Việc nắm được thông tin liên quan tới thiên tai, thảm họa tại các địa phương một cách kịp thời để chủ động trong công tác phòng tránh và tổ chức công tác cứu trợ, cứu nạn trở thành một yêu cầu cấp bách không chỉ đối với Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam mà với cả các cơ quan chịu trách nhiệm điều phối công tác cứu trợ, cứu nạn. Mời các bạn cùng tham khảo bài viết để nắm chi tiết hơn các thông tin nêu trên.
Trang 1ỨNG DỤNG CƠ SỞ DỮ LIỆU GIS TRONG QUẢN LÝ THƠNG TIN THẢM HỌA
CỦA TRUNG ƯƠNG HỘI CHỮ THẬP ðỎ VIỆT NAM
ðẶNG VŨ KHẮC
Khoa ðịa lý, Trường ðHSP Hà Nội
NGUYỄN HƯNG HÀ
Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam
I ðẶT VẤN ðỀ
Việt Nam thường xuyên phải hứng chịu nhiều loại hình thiên tai như bão, áp thấp nhiệt đới, lụt lội, lũ quét, xâm nhập mặn, khơ hạn, trượt lở đất, cháy rừng, động đất, v.v Tuy nhiên, mỗi loại hình thiên tai lại cĩ tần suất khác nhau và nhiều loại trong số đĩ cĩ mối liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với nước Theo Cục Quản lý đê điều và Phịng chống bão lụt thì bão và lụt là hai loại thiên tai thường xuyên đe dọa và
cĩ nguy cơ gây nhiều thiệt hại nhất đối với nước ta Nhưng hai loại thiên tai này lại cũng cĩ thể là nguyên nhân gây ra một loạt tai biến khác như trượt lở đất, lũ quét.v.v Qua số liệu thống kê của Ban chỉ đạo Phịng chống lụt bão Trung ương, chúng
ta thấy thiên tai đã gây ra những thiệt hại to lớn về tài sản và những thiệt hại này đang ngày càng cĩ xu hướng gia tăng, ngồi ra chúng cịn đe dọa đến tính mạng của nhân dân Chẳng hạn như trong năm 2004, thiên tai làm 270 người chết và mất tích; với tổng giá trị thiệt hại về tài sản lên đến 900 tỷ đồng Chính vì vậy, việc nắm được thơng tin liên quan tới thiên tai, thảm họa tại các địa phương một cách kịp thời để chủ động trong cơng tác phịng tránh và tổ chức cơng tác cứu trợ, cứu nạn trở thành một yêu cầu cấp bách khơng chỉ đối với Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam mà với cả các cơ quan chịu trách nhiệm điều phối cơng tác cứu trợ, cứu nạn
II MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ
Trước kia, các nhà quản lý của Trung ương Hội Chữ thập đỏ vẫn nắm thơng tin qua hệ thống cơng văn, giấy tờ được các đơn vị cấp dưới cung cấp Việc quản lý theo hình thức này nhiều khi gặp trở ngại do thơng tin tản mạn, khơng cĩ hệ thống
và địi hỏi nhiều thời gian Nhưng như chúng ta đã biết: « Thơng tin là một trong những cơng cụ cơ bản để mở rộng tầm nhìn cho nhà quản lý Hãy thử hình dung, họ
sẽ lãnh đạo và tổ chức cơng việc thế nào nếu khơng cĩ thơng tin và khơng nắm những gì đang xảy ra xung quanh » [1] Thơng tin đến với nhà quản lý càng nhanh, chất lượng thơng tin thu thập được càng cao, thì nhận định của họ về cơng việc càng chính xác, phán đốn và cảm nhận của họ cũng tốt hơn, nhờ vậy họ sẽ đưa ra được những quyết định phù hợp và cĩ hiệu quả Cịn theo Nancy (2002) thì mục tiêu chủ yếu của hệ thống quản lý thơng tin (MIS) là cung cấp cho các nhà quản lý những thơng tin đầy đủ, chính xác và kịp thời về đối tượng cần quản lý Trong quá trình này, vấn đề thể hiện thơng tin được coi trọng do nĩ cĩ vai trị rất lớn trong trao đổi thơng tin giữa người sử dụng với nguồn dữ liệu Chính vì vậy, việc đưa hệ thống
Trang 2thông tin ựịa lý - GIS vào ứng dụng trong quản lý sẽ làm tăng khả năng truyền tải thông tin tới người sử dụng thông qua những phân tắch trực quan trên bản ựồ và hơn thế nữa, hệ thống tin này có thể ựồng thời trả lời hai câu hỏi: ựối tượng cần quản lý nằm ở ựâu và các tắnh chất của chúng là gì? đây chắnh là ưu ựiểm khác biệt của GIS
so với các hệ thông tin truyền thống
để ựáp ứng ựược nhu cầu này, ựề tài hướng tới xây dựng hệ thống thông tin trong ựó các số liệu mang yếu tố ựịa lý cùng với các loại số liệu khác ựược khai thác, phục vụ cho công tác quản lý thiên tai, thảm họa của Trung ương Hội Chữ thập
ựỏ để ựạt ựược mục tiêu nêu trên, ựề tài ựặt ra những nhiệm vụ sau:
- Phát triển một hệ thống thông tin quản lý thảm họa với sự kết hợp chặt chẽ giữa GIS và hệ thống thông tin truyền thống,
- đào tạo nhân viên các Hội Chữ thập ựỏ ựịa phương về quy trình bảo trì hệ thống, cập nhật số liệu và lập báo cáo,
- Tập hợp thông tin có chất lượng, phong phú về chủng loại ựể ựưa vào cơ sở
dữ liệu chuyên ngành dưới dạng số liệu Từ cơ sở dữ liệu này, số liệu sẽ ựược khai thác và chuyển thành thông tin cần thiết phục vụ công tác quản lý
III NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
1 Nhiệm vụ ựề tài
đề tài ựã ựược triển khai ở 10 tỉnh và thành phố thắ ựiểm (điện Biên, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên-Huế, đà Nẵng, Bình định, đắc Lắc, Tiền Giang) với các công việc cụ thể sau:
- đánh giá hệ thống thông tin hiện ựang sử dụng tại Hội Chữ thập ựỏ Việt Nam
ựể từ ựó xác ựịnh xem các quy trình, số liệu, mô hình hiện tại có ựủ khả năng cung cấp thông tin liên quan tới thảm họa hay không?
- Xác ựịnh yêu cầu của hệ thống quản lý thông tin ựối với người sử dụng, như
về khuôn dạng số liệu, tỷ lệ bản ựồ, tiêu chuẩn về trao ựổi và tắch hợp số liệu,
- Thiết kế thống nhất báo cáo, biểu mẫu thu thập số liệu theo yêu cầu của nhà quản lý,
- Thiết kế nội dung bản ựồ chuyên ựề phù hợp với yêu cầu về nội dung của từng loại báo cáo,
- Xây dựng bản ựồ số và kết nối giữa cơ sở dữ liệu bản ựồ số với cơ sở dữ liệu quản lý thiên tai, thảm họa,
- Lựa chọn và ựào tạo nhân viên cách ựiền thông tin vào biểu mẫu, nhập số liệu vào cơ sở dữ liệu, ựồng bộ hóa số liệu với cơ sở dữ liệu ở văn phòng Trung ương Hội, lập báo cáo ựịnh kỳ có kèm bản ựồ chuyên ựề minh họa,
- Hỗ trợ từ xa cho nhân viên Chữ thập ựỏ ựịa phương trong quá trình làm quen với hệ thống mới
Trang 3Hình vẽ sau ñây mô tả các moñun chức năng của hệ thống ñã ñược xây dựng:
Hình 1 Các moñun chức năng (Phạm Thủy Vân, 2001) Các chức năng tìm kiếm thông tin thông qua yêu cầu hỏi ñáp ñược phát triển với các truy vấn ñặc thù và lưu lại dưới dạng macro Các macro này có thể thực hiện việc tìm kiếm thông tin ở mức cao hơn so với những truy vấn trong cơ sở dữ liệu thông thường, chẳng hạn như:
- Phóng to, thu nhỏ một khu vực ñịa lý nào ñó,
- Hiển thị hay ẩn ñi một nhóm ñối tượng trên bản ñồ,
- Gán nhãn cho một ñối tượng theo thuộc tính lấy từ cơ sở dữ liệu,
- Xác ñịnh tọa ñộ ñịa lý của ñối tượng trên bản ñồ,
- Xác ñịnh vị trí và ñặc tính của một ñối tượng,
- Tìm kiếm ñối tượng trên bản ñồ thoả mãn ñiều kiện mà người sử dụng ñặt ra
- Tìm hiểu ñặc tính của một ñối tượng,
- Xây dựng bản ñồ chuyên ñề của một khu vực mà người sử dụng quan tâm
Cơ sở dữ liệu
Hệ quản trị
Nhập dữ liệu
Cơ sở dữ liệu ñịa lý
Vị trí Quan hệ topo Thuộc tính
Yêu cầu
hỏi ñáp
Trang 42 Công tác dữ liệu
Dữ liệu bản ñồ số ñược ñưa vào trong ứng dụng này có cấu trúc vector với ñối tượng không gian dạng ñường và vùng Trong một cơ sở dữ liệu GIS, cấu trúc dữ liệu vector tích hợp hai loại dữ liệu: không gian và thuộc tính Dữ liệu không gian xác ñịnh vị trí ñịa lý của ñối tượng và mối quan hệ trong không gian của chúng với ñối tượng khác Còn dữ liệu thuộc tính thì xác ñịnh tính chất của ñối tượng như ta vẫn thấy trong các cơ sở dữ liệu bảng truyền thống Chính nhờ cấu trúc này mà người sử dụng dễ dàng truy vấn thông tin, xây dựng các báo cáo, nhưng ñồng thời lại có thể tìm kiếm các ñối tượng trên bản ñồ số và thành lập bản ñồ chuyên ñề theo yêu cầu của nhà quản lý Nhờ vậy, họ có thể nắm ñược thông tin về từng ñịa phương cần quản lý, ñưa ra dự báo sớm về ñịa bàn có nguy cơ cao và suy luận ra những tình trạng nguy cấp một cách trực quan
a Dữ liệu không gian
ðể quản lý các thông tin có yếu tố ñịa lý, phần lớn các GIS ñều tổ chức các ñối tượng bản ñồ theo các lớp Mỗi lớp bao gồm tập hợp các ñối tượng có cùng một loại cấu trúc Người sử dụng sẽ xây dựng nội dung của bản ñồ bằng cách chọn lớp thông tin cần thiết ñể hiển thị lên màn hình máy tính Dựa trên nhu cầu quản lý, dữ liệu không gian ñược chia ra hai nhóm ñối tượng:
+ Nhóm ñối tượng chính - các ñối tượng mà dữ liệu thuộc tính thay ñổi thường xuyên và tham gia trực tiếp trong quá trình quản lý:
Lớp ñịa giới hành chính:
- Thực thể 1: Ranh giới xã
- Thực thể 2: Ranh giới huyện
- Thực thể 3: Ranh giới tỉnh
Lớp tổ chức quản lý:
- Thực thể 4: Tỉnh hội Chữ thập ñỏ
- Thực thể 5: Huyện hội Chữ thập ñỏ
+ Nhóm ñối tượng mà dữ liệu thuộc tính ít có sự biến ñổi và không tham gia trực tiếp vào quá trình quản lý thông tin, chỉ có tác dụng giúp người sử dụng ñịnh vị các ñối tượng trong quá trình khai thác dữ liệu bản ñồ:
Lớp sông:
- Thực thể 6: Hệ thống thủy văn
Lớp ñường bộ:
- Thực thể 7: Hệ thống giao thông
Lớp ñịa danh:
- Thực thể 8: ðịa danh
Lớp hệ thống tọa ñộ:
- Thực thể 9: Lưới toạ ñộ
Trang 5b Dữ liệu thuộc tính:
Dữ liệu thuộc tính cho phép cập nhật, và lưu trữ các thông tin về:
- Dân số (tổng số dân, người già, trẻ em, số dân ở tuổi lao ñộng, số hộ nghèo,
số nhà tranh tre, tổng số hộ gia ñình, vv )
- ðặc ñiểm ñịa hình (loại ñịa hình, ñộ dốc, ñộ cao, vv )
- ðặc ñiểm kinh tế (cơ cấu kinh tế theo dân cư, theo diện tích, vv )
- Thiên tai (tần suất, mức ñộ ảnh hưởng, diện tích bị ảnh hưởng, vv )
- Nguy cơ tổn thương (người già, trẻ em, người tàn tật, người có hoàn cảnh khó khăn, vv )
Vấn ñề quan trọng ở ñây là tổ chức, sắp xếp dữ liệu sao cho có thể kết nối cơ
sở dữ liệu bản ñồ số với cơ sở dữ liệu quản lý thảm họa, qua ñó tiếp nhận có chọn lọc dữ liệu ñang lưu trữ trong cơ sở dữ liệu này nhằm xây dựng các bản ñồ chuyên
ñề và thành lập các báo cáo thống kê có liên quan
IV KẾT LUẬN
Thông qua kết quả của ứng dụng này, chúng ta thấy công nghệ GIS có thể góp phần tích cực và có hiệu quả trong vấn ñề quản lý thông tin Các công cụ hiển thị của GIS cho phép nắm bắt thông tin về các ñối tượng một cách trực quan Mặc dù
Hình 2 Một trong những báo cáo do hệ thống cung cấp
Trang 6vậy, một ñiều quan trọng cần lưu ý là hệ thống chỉ hoạt ñộng tốt và có khả năng cung cấp thông tin chính xác cho người sử dụng khi việc cập nhật thông tin vào cơ
sở dữ liệu ñược duy trì ñều ñặn, ñúng nguyên tắc Trong ứng dụng này, chúng tôi mới chỉ bước ñầu ñưa vào quản lý một số loại thông tin, việc mở rộng quản lý sang các thông tin khác cũng như mở rộng sang các khu vực khác là hoàn toàn có thể thực hiện ñược Tuy nhiên, ñiều này ñòi hỏi thời gian và ñầu tư về nhân lực cũng như kinh phí Mặt khác, ta cũng thấy rõ việc kết hợp cơ sở dữ liệu GIS với các hệ quản trị cơ sở dữ liệu không chỉ giới hạn ở việc phục vụ cho công tác nắm bắt thông tin mà còn là một nguồn cung cấp dữ liệu bổ sung phục vụ cho công tác quy hoạch, lập kế hoạch của các nhà quản lý
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyệt Ánh 2006 « Thiếu thông tin, lãnh ñạo biết quyết ñịnh gì » VietnamNet (Hà Nội) 4/9/2006, p 3
[2] Bourrough Peter A., Rachael A McDonnell.(1998) Principles of Geographical Information Systems Oxford: Oxford University Press, 97 tr
[3] Dueker Kenneth J., Tôn Thất Tú 2001 Hệ thống thông tin ñịa lý cho Giao Thông Vận Tải (GIS-T) trong Hội thảo Xây dựng cơ sở dữ liệu hạ tầng giao thông vận tải Bộ Giao thông vận tải, tr 67-70 Hà Nội
[4] Goodchild Michael F., Karen K.Kemp, Marius Thériault, Yann Roche 1995 Systèmes d’Information Géografique Université Laval 304 tr Québec
[5] Nguyễn Ngọc Hiệp 1999 Xây dựng hệ thống thông tin ñịa lý phục vụ quản lý
ñô thị của thành phố Hà Nội Sở KHCN và MT Hà Nội, 150 tr Hà Nội
[6] Obermeyer J Nancy, Jeffrey K Pinto 2000 Managing geographic information systems The Guilford Press, 219 tr New York
[7] Phạm Thủy Vân 2001 Tìm hiểu về Internet và hệ thông tin ñịa lý phân tán ðại học Quốc gia Hà Nội, 87 tr Hà Nội
TÓM TẮT
Trung ương Hội Chữ thập ñỏ Việt Nam ñang bước ñầu ñưa hệ thống thông tin ñịa lý - GIS vào phục vụ công tác quản lý thảm họa nhằm nắm ñược thông tin về thiệt hại mỗi khi xảy ra thiên tai Hệ thống này ñược xây dựng và chuyển giao trong khuôn khổ của ñề tài “Ứng dụng cơ sở dữ liệu GIS trong quản lý thông tin thảm họa” hợp tác giữa Trung tâm Viễn thám & Geomatic - Viện Khoa học và Công nghệ Quốc gia với Trung ương Hội Chữ thập ñỏ Việt Nam Với mục ñích xây dựng một hệ thống thông tin có thể liên kết các dữ liệu chuyên ngành với dữ liệu bản ñồ số, các chuyên viên của hai ñơn vị ñã xây dựng một cơ sở dữ liệu GIS và phát triển một phần mềm ứng dụng
có tên « Chương trình quản lý thông tin thảm họa » ñể khai thác các dữ liệu này, ñồng thời tiến hành triển khai hệ thống trên tại một số Huyện hội Chữ thập ñỏ ñể thu thập thông tin theo thiết kế ñề ra