tiên, Bụt, Chim thần ) như ở nhiều truyện cổ tích thần kỳ khác (Tấm Cám, Cây tre trăm đốt, Cây khế )
Ở đây yếu tố thần kỳ nằm ngay trong nhân vật chính: Sọ Dừa Sọ Dừa là người trần có nguồn gốc thần tiên Về chỗ này, Sọ Dừa và Thạch Sanh có sự giống nhau trong bản chất, nhưng sự thể hiện thì khác nhau rất nhiều
Ngay từ khi thụ thai, hai nhân vật này đã có sự khác nhau Bà mẹ Thạch Sanh nằm mơ thấy "rồng ấp" rồi có thai, còn bà mẹ Sọ Dừa thụ thai sau khi phải làm một việc phi thường ghê sợ là: uống nước trong một cái sọ người ở gốc cây trong rừng!
Thạch Sanh sinh ra, lớn lên một cách bình thường, là một chàng trai khôi ngô, tuấn tú, "mặt đỏ mày xanh" Còn Sọ Dừa, sinh ra là một cục thịt tròn lông lốc, có mặt mũi, miệng tai, nhưng không có mình mẩy chân tay!
Bản chất tốt đẹp của Sọ Dừa còn phải ẩn kín cái lốt “sọ” xấu xí gớm ghiếc…
Đó là một thử thách cực kỳ to lớn, khó khăn mà nhân vật này phải vượt qua
để khẳng định và bộc lộ bản chất tốt đẹp của mình Sự phát triển của nhân vật Sọ Dừa ở trong truyện này có thể được phân thành hai giai đoạn rõ rệt Giai đoạn đầu, từ khi sinh ra đến khi cưới vợ Giai đoạn sau từ khi cươi vợ đến cuối chuyện Cả hai giai đoạn, Sọ Dừa đều không ngừng nỗ lực vươn lên, vượt qua nhiều khó khăn thử thách để tồn tại và phát triển
Ở giai đoạn đầu, Sọ Dừa phải phấn đấu để khẳng định sự tồn tại và phát triển của mình trong điều kiện khó khăn, thử thách hết sức lớn: Gia đình nghèo khó lại không có cha; bản thân thì phải mang lốt sọ Câu nói đầu tiên của Sọ Dừa khi mới sinh ra là lời cầu xin mẹ đừng vứt bỏ: “Mẹ ơi! Con là người đấy
mẹ ạ! Mẹ đừng vứt con đi mà tội nghiệp!”
Câu nói giản dị, đơn sơ nhưng hết sức cảm động và giàu ý nghĩa Cái lý cái tình, cái bình thường và cái kỳ diệu đều nằm trong câu nói ấy Bình thường, vì
Trang 5đó là lời nói tự nhiên của đưa trẻ khi nó biết bà mẹ định vứt nó đi; nhưng rất phi thường, kỳ diệu ở chỗ cái thai mới sinh ra như một “cục thịt tròng lông lốc” mà lại biết nói tiếng người rành rọt và thấu tình đạt lí Nghe câu nói như vậy, bà mẹ nào có thể cầm lòng và đang tâm ném cái thai đi Bởi vì, bên trong cái dị dạng, khác thường của quai thai, lại có cái bình thường, hợp tình hợp lí của tiếng nói con người thực sự
Thiếu tiếng nói thực sự của con người ấy, thì cái quái thai chỉ còn là cái đáng
sợ và không có một người phụ nữ nào dám nuôi nó cả
Hành động quan trọng thứ hai, đáng chú ý của Sọ Dừa là việc chàng đòi xin
mẹ cho mình được đi chăn dê của nhà phú ông Chi tiết này chẳng những giàu nội dung, ý nghĩa mà còn rất tuyệt vời về giá trị nghệ thuật Nó vừa thể hiện được bản chất tôt đẹp của Sọ Dừa (lòng thương yêu mẹ, yêu lao động, không sợ khó khăn…) vừa tạo điều kiện, hoàn cảnh để Sọ Dừa và cô gái út phú ông gặp nhau, yêu nhau và lấy nhau sau này
Sọ Dừa chẳng những chăn dê được mà còn chăn dê giỏi và điều đó đã chuẩn
bị cơ sở vững chắc cho chàng tiến lên một bước mơi trong sự phát triển tự nhiên của mình là: Lấy vợ!
Tục ngữ Việt Nam có câu:
Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà.
Cả ba việc đó đều là khó khăn.
Đối với Sọ Dừa, việc lấy vợ lại càng khó khăn hơn, vì nghèo, thân hình xấu xí,
cổ quái Vì thế, khi nghe thấy Sọ Dừa đòi lấy vợ, mà lại đòi lấy con gái phú ông, bà mẹ chàng “đang buồn phiền” cũng phải “phì cười” mà nói:
- “Mày thì có ma nó lấy! Mình mẩy chân tay chẳng có mà lại đòi lấy vợ” Lão phú ông nghe nói thì bĩu môi, trề miệng, cố nén tức giận, bảo với mẹ Sọ Dừa rằng:
- “Con mụ hình thù như thế mà cũng chòi vòi như vậy à” Và lão thách cưới rất cao, đủ thứ sang trọng trên đời, để Sọ Dừa không sao có được Đó là một cách
từ chối khéo
Để khắc phục khó khăn này, Sọ Dừa hay đúng hơn là tác giả dân gian không thể dựa nhiều vào yếu tố thần kỳ ảo tưởng? Và thế là, chỉ sau một đêm bà mẹ
Sọ Dừa đã thay đổ tất cả: Nhà cửa, giường nằm, chăn đệm…mọi thứ đều sang
Trang 6trọng, đẹp đẽ hơn cả lời thách cưới của phú ông Riêng Sọ Dừa thì vẫn chưa khác trước, vẫn ở trong lột sọ, và lăn đi lăn lại trong tòa nhà mới rộng thênh thang để sai khiến kẻ hầu người hạ Điều này cho thấy tác giả dân gian sử dụng yếu tố thần kỳ ảo tưởng rất có nguyên tắc, có chừng mực, có tính toán cẩn thận Làm như vậy để giữ cho câu chuyện phát triển được tự nhiên, tuần
tự, từ thấp đến cao, làm cho người ghe hứng thú theo dõi liên tục không bị nhàm chán Vả lại, phải để cho chàng trai khôi ngô, tuấn tú Sọ Dừa xuất hiện vào thời điểm đúng nhất, đắt nhất, phải nhập và đẹp nhất Đó chinh là lúc hai
vợ chồng chàng nắm tay nhau ra chào và cảm ơn hai họ đang dự lễ cưới Dù
là tiểu thuyết, truyện ngắn, hay truyện kể dân gian thì sự sắp xêp, bố trí các
sự việc, tình tiết, nhân vật cũng đều rất quan trọng Ở đây, tác giả sắp xếp như thế là hợp lý và có hiệu quả cao nhất
Sự xuất hiện của chàng chai khôi ngô, tuấn tú Sọ Dừa trong lễ cưới đã kết thúc giai đoạn mới: Giai đoạn học hành đỗ đạt và đi sư
Ở cô tấm và nhiều nhân vật chính diện khác trong truyện cổ tích thần kỳ, giai đoạn đầu và thường nặng nề hiện thực và giai đoạn sau thường mang nhiều yếu tố thần kỳ ảo tưởng Ở đây, ngược lại, giai đoạn đầu của Sọ Dừa rất phi thường, kỳ ảo, giai đoạn sau (kể từ khi cướ vợ) câu chuyện lại đi gần với hiện thực hơn
Sọ Dừa đỗ trạng nguyên nhờ trí thông minh và sự chăm chỉ học hành của chàng, chứ không phải “gặp may” hay có sự phù trợ của một lực lượng thần
kỳ nào cả
Việc chàng được nhà vua trưng dụng, bổ làm quan ở kinh kỳ và cử đi sứ nhiều năm cũng là sự phát triển tự nhiên, hợp lý của một người đỗ đạt và có tài năng
Ba thứ mà chàng trao cho vợ trước lúc đi xa: “Con dao, hòn đá lửa, hai quả trứng gà” đều là những vật dụng thông thường của đời sống người nông dân
Nó có thể hiện sự phòng xa, sự lường trước những khó khăn thực tế của một người trí tuệ và kinh nghiệm, chứ không có gì là thần kỳ ảo tưởng cả Và về sau, khi vợ chàng lâm nạn, các thứ vật dụng đó đã phát huy tác dụng bình thường của chúng để giúp cho vợ chàng duy trì được sự sống của mình nơi hoang đảo cho đến lúc gặp chàng
Không có phép thần thông biến hòa gì đặc biệt, nhưng “con dao”, “hòn đá lửa” và “hai quả trứng gà” quả thực đã phát huy được những tác dụng kỳ diệu
Trang 7đối với vợ Sọ Dừa Thiếu chúng thì cô không thể sống để gặp chồng Đó là cái
kỳ diệu của trí tuệ và kinh nghiệm sống của con người chứ không phải thần linh tiên bụt phù phép
Sau khi gặp chị vợ, Sọ Dừa bình tĩnh và giải quyết rất tế nhị, sâu sắc và cao tay Việc chàng để vợ ẩn kín trong phòng riêng, để trực tiếp lằng nghe hai người chị vợ “kể công, kể khổ” và “liếc mắt đưa tình” , cho thấy Sọ Dừa quả thực là một người có nghị lực, tài năng khôn khéo biết nhường nào?
Truyện Sọ Dừa kết thúc với sự việc: Sọ Dừa đưa vợ ra chào hai chị và mọi người đang dự tiệc khiến cho mọi người ngạc nhiên, vui sướng, còn hai người chị thì hoảng hốt run sợ và lẳng lặng lén ra ngoài trốn đi biệt tích
Đó là cách kết thúc rất hay, rất phù hợp với truyện này Sự kết thúc có hậu ở đây diễn ra rất tự nhiên, hợp lý nhưng chỉ thật hay khi Sọ Dừa đã có cuộc tiếp xúc và chuyện trò với hai người chị vợ, như chàng đã làm và tác giả dân gian
đã xây dựng, sắp xếp
II Ngoài Sọ Dừa, truyện này có hai nhân vật chính diện nữa là bà mẹ Sọ Dừa
và cô gái út nhà phú ông (vợ Sọ Dừa)
Hai người chị vợ Sọ Dừa là nhân vật phản diện Còn phú ông, có người cũng xếp vào hàng ngũ phản diện với hai người chị Ở đây, người viết không quan niệm như vậy (Sẽ nói sau)
1 Trước hết hãy nói về bà mẹ của Sọ Dừa Truyện cổ dân gian Việt Nam đã nói đến nhiều bà mẹ (bà mẹ Gióng, bà mẹ Thạch Sanh, bà mẹ Tống Trân…) Các bà mẹ Việt Nam trong cổ tích (thuộc phe thiện) đề hiền lành tần tảo chịu thương chịu khó và thương yêu con rất mực Nhưng chịu thương, chịu khó và dầy công lao tình nghĩa với con như bà mẹ Sọ Dừa thì thật là đặc biệt và hiếm có
Người chịu nhiều đau khổ và có vai trò quan trọng nhất trong sự tồn tại và phát triển của Sọ Dừa chính là bà mẹ của chàng Thánh Gióng chỉ ở với mẹ đến tuổi lên ba, Thạch Sanh cũng mất mẹ từ tấm bé, còn Sọ Dừa ở với mẹ và được mẹ dày công chăm sóc, lo liệu, giúp đỡ liên tục từ khi sinh ra cho đến khi cưới vợ và học hành, đỗ đạt (khoảng hai mươi năm) Nhưng điều đáng nói không phải ở chỗ thời gian dài hay ngắn mà là tính chất khó khăn, gian khổ của công việc Việc nuôi con nói chung đều gian khổ, nhưng có lẽ không bà
mẹ nào (dù trong văn học, nghệ thuật hay trong cuộc đời thực) phải nuôi con
Trang 8khó khăn, gian khổ hơn bà mẹ của Sọ Dừa Bởi vì bà phải nuôi một cái quái thai trong điều kiện tuổi già, đi ở, chồng chết và hơn nữa lại bị những người chung quanh xa lánh, kinh tởm
Vậy yếu tố gì đã giúp bà vượt được khó khăn để dũng cảm nuôi con khôn lớn trưởng thành Đó chính là tình thương, niềm tin và hy vọng Hoàn toàn đúng như vậy Nếu ta chú ý đến những chi tiết đầu tiên của truyện là “vợ chồng bà
đã ngoài năm mươi tuổi mà vẫn chưa có con” và “một hôm bà vào rừng, khát quá đành phải uống nước trong một cái sọ người ở hốc cây” (do cọp bỏ lại từ lâu) thì sẽ có thể rút ra đước một nhật xét rất thú vị là ở bà mẹ Sọ Dừa có hai
“cơn khát” - cơn khát nước nhất thời trong buổi đi rừng và sự “khát con” đang kéo dài gay gắt tuổi năm mươi Và may mắn, kỳ diệu thay, chính thức “nước ở trong cái sọ người” mà bà ngẫu nhiên bắt gặp và vì khát quá, bà phải uống ấy,
đã cùng một lúc “giải” được cả hai “cơn khát” cho bà như truyện đã kể:
“Uống vào khỏi cổ, bà thấy khoan khoái khác thường, thấm thía đến ruột gan
và từ đó bà có thai” Thế là bà có thêm niềm tin và hy vọng để tiếp tục sống
và làm việc, kể cả khi người chồng của bà đã qua đời
Khi sinh ra cái “quái thai” bà đau khổ, buồn phiền, kinh sợ và mất hết niềm tin, hy vọng, bà định ném nó đi Nhưng không ngờ cái “quái thai” lại biết nói tiếng người và nói một cách rõ ràng, rành mạch, thấu tình đạt lý: “Mẹ ơi! Con
là người đây mẹ ạ! Mẹ đừng vứt con đi mà tội nghiệp!”
Tiếng nói ấy đã khơi dậy tình thương, niềm tin và hy vọng cho bà Không có tiếng nói thấu tình đạt lý ấy của con người (dù là con người trong hình thức
“quái thai”), thì làm sao bà mẹ có thể đủ sức lực và can đảm để nuôi nổi Sọ Dừa - một cục thịt tròn lông lốc, không còn mình mẩy chân tay
Con người không phải gỗ đá, niềm tin và hy vọng không thể giữ nguyên, nếu thực tế không có gì đổi thay tốt đẹp Đó chính là lúc bà mẹ Sọ Dừa cảm thấy nản lòng sau bảy tám năm nuôi con vất vả mà con chẳng biết làm gì, hình thù vẫn như cũ Bà nói với Sọ Dừa: “Con nhà người ta thì bảy tám tuổi đã biết đi chăn trâu, chăn dê, còn mày thì tao chẳng trông nhờ được gì Nhà phú ông có một đàn dê cần người chăn mà chưa tìm được người chăn Giá mày như con người ta mà chăn được thì cũng kiếm thêm được ít gạo bỏ vào nồi” (1)
Nghe bà mẹ phàn nàn như vậy, Sọ Dừa nói ngay: “- Mẹ ơi! Con chăn dê được
Mẹ cứ vào nói với ông chủ đi”
Trang 9Thế là niềm tin và hy vọng của bà mẹ Sọ Dừa lại được củng cố! Việc Sọ Dừa chăn dê được và chăn dê giỏi, được phú ông hài lòng, khiến cho niềm tin và
hy vọng của bà tăng lên Đến khi Sọ Dừa cưới được vợ và thi đỗ trạng nguyên thì bà hoàn toàn mãn nguyện Vì tình thương con của bà không phụ công bà, niềm tin và hy vọng của bà đã được chứng minh Bà sẽ yên lòng nhắm mắt xuôi tay Hình tượng nhân vật bà mẹ Sọ Dừa được xây dựng thật công phu, phong phú và trọn vẹn
2 Người con gái út của phú ông (vợ Sọ Dừa) cũng được xây dựng rất độc đáo
và thành công
Chi tiết quan trọng đáng chú ý trước hết ở nhân vật này là việc đem cơm cho
Sọ Dừa một cách tử tế Nhờ vậy mà cô thấy được đúng con người thật của Sọ Dừa (một chàng trai khôi ngô tuấn tú, thổi sáo rất hay…)
Và tình yêu đến với cô một cách rất tự nhiên, hợp lý Có thể nói con mắt “tinh đời” và tấm lòng nhân hậu của cô đã giúp cô chọn được một người chồng lý tưởng Điều đáng nói là người chồng cô chọn là “một đứa ở”, một đứa ở hình thù dị dạng khác thường Không có con mắt “tinh đời” nhìn rõ được bản chất tốt đẹp của Sọ Dừa thì làm sao cô con gái út của phú ông có thể hành động như thế được?
Nhưng con mắt của cô chỉ mới “tinh đời” trong lĩnh vực tình yêu và hôn nhân, còn trong lĩnh vực khác cô tỏ ra rất ngây thơ, ngờ nghệch Vì thế mà cô đã bị hai người chị đánh lừa và hãm hại trong cuộc đi chơi thuyền lúc chồng cô đi
sứ chưa về
Việc cô giữ gìn và sử dụng tốt ba thứ chồng dặn (con dao, hòn đá lửa, hai quả trứng gà) để vượt qua hiểm họa, duy trì sự sống trên hoang đảo cho đến lúc gặp chồng - thể hiện rất rõ khả năng, nghị lực và phẩm chất của cô (sự dũng cảm, kiên trì, tháo vát, niềm tin, tình yêu, chung thủy )
Tác giả dân gian hầu như không để ý đến sự căm giận của nhân vật này đối với hai người chị gái Cho nên sau khi từ hoang đảo về nhà người vợ Sọ Dừa chỉ làm theo lời chồng một cách ngoan ngoãn, dễ thương
3 Hai người chị vợ Sọ Dừa, tuy là hai nhưng tính cách, hạnh động chỉ là một
Cả hai đều ích kỷ kẻ hại nhân, thiếu lương tâm và tình người Ban đầu họ khinh ghét Sọ Dừa bao nhiêu thì về sau họ lại ham muốn chàng bấy nhiêu
Trang 10Nhưng họ ham muốn Sọ Dừa không phải vì tỉnh yêu mà chỉ vì sự giàu sang địa vị Trong truyện cồ tích Việt Nam, có khá nhiều nhân vật phản diện thuộc các “hạng”, “cỡ” khác nhau, trong đó hai người chị của Sọ Dừa đáng liệt vào loại nhân vật phản diện “có hạng” Đang tâm đẩy em vào bụng cá, rồi lại hô hoán là em bị chết đuối Khi Sọ Dừa về, cả hai còn tranh nhau kể lại chuyện xưa, rồi giả bộ thương em “khóc thút thít” nhưng “không quên luôn tay sửa mái tóc và thỉnh thoảng đưa mắt tống tình quan trạng” (2)
Đoạn này, tuy lời có khác nhau đôi chút giữa các địa phương và các sách của hai người chị thì cơ bản là như thế
Nhân vật phú ông trong truyện này nên được đánh giá như thế nào? Có người xếp nhân vật này vào loại phản diện như hai chị em vợ Sọ Dừa Như thế không khách quan và không công bằng, hợp lý Căn cứ vào lời nói, việc làm của phú ông trong truyện thì thấy nhân vật nạy không có một tội ác hay một
sự cản trở có hại nào cho Sọ Dừa cả Trái lại, phú ông đã từng bước chấp nhận những yêu cầu, nguyện vọng của mẹ con Sọ Dừa Nếu không như vậy thì làm sao Sọ Dừa có thể được công việc chăn dê và được cưới cô gái út của phú ông làm vợ? Còn việc phú ông, lúc đầu không tin Sọ Dừa có thể chăn dê được cũng như việc lúc đầu không muốn gả con cho Sọ Dừa nên đã thách cưới rất cao…là những việc rất tự nhiên, dễ hiểu, không nên và không thể trách
cứ, lên án phú ông Ngay cả mẹ Sọ Dừa, lúc đầu cũng không tin là Sọ Dừa có thể chăn dê được và khi nghe Sọ Dừa đòi bà đi hỏi con gái phú ông cho chàng, bà cũng phải “phì cười” kia mà? Bà không chỉ “phì cười” mà còn nói:
“Mày thì có mà nó lấy! Mình mẩy chân tay chẳng có mà đòi lấy vợ!” Cho nên không thể xếp phú ông vào loại nhân vật phản diện như hai người chị Và cái công thức “chính diện - phản diện”, “phe thiện - phe ác” cũng không nên và không thể áp dụng một cách máy móc, khiên cưỡng cho mọi truyện cổ tích