Bài 25: Nghĩa tường minh và hàm ý

¤ng theo liÒn anh thanh niªn vµo trong nhµ, ®¶o nh×n qua mét l ît tr íc khi ngåi xuèng ghÕ.. trong nhµ, ®¶o nh×n qua mét l ît tr íc khi ngåi xuèng ghÕ.[r]

Ng÷ V¨n 9

TiÕt 128: TiÕng ViÖt

NghÜa t êng minh

vµ hµm ý

Có một chàng ngốc đi chăn một đần bò có m ời con Chiều tối, anh ta c ỡi một con và lùa những con còn lại Có một chàng ngốc đi chăn một đần bò có m ời con Chiều tối, anh ta c ỡi một con và lùa những con còn lại

về nhà Đến cổng anh chồng dừng lại đếm xem có đủ m ời con bò hay không Anh đếm đi đếm lại mãi vẫn chỉ

thấy có chín con Hoảng quá anh ta thất thanh gọi vợ Chị vợ trong nhà lật đật chạy ra Anh chồng mếu máo:

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:

- Thôi u không ăn, để phần cho con

Con chỉ đ ợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi U

không muốn ăn tranh của con Con cứ ăn thật no, không phải nh ờng nhịn cho u

Cái Tí ch a hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:

- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ?

Điểm thêm một giây nức nở, chị Dậu ngó “ ”

Điểm thêm một giây nức nở, chị Dậu ngó “ ”

con bằng cách xót xa:

- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài

Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống nh sét

đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:

- U bán con thật đấy ? Con van u, con lạy

u, con còn bé bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp U để cho con ở nhà chơi với em con.

(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

I Điều kiện sử dụng hàm ý.

1 Khảo sát, phân tích ngữ liệu

Câu1: Bữa sau con không đ ợc ăn ở nhà, mẹ bán con Câu 2: Mẹ bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài.

- Hàm ý

câu nói thứ hai của mẹ.

2 Ghi nhớ (sgk-91)

* Ng ời nói: Chi Dậu

* Ng ời nghe: Cái Tí

+ giãy nảy + liệng củ khoai + khóc

+ hỏi: U bán con thật đấy ?

Câu 1: Con chỉ đ ợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi.

Câu 2: Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.

+ Ng ời nói đ a hàm ý vào trong câu

+ Ng ời nghe hiểu đ ợc hàm ý

-Việc sử dụng hàm ý cần có hai điều kiện

* L u ý: Tr ờng hợp ng ời nghe không hiểu

hàm ý thì ng ời nói phải điều chỉnh lời nói

của mình

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bài tập nhanh

Có một chàng ngốc đi chăn một đần bò có m ời con Chiều tối, anh ta c ỡi một con và lùa những con còn lại Có một chàng ngốc đi chăn một đần bò có m ời con Chiều tối, anh ta c ỡi một con và lùa những con còn lại

về nhà Đến cổng anh chồng dừng lại đếm xem có đủ m ời con bò hay không Anh đếm đi đếm lại mãi vẫn chỉ thấy có chín con Hoảng quá anh ta thất thanh gọi vợ Chị vợ trong nhà lật đật chạy ra Anh chồng mếu máo:

- Thế hai anh là bạn của chú Cuội à?

- Chào em, trông em nh Hằng Nga

- Anh cứ t ởng em là ng ời ỏ Cung Quảng mới xuống.

- Thế hai anh là bạn của chú Cuội à ?

Trông em thật là xinh đẹp ! Em đẹp

nh Hằng Nga !

Hai anh là kẻ lừa dối !

Bài tập nhanh

Ngữ văn 9 Bài 25 Bài 25 –– Tiết 128 Tiết 128.

Nghĩa t ờng minh và hàm ý

I §iÒu kiÖn sö dông hµm ý.

1 Kh¶o s¸t, ph©n tÝch ng÷ liÖu

2 Ghi nhí (sgk-91)

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

B LuyÖn tËp.

Bµi tËp 1

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bài tập 1:

Ng ời nói, ng ời nghe những câu in đậm d ới đây là ai ? Xác định hàm ý của mỗi câu ấy

Theo em, ng ời nghe có hiểu hàm ý của ng ời nói không? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó.

a, - Anh nói nữa đi - Ông giục

- Báo cáo hết ! - Ng ời con trai vụt trở lại giọng vui vẻ - Năm phút nữa là m ời Còn hai m ơi phút thôi Bác và cô vào trong nhà Chè đã ngấm rồi đấy

Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính ng ời hoạ sĩ già Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một l ợt tr ớc khi ngồi xuống ghế

(Nguyễn Thành Long , Lặng lẽ Sa Pa)

b, { … } Anh Tấn này! Anh bây giờ sang trọng rồi, con cần quái gì đến thứ đồ gỗ h hỏng này nữa

Chuyên trở lại lịch kịch lắm Cho chúng tôi khuân đi thôi Chúng tôi nhà nghèo dùng đ ợc tất

- Có gì đâu mà sang trọng! Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để… Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để…

- Aí chà! Anh bây giờ làm quan rồi mà bảo là không sang trọng? Những ba nàng hầu Mỗi lần

đi đâu là ngồi kiệu lớn tám ng ời khiêng, còn bảo là không sang trọng? Hừ! Chẳng cái gì giấu nổi chúng tôi đâu!

Tôi biết không thể nói làm sao đ ợc đành ngậm miệng đứng trầm ngâm.

Ôi dào! Thật là càng giàu có càng không dám dời một đồng xu! Càng không dám dời một

đồng xu lại càng giàu có!

(Lỗ Tấn, Cố h ơng)

- Mời bác và cô vào nhà uống n ớc.

- Anh Tấn

- Chi Hai D ơng

- Chúng tôi không thể cho đ ợc

- Ôi dào! Thật là càng giàu

có càng không dám dời một

đồng xu! Càng không dám dời một đồng xu lại càng giàu có!

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

II LuyÖn tËp.

Bµi tËp 1

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bµi tËp 2

Hàm ý của câu in đậm d ới đây là gì ? Vì sao em bé không nói thẳng đ ợc mà phải sử dụng hàm ý ? Việc sử dụng hàm ý có thành công không ? Vì sao ?

Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:

- Cơm sôi rồi, chắt n ớc giùm cái ! – Nó cũng lại nói trổng

Tôi lên tiếng mở đ ờng cho nó:

- Cháu phải gọi “Ba chắt n ớc giùm con”, phải nói nh vậy

Nó nh không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:

- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ !

Anh Sáu vẫn ngồi im […]

Anh Sáu vẫn ngồi im […]

(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc l ợc ngà)

- Cơm sôi rồi, nhão bây giờ ! Chắt n ớc giùm để cơm khỏi nhão !

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

II LuyÖn tËp.

Bµi tËp 1

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bµi tËp 2Bµi tËp 3

A: Mai vÒ quª víi m×nh ®i !

B: / : / … … / /

A §µnh vËy.

H·y ®iÒn vµo l ît lêi cña B trong ®o¹n tho¹i sau ®©y mét c©u cã hµm ý tõ chèi

Thêi gian hai phót b¾t ®Çu!

§¸p ¸n

- RÊt tiÕc, mai m×nh ph¶i ® a em ®i th¨m c«ng viªn

- Mai h¶? M×nh ph¶i ®i tíi bÖnh viÖn th¨m bµ èm

- Xin lçi, mai m×nh ph¶i kÌm ban TuÊn häc to¸n

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

II LuyÖn tËp.

Bµi tËp 1

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bµi tËp 2Bµi tËp 3

Bµi tËp 4

Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh “hy vọng” với “con đ ờng” trong các câu sau:

Tôi nghĩ bụng: Đã gọi là hy vọng thì không thể nói đâu là thực đâu là h cũng giống nh những con đ ờng trên mặt đất; kỳ thực trên mặt đất vốn làm gì có đ ờng Ng ời

ta đi mãi thì thành đ ờng thôi.

Hàm ý: Tuy hy vọng ch a thể nói là thực hay h , nh ng nếu cố gắng thì có thể đạt đ ợc

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

II LuyÖn tËp.

Bµi tËp 1

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bµi tËp 2Bµi tËp 3

Bµi tËp 4Bµi tËp 5

Mây và sóng

Mẹ ơi, trên mây có ng ời gọi con:

“Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà Bọn tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ chơi với vầng trăng bạc.”

Con hỏi: “Nh ng làm thế nào mình lên đó đ ợc?”

Họ đáp: “Hãy đến nơi tận cùng trái đất, đ a tay lên trời, cậu sẽ đ ợc nhấc bổng lên tận tầng mây”.

“Mẹ mình đang đợi ở nhà”-con bảo -“Làm thế nào có thể rời mẹ mà đến đ ợc?”

Thế là họ mỉm c ời bay đi.

Nh ng con biết có trò chơi thú vị hơn, mẹ ạ.

Con là mây và mẹ sẽ là trăng.

Hai bàn tay con ôm lấy mẹ, và mái nhà ta sẽ là bầu trời xanh thẳm.

Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các đoạn đối thoại giữa em bé với những ng ời ở trên mây và sóng ( trong bài “Mây và sóng” của Ta-go) Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm ý mời mọc rõ hơn

-ViÖc sö dông hµm ý cÇn cã hai ®iÒu kiÖn

+ Ng êi nãi ® a hµm ý vµo trong c©u

+ Ng êi nghe hiÓu ® îc hµm ý

II LuyÖn tËp.

Bµi tËp 1

* L u ý: Tr êng hîp ng êi nghe kh«ng hiÓu

hµm ý th× ng êi nãi ph¶i ®iÒu chØnh lêi nãi

cña m×nh

Bµi tËp 2Bµi tËp 3

Bµi tËp 4Bµi tËp 5

- Ôn tập khái niệm nghĩa tường minh và hàm ý

- Luyện tập để phân biệt được nghĩa tường minh và hàm ý Rèn luyện kĩ năng dùng hàm ý và hiểu hàm ý.

- N¾m ® îc ®iÒu kiÖn sö dông hµm ý.

- Hoàn thiện bài tập 1c, bµi 5 ®o¹n 2 (SGK trang 92, 93)

- Soạn bài: Nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ