Trong thực tế giảng dạy, với năng lực cụ thể của từng giáo viên, kỹ năng sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học, đặc biệt là các thao tác thực hiện kỹ thuật thực hành trong từng bà[r]
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN ĐAN PHƯỢNG
TRƯỜNG THCS LIÊN HỒNG
- -SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
“XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC BÀI THỰC HÀNH NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
TRONG MÔN HÓA HỌC LỚP 8”
Môn/ Lĩnh vực : Hóa học
Tác giả : Nguyễn Thùy Dung
Cấp học : Trung học cơ sở
Đơn vị công tác : Trường THCS Liên Hồng
Năm học 2019 – 2020
MÃ SKKN
Trang 2PHẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài
Môn hóa học là bộ môn khoa học nghiên cứu về chất, sự biến đổi về chất những biến đổi vật chất trong tự nhiên Ngày nay các nước trên thế giới, việc giảng dạy bộ môn hóa học rất được coi trọng Môn hóa học được đầu tư trang bị các thiết bị dạy học đầy đủ, hiện đại, con người được bố trí phụ trách phòng thiết
bị (đủ biên chế), phù hợp với mục tiêu, yêu cầu giảng dạy bộ môn, phù hợp cấp học, bậc học, đồng thời đội ngũ giáo viên được chuẩn hóa, được cập nhật thông tin đầy đủ, kịp thời Trong thực tế giảng dạy, với năng lực cụ thể của từng giáo viên, kỹ năng sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học, đặc biệt là các thao tác thực hiện kỹ thuật thực hành trong từng bài cụ thể: thí nghiệm chứng minh, thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm thực hành, chính nhờ những thao tác kỹ năng thực hiện đó đã giúp cho học sinh nắm chắc kiến thức lý thuyết một cách chủ động, sáng tạo và hứng thú Đó chính là bản sắc riêng của từng thầy cô giáo, tựu chung lại là giúp cho học sinh nắm kiến thức nhanh nhất, sâu sắc nhất, chủ động nhất Tuy nhiên, thực tế hiện nay do điều kiện về cơ sở vật chất còn hạn chế nên việc tiến hành thí nghiệm quan sát cho học sinh và việc các em được tự mình tiến hành các thí nghiệm nhằm củng cố kiến thức, rèn kỹ năng làm thí nghiệm để từ đó hình thành và phát triển năng lực thực hành thí nghiệm còn chưa được nhiều và chưa thực sự sâu sắc Bên cạnh đó, việc chuẩn bị đồ dùng thiết bị cho tiết thực hành mất quá nhiều thời gian cộng thêm sỹ số lớp quá đông nên việc tiến hành dạy học các bài thực hành một cách bài bản còn hạn chế, chưa khoa học và đem lại hiệu quả cao Vì vậy tôi đã mạnh dạn nghiên cứu, trao đổi với đồng nghiệp sáng kiến kinh nghiệm: “Xây dựng kế hoạch dạy học bài thực hành nhằm phát triển năng lực học sinh trong môn hóa học lớp 8”
II Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
Mục tiêu của đề tài là phát hiện và xây dựng được kế hoạch dạy học chung cho bài thực hành môn hóa học 8 đề từ đó gây hứng thú, khắc sâu kiến thức và bước đầu hình thành và phát triển năng lực học sinh, đặc biệt là năng lực thực hành hóa học
III Đối tượng nghiên cứu
Học sinh lớp 8 trường THCS
IV Phạm vi nghiên cứu, thời gian nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu: các bài thực hành hóa học trong môn hóa học 8
- Thời gian nghiên cứu: năm học 2019-2020
Trang 3V Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thử nghiệm
Trang 4PHẦN 2: PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
1.1 Ý nghĩa các bài thực hành hóa học
Bài thực hành thí nghiệm có vai trò đặc biệt quan trọng trong dạy học môn hóa học nhằm giúp học sinh ôn tập, củng cố, vận dụng kiến thức đã học và rèn luyện kỹ năng hóa học Một trong những điểm mới và cũng là xu thế chung của chương trình giáo dục phổ thôngXI đến nay là chuyển từ dạy học cung cấp nội dung sang dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học Trong môn Hóa học, việc hình thành và phát triển năng lực thực hành hóa học là cần thiết
Để làm được điều đó, thí nghiệm thực hành và các bài thực hành hóa học có vai trò vô cùng to lớn Thí nghiệm thực hành là hình thức thí nghiệm do học sinh tự làm khi hoàn thiện kiến thức Đây là dạng thí nghiệm mà học sinh tập triển khai nghiên cứu các quá trình hóa học như: nghiên cứu tính chất các chất, điều chế các chất , nhận biết các chất, giải bài tập thực nghiệm Đây là phương pháp học tập đặc thù của môn hóa có tác dụng giáo dục, rèn luyện học sinh một cách toàn diện và có ý nghĩa to lớn trong việc thực hiện nhiệm vụ trí dục, đức dục, phát triển học sinh
1.2 Những yêu cầu sư phạm đối với bài thực hành
Để thí nghiệm thực hành đạt được nhiệm vụ và mục đích đề ra là củng cố kiến thức học sinh đã lĩnh hội trong các giờ học trước đó và rèn kỹ xảo về kỹ thuật thí nghiệm hóa học cần đảm bảo các yêu cầu sau:
- Giờ học thí nghiệm thực hành cần phải được chuẩn bị thật tốt
- Phải đảm bào an toàn
- Các thí nghiệm phải đơn giản
- Khi chọn thí nghiệm thực hành, giáo viên cần tính đến tác dụng của các thí nghiệm đó tới việc hình thành kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh
- Phải đảm bảo duy trì trât tự trong lớp học
- Giáo viên phải theo dõi bám sát công việc của học sinh, chú ý tới kỹ thuật thí nghiệm của các em và trật tự chung của cả lớp
2 Cơ sở thực tiễn
2.1 Thực trạng
Trong thực tế giảng dạy và trao đổi với một số đồng nghiệp, tôi nhận thấy việc giảng dạy các bài thực hành hóa học chưa thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi Qua tìm hiểu một số tiết thực hành chỉ giáo viên làm thí nghiệm, học sinh quan sát; một số tiết một vài học sinh được làm thí nghiệm Có những tiết học sinh trong lớp được chia nhóm cùng làm thí nghiệm nhưng thực tế số học sinh trong lớp quá đông nên số lượng học sinh trong nhóm cũng nhiều, do vật dẫn
Trang 5đến tình trạng một số học sinh không làm, không quan sát Do vậy, việc củng cố,
ôn luyện kiến thức chưa sâu, từ đó chưa hình thành và phát triển được năng lực tiến hành thí nghiệm Hứng thứ đối với môn học của học sinh chưa cao, đặc biệt các em chỉ chú trọng vào ba môn môn học Văn, Toán và Tiếng Anh
Trong quá trình nghiên cứu giảng dạy, tôi mạnh dạn làm bảng điều tra về
sự hứng thứ của học sinh đối với các tiết thực hành hóa học như sau:
Lớp
Mức độ hứng thú với bài học
Hiểu bài, nắm được kiến thức
cơ bản
Hiểu bài, nắm được kiến thức
cơ bản mở rộng
Chưa thật sự hiểu bài
Trước kết quả thu được, tôi rất băn khoăn và nghĩ rằng mình cần phải đổi mới để vừa giúp học sinh hứng thú hơn với môn học, vừa giúp các em hình thành và phát triển được năng lực cần đạt được đối với môn học
2.2 Biện pháp
Trước thực trạng trên tôi đã nghiên cứu và và xây dựng kế hoạch dạy học một số bài cụ thế nhằm phát triển được năng lực thực hành thí nghiệm, kích thích hứng thú của học sinh đối với môn học Cụ thể như sau:
2.2.1 Kế hoạch dạy học bài thực hành “Dấu hiệu của hiện tượng và phản ứng hóa học”.
2.2.1.1 Mục tiêu:
- Kiến thức:
+ Phân biệt được hiện tượng vật lý và hiện tượng hóa học,
+ Nhận biết dấu hiệu của phản ứng hóa học xảy ra
- Kỹ năng: Rèn cho HS kỹ năng
+ Sử dụng dụng cụ, hóa chất để tiến hành được thành công, an toàn các thí nghiệm sự thay đổi trạng thái và nhiệt phân thuốc tím; canxi hidroxit tác dụng với cacbon đioxit và natri cacbonat
- Thái độ: hình thành tính cẩn thận, chính xác, khoa học khi tiến hành thí nghiệm Giúp học sinh hứng thú, yêu thích môn học
- Định hướng phát triển năng lực: năng lực thực hành thí nghiệm, năng lực vận dụng kiến thức, năng lực hợp tác
2.2.1.2 Phương pháp dạy học: Phương pháp thực hành thí nghiệm kết hợp với
phương pháp hợp tác
2.2.1.3 Đồ dùng dạy học
- Giáo viên: + máy tính, máy chiếu
Trang 6+ Hóa chất: thuốc tím, nước vôi trong, dung dịch natri cacbonat
+ Dụng cụ: ống nghiệm, giá đựng ống nghiệm, đèn cồn, kẹp gỗ, bật lửa, qur đóm, ống hút, thìa thủy tinh
- Học sinh: Phiếu thực hành thí nghiệm
2.2.1.4 Các hoạt động dạy học
- Ổn định tổ chức, kiểm tra sĩ số
- Kiểm tra sự chuẩn bị phiếu thực hành ở nhà của học sinh
HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG
- Mục tiêu: giúp HS gợi nhớ những kiến thức đã biết về bài học để ĐVĐ vào bài
- Phương pháp: Nêu vấn đề, vấn đáp
Hoat động giáo viên Hoạt động học sinh
GV cho HS quan sát hình ảnh liên
quan đến hiện tượng vật lý, hiện tượng
hóa học
? Trong số các bức ảnh đó, bức ảnh
nào liên quan đến hiện tượng vật lý,
hiện tượng hóa học?
GV: đặt vấn đề vào bài
HS quan sát hình ảnh trên máy chiếu
HS trả lời
HOẠT ĐỘNG 2: TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM
- Mục đích: HS tiến hành các thí nghiệm phân biệt hiện tượng vật lý, hiện tượng hóa học; nhận ra các dấu hiệu nhận biết có phản ứng hóa học xảy ra Từ
đó rèn kỹ năng thực hành thí nghiệm, quan sát, mô tả các hiện tượng hóa học
- Phương pháp: phương pháp thực hành, hợp tác
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của Học sinh
Thí nghiệm 1: Hòa tan và đun nóng thuốc tím KMnO 4
- Yêu cầu HS nêu cách tiến hành thí
nghiệm
- Yêu cầu HS nêu dự đoán hiện tượng
thí nghiệm
Gọi HS nhận xét, bổ sung dự đoán
GV lưu ý an toàn thí nghiệm
- Để kiểm tra dự đoán của các em có
đúng như thực tế thí nghiệm hay
không? Hãy tiến hành thí nghiệm và
ghi kết quả vào cột hiện tượng, giải
thích, kết luận (cột 2)
* Giáo viên tổ chức cho HS thảo luận
HS nêu cách tiến hành thí nghiệm
HS nêu dự đoán
HS tiến hành thí nghiệm theo nhóm, quan sát và mô tả hiện tượng thí nghiệm, ghi vào cột 2 phiếu thực hành
Trang 7kết quả thí nghiệm.
- GV gọi đại diện nhóm HS mô tả hiện
tượng quan sát được
GV đặt câu hỏi:
?1 Tại sao tàn đóm bùng cháy?
? 2 Tại sao thấy tàn đóm bùng cháy
lại tiếp tục đun?
?3 Hiện tượng tàn đóm không bùng
cháy nữa nói lên điều gì? Lúc đó vì
sao ta ngừng đun?
?4 Trong thí nghiệm trên, có bao
nhiêu quá trình biến đổi xảy ra? Biến
đổi nào là biến đổi vật lý? Biến đổi
hóa học? Giải thích?
* GV bổ sung: Chất rắn không tan là
mangan oxit Ngoài ra sản phẩm còn
có kali manganat Hãy viết phương
trình chữ của phản ứng trên?
- GV đề nghị HS tự đánh giá bằng
cách đối chiếu dự đoán của mình ở nhà
với kết quả thực tế của thí nghiệm
HS mô tả kết quả, các nhóm khác nhận xét , bổ sung
- Do có khí oxi sinh ra
- Vì lúc đó phản ứng chưa xảy ra hoàn toàn
- Tàn đóm không bùng cháy do không
có oxi sinh ra Ta ngừng đun vì phản ứng xảy ra hoàn toàn
HS trả lời
HS viết phương trình chữ vào phiếu thực hành
Thí nghiệm 2: Canxi hidroxit tác dụng với cacbondioxit
- Yêu cầu HS nêu cách tiến hành thí
nghiệm
- Yêu cầu HS nêu dự đoán
Gọi HS nhận xét, bổ sung dự đoán
GV lưu ý an toàn thí nghiệm
- Để kiểm tra dự đoán của các em có
đúng như thực tế thí nghiệm hay
không? Hãy tiến hành thí nghiệm và
ghi kết quả vào cột hiện tượng, giải
thích, kết luận (cột 2)
* Giáo viên tổ chức cho HS thảo luận
kết quả thí nghiệm
- GV gọi đại diện nhóm HS mô tả hiện
HS nêu cách tiến hành thí nghiệm
HS nêu dự đoán
HS tiến hành thí nghiệm theo nhóm, quan sát và mô tả hiện tượng thí nghiệm, ghi vào cột 2 phiếu thực hành
HS mô tả kết quả, các nhóm khác nhận
Trang 8tượng quan sát được.
* GV hướng dẫn HS giải thích thí
nghiệm 2a
? Trong thí nghiệm 2a ống nghiệm
nào xảy ra phản ứng? Dấu hiệu nào
chứng tỏ có phản ứng xảy ra?
GV cung cấp thông tin: Chất rắn
không tan trong nước ở ống nghiệm 2
là canxi cacbonat; ngoài ra còn có
nước được tạo thành
Hãy viết PT chữ của phản ứng
* GV hướng dẫn HS giải thích thí
nghiệm 2b
? Trong thí nghiệm 2b ống nghiệm
nào xảy ra phản ứng? Dấu hiệu nào
chứng tỏ có phản ứng xảy ra?
GV cung cấp thông tin: Chất rắn
không tan trong nước ở ống nghiệm 2
là canxi cacbonat; ngoài ra còn có
natri hidroxit được tạo thành.
Hãy viết PT chữ của phản ứng
GV đề nghị HS tự đánh giá bằng cách
đối chiếu dự đoán của mình ở nhà với
kết quả thực tế của thí nghiệm
Qua các thí nghiệm trên hãy cho biết:
Phản ứng hóa học là gì?Dấu hiệu nào
xét, bổ sung
- Thí nghiệm 2a:
+ Ống 1: không hiện tượng
+ Ống 2: xuất hiện chất rắn không tan trong nước (dung dịch dịch vẩn đục)
- Thí nghiệm 2b + Ống 1: không hiện tượng + Ống 2: dung dịch bị vẩn đục
HS trả lời
HS viết phương trình chữ Canxi hidroxit+ cacbon đioxit→canxi cacbonat + nước
HS trả lời
Canxi hidroxit + natri cacbonat→ canxi cacbonat + natri hidroxit
Trang 9để nhận biết có phản ứng hóa học xảy
ra?
GV nhận xét, bổ sung và kết luận
HS trả lời
HOẠT ĐỘNG 3: NHẬN XÉT, HỌC SINH THU DỌN VÀ VỆ SINH
PHÒNG THÍ NGHIỆM
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
GV nhận xét buổi thực hành
-Gv đánh giá cho điểm các nhóm theo
các tiêu chí: kỹ năng làm thí nghiệm,
mô tả hiện tượng, giải thích hiện
tượng, ý thức thực hành
HS dọn rửa dụng cụ
HS lắng nghe, chú ý rút kinh nghiệm
PHIẾU THỰC HÀNH THÍ NGHIỆM BÀI THỰC HÀNH SỐ 3: DẤU HIỆU CỦA HIỆN TƯỢNG VÀ PHẢN
ỨNG HÓA HỌC Ngày…….tháng…….năm…
1 Mục tiêu:
- Kiến thức:
+ Phân biệt được hiện tượng vật lý và hiện tượng hóa học,
+ Nhận biết dấu hiệu của phản ứng hóa học xảy ra
- Kỹ năng: Rèn cho HS kỹ năng
+ Sử dụng dụng cụ, hóa chất để tiến hành được thành công, an toàn các thí nghiệm sự thay đổi trạng thái và nhiệt phân thuốc tím; canxi hidroxit tác dụng với cacbon dioxit và natri cacbonat
2 Dụng cụ, hóa chất
+ Hóa chất: thuốc tím, nước vôi trong, dung dịch natri cacbonat
+ Dụng cụ: ống nghiệm, giá đựng ống nghiệm, đèn cồn, kẹp gỗ, bật lửa, que đóm, ống hút, thìa thủy tinh
3 Cách tiến hành
Cách tiến hành Dự đoán hiện tượng
(HS làm ở nhà)
Mô tả kết quả quan sát được khi tiến hành thí nghiệm (hiện tượng, giải thích và rút ra kết luận)
HS làm trên lớp
Thí nghiệm 1: Hòa tan và đun nóng thuốc tím KMnO 4
- Lấy 0,5 gam
thuốc tím cho lên
Trang 10giấy sạch chia ba
phần:
+ 1a Cho một
phần vào ống
nghiệm 1 chứa
nước rồi lắc cho
tan
+ 1b: Cho 2 phần
vào ống nghiệm
2 rồi đun nóng
Đưa que đóm
còn tàn đỏ vào
nghiệm để thử,
nếu thấy que
đóm bùng cháy
thì tiếp tục đun
Khi nào que đóm
không bùng cháy
thì ngừng đun, để
nghiệm Sau đó
để nguội ống
nghiệm 2 rồi lắc
kỹ Quan sát xem
chất rắn có tan
hết không?
+ 1a:
+ 1b:
Thí nghiệm 2: Thực hiện phản ứng với Canxi hidroxit
TN2a: Dùng ống
hút thổi hơi thở
lần lượt vào ồng
nghiệm 1 đựng
nước cất và ống
nghiệm 2 đựng
dung dịch dịch
canxi hidroxit
Quan sát hiện
tượng xảy ra
+ Ống 1:
+ Ống 2
Trang 11trong 2 ống
nghiệm
TN 2b: Đổ dung
dịch dịch natri
cacbonat lần lượt
vào ống nghiệm
1 đựng nước cất
và ống nghiệm 2
đựng canxi
hidroxit Quan
sát hiện tượng
xảy ra ở hai ống
nghiệm
+ Ống 1:
+ Ống 2
2.2.2 Kế hoạch dạy học bài thực hành 4 “Điều chế- thu khí oxi và thử tính chất của oxi”
2.2.1.1 Mục tiêu:
- Kiến thức:
+ Trình bày được nguyên liệu, phương pháp điều chế khí oxi trong phòng thí nghiệm và cách thu khí oxi,
+ Nêu được tính chất oxi tác dụng với phi kim
- Kỹ năng: Rèn cho HS kỹ năng
+ Sử dụng dụng cụ, hóa chất để tiến hành được thành công, an toàn các thí nghiệm điều chế khí oxi trong phòng thí nghiệm từ kalipemaganat; thí nghiệm đốt cháy lưu huỳnh trong không khí và trong khí oxi
- Thái độ: hình thành tính cẩn thận, chính xác, khoa học khi tiến hành thí nghiệm Giúp HS hứng thú, yêu thích môn học
- Định hướng phát triển năng lực: năng lực thực hành thí nghiệm, năng lực vận dụng kiến thức, năng lực hợp tác
2.2.1.2 Phương pháp dạy học: Phương pháp thực hành thí nghiệm kết hợp với
phương pháp hợp tác
2.2.1.3 Đồ dùng dạy học
- Giáo viên: + máy tính, máy chiếu
+ Hóa chất: thuốc tím, nước cất, lưu huỳnh bột
+ Dụng cụ: ống nghiệm có nhánh, lọ thủy tinh, giá đựng ống nghiệm, đèn cồn, kẹp gỗ, bật lửa, thìa thủy tinh, ống hút, chậu thủy tinh, ống dẫn khí, bông, nút cao su
+ Phiếu thực hành thí nghiệm
Trang 122.2.1.4 Các hoạt động dạy học
- Ổn định tổ chức, kiểm tra sĩ số
- Kiểm tra sự chuẩn bị phiếu thực hành ở nhà của HS
HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG
- Mục tiêu: giúp HS gợi nhớ những kiến thức đã biết về bài học để ĐVĐ vào bài
- Phương pháp: Nêu vấn đề, vấn đáp
Hoat động giáo viên Hoạt động học sinh
GV cho HS quan sát hình ảnh liên
quan đến vai trò của oxi
GV: đặt vấn đề vào bài
HS quan sát hình ảnh trên máy chiếu
HOẠT ĐỘNG 2: TIẾN HÀNH THÍ NGHIỆM
- Mục đích: HS tiến hành các thí nghiệm điều chế khí oxi trong phòng thí nghiệm, thử tính chất của oxi Từ đó rèn kỹ năng thực hành thí nghiệm, quan sát, mô tả các hiện tượng hóa học
- Phương pháp: phương pháp thực hành, hợp tác
Thí nghiệm 1: điều chế và thu khí oxi
Gv lưu ý học sinh
ống nghiệm lắp miệng hơi thấp, miệng ống
không hướng về người
Dùng đèn cồn đun nóng đều ống nghiệm sau
đó tập trung ngọn lửa ở phần có KMnO4 đun
ở 2/3 phía trên ngọn lửa
Cho hs tiến hành điều chế theo các bước và
thu khí oxi vào bình bằng 2 cách ( mỗi nhóm
chí làm 1 cách thu khí)
Gv tổ chức hs làm thí nghiệm theo nhóm
nhóm 1,2 : thu oxi bằng cách đẩy khí
nhóm 1,2 : thu oxi bằng cách đẩy nước
* Giáo viên tổ chức cho HS thảo luận kết
quả thí nghiệm
- GV gọi đại diện nhóm HS mô tả hiện tượng
quan sát được
GV đặt câu hỏi:
? Tàn đóm còn đỏ bùng cháy chứng tỏ điều gì?
? Có nên thu ngay khí vào bình không? Tại
Hs quan sát tranh Lắp dụng cụ làm thí nghiệm theo hướng dẫn
nhóm 1,2 : thu oxi bằng cách đẩy khí nhóm 1,2 : thu oxi bằng cách đẩy nước
HS mô tả hiện tượng quan sát được
HS trả lời câu hỏi