Lịch sử địa phương tỉnh Thái Nguyên - Dạy lớp 6;7

Dương Tự Minh là người dân tộc Tày, quê ở Quan Triều (nay thuộc phường Quan Triều, thành phố Thái Nguyên), phủ Phú Lương (nay là vùng đất các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng).. T[r]

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÁI NGUYÊN

Biên soạn:

NHÂM QUỐC HƯNG, VŨ THỊ KIM OANH

LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG

TỈNH THÁI NGUYÊN

(Tài liệu dành cho học sinh THCS)

Thái Nguyên, năm 2015

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG TÀI LIỆU

Chữ viết tắt

- GD

- ĐT

- HS

- GV

- THCS

- NXB

- ĐHSP

- CĐSP

- Sđ d

Chữ viết đầy đủ

- Giáo dục

- Đào tạo

- Học sinh

- Giáo viên

- Trung học cơ sở

- Nhà xuất bản

- Đại học sư phạm

- Cao đẳng sư phạm

- Sách đã dẫn

MỤC LỤC

Danh mục chữ viết tắt trong tài liệu 1

Lớp 6 Bài 1: Thái Nguyên từ nguồn gốc đến thế kỷ X 3

Lớp 7 6

Bài 2: Thái Nguyên từ thế kỷ XI đến 1884 6

Tiết 1 Thái Nguyên từ thế kỉ XI đến thế kỉ XIV 6

Tiết 2 Thái Nguyên trong phong trào chống giặc Minh đô hộ đầu thế kỷ XV 12 Tiết 3 Thái Nguyên từ thời Lê sơ đến khi bị thực dân Pháp xâm chiếm (1428 – 1884) 17

Lớp 8 Bài 3: Thái Nguyên từ năm 1884 đến năm 1918 26

Lớp 9 Bài 4: Thái Nguyên từ 1919 đến nay 37

Tiết 1 Sự ra đời tổ chức cơ sở Đảng ở Thái Nguyên và quá trình khởi nghĩa giành chính quyền (1936 - 1945) 37

Tiết 2 Thái Nguyên trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mĩ (1945 - 1975), xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (1975 đến nay)44

Lớp 6

BÀI 1: THÁI NGUYÊN TỪ NGUỒN GỐC

ĐẾN THẾ KỶ X

1 Các di chỉ khảo cổ ở Thái Nguyên thời nguyên thủy

Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều di chỉ khảo cổ thời nguyên thủy ở Thái Nguyên, tập trung chủ yếu ở các xã: Thần Sa, Thượng Nung, Sảng Mộc, Vũ Chấn, Bình Long (huyện Võ Nhai), Quang Sơn (huyện Đồng Hỷ) Trong đó tiêu biểu nhất là di chỉ khảo cổ Thần Sa

Di chỉ khảo cổ Thần Sa (thuộc địa bàn xã Thần Sa, huyện Võ Nhai) Tại đây, các nhà khảo cổ Việt Nam đã phát hiện gần 10 di chỉ, tiêu biểu là di chỉ hang Phiêng Tung và mái đá Ngườm Ở hai di chỉ này, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng trăm hiện vật đồ đá, gồm nhiều mảnh tước, mũi nhọn, rìu tay của người nguyên thuỷ, có niên đại cách nay từ 30.000 năm đến 10.000 năm

Đặc biệt, hố khai quật Ngườm có 4 tầng văn hoá, các hiện vật đá mang đặc trưng của các nền văn hoá Ngườm, Sơn Vi, Hoà Bình, Bắc Sơn

H 1 Công cụ đá Ngườm (Di chỉ khảo cổ Thần Sa - Võ Nhai)

Đặc điểm công cụ đá Ngườm là chất liệu chế tạo từ đá cuội, nhiều loại hình gồm mảnh tước, mũi nhọn, rìu ngắn, rìu hạnh nhân, công cụ hình rìu…có sự tiến bộ dần về kĩ thuật chế tạo và phát triển liên tục trong suốt thời gian dài

Các di chỉ khảo cổ trên đã chứng tỏ Thái Nguyên là một trong những nơi xuất hiện sớm người nguyên thủy ở Việt Nam

2 Thái Nguyên trong thời kỳ Văn Lang - Âu Lạc và đấu tranh chống phong kiến phương Bắc đô hộ

Thời Văn Lang - Âu Lạc, Thái Nguyên thuộc bộ Vũ Định là một trong 15 bộ của nước Văn Lang - Âu Lạc Cư dân ở đây sống chủ yếu bằng nghề nông và luyện đồng Khảo cổ học đã tìm thấy một số trống đồng tại huyện Phú Lương và Đồng Hỷ thuộc giai đoạn văn hoá Đông Sơn

Từ khi nước Âu Lạc mất vào tay nhà Triệu, các triều đại phong kiến phương Bắc thay nhau đặt ách đô hộ với nhân dân ta Thái Nguyên bị chúng đặt thành một đơn vị hành chính để cai trị: Thời Hán thuộc huyện Long Biên, quận Giao Chỉ, thời Đường thuộc châu Long, châu Vũ Nga

Không chịu khuất phục ách cai trị của chúng, nhân dân Thái Nguyên đã nhiều lần nổi dậy khởi nghĩa Năm 40, nhân dân Thái Nguyên nổi dậy hưởng ứng cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, bà Hồ Đề ở Thái Nguyên đã trở thành phó tướng của Hai Bà Trưng Sau

đó, nhân dân Thái Nguyên lại tham gia chiến đấu chống quân Hán xâm lược các năm 42,

43 trên địa bàn một số xã của huyện Đại Từ, Phổ Yên

Thế kỉ VI, nhà Lương đặt ách đô hộ thâm độc và tàn bạo đối với nhân dân ta Ông Lí

Bí đã lãnh đạo nhân dân ta trong đó có nhân dân Thái nguyên khởi nghĩa lật đổ ách đô hộ của nhà Lương, lập nên nước Vạn Xuân

Nhân dân Thái Nguyên đã góp phần xứng đáng trong phong trào đấu tranh giành độc lập chống Bắc thuộc

CÂU HỎI ĐÁNH GIÁ

1 Em hãy kể tên các di chỉ khảo cổ ở Thái Nguyên thời nguyên thủy

2 Vì sao nói: Thái Nguyên là một trong những nơi xuất hiện sớm người nguyên thủy ở Việt Nam?

Lớp 7

BÀI 2: THÁI NGUYÊN TỪ THẾ KỶ XI ĐẾN 1884

Tiết 1

THÁI NGUYÊN TỪ THẾ KỈ XI ĐẾN THẾ KỈ XIV

1 Sự thay đổi địa danh Thái Nguyên thời Lý, Trần và đóng góp của nhân dân Thái Nguyên trong các cuộc kháng chiến chống xâm lược Tống và Mông - Nguyên

Thời nhà Lý (1009 - 1225) chia cả nước thành 24 lộ, phủ, châu, Thái Nguyên thuộc phủ Phú Lương (tương đương vùng đất các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn ngày nay), sau đổi thành châu Thái Nguyên (nay là tỉnh Thái Nguyên) và châu Vũ Lặc (thuộc Bắc Kạn ngày nay) Năm 1397, nhà Trần đổi châu Thái Nguyên thành trấn Thái Nguyên (tương đương vùng đất tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn và nửa tỉnh Cao Bằng ngày nay)

Các vua nhà Lý, Trần thường để các tù trưởng thiểu số làm quan địa phương làm chỗ dựa cho nhà nước phong kiến Năm 1076 quân Tống kéo sang xâm lược nước ta, nhân dân Thái Nguyên đã tham gia kháng chiến tại Võ Nhai, Đồng Hỷ và phòng tuyến sông Như Nguyệt, góp phần đánh bại quân Tống bảo vệ độc lập Thế kỉ XIII, quân Mông

- Nguyên sang xâm lược, nhân dân Thái Nguyên lại cùng cả nước đánh bại chúng

2 Nhân vật lịch sử Dương Tự Minh và di tích lịch sử đền Đuổm

2.1 Nhân vật lịch sử Dương Tự Minh

Dương Tự Minh là người dân tộc Tày, quê ở Quan Triều (nay thuộc phường Quan Triều, thành phố Thái Nguyên), phủ Phú Lương (nay là vùng đất các tỉnh Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng) Theo truyền thuyết địa phương, ông là người nhân hậu, hay cứu giúp người nghèo, có uy tín với nhân dân trong vùng

Thực hiện chính sách mềm dẻo với các dân tộc thiểu số miền núi, nhà Lý giao cho ông cai quản phủ Phú Lương và làm quan dưới hai đời vua Lý (Thần Tông, Anh Tông) Năm 1142, ông được vua Lý cử đi chiêu tập dân lưu tán ở châu Quảng Nguyên trở về quê

cũ làm ăn Năm 1143, ông được giao cai quản các khe động dọc biên giới về đường bộ Năm 1145, ông được vua cử cầm quân đi đánh bè đảng nhà Tống cướp phá châu Quảng Nguyên Công việc nào ông cũng hoàn thành xuất sắc

Do các công lao to lớn đó, 2 lần ông được vua Lý gả công chúa: Diên Bình (năm 1127) và Thiều Dung (năm 1144), được nhà Lý phong là "Phò mã đô úy", phong sắc "Uy

viễn đôn tĩnh Cao Sơn quảng độ chi thần" Các đời sau đều có sắc phong ông là "Cao Sơn Quý Minh"

2.2 Di tích lịch sử Đền Đuổm

H.2 Bản đồ du lịch Thái Nguyên

Đền Đuổm được xây dựng dưới chân núi Đuổm, thuộc xã Động Đạt, huyện Phú Lương, nằm sát Quốc lộ 3, cách thành phố Thái Nguyên 24 km về phía bắc, đường đi Bắc Kạn

Có tài liệu cho rằng đền được xây dựng năm 1180 (thời Lý) Các đời sau xây dựng, trùng tu nhiều lần Lần mới đây nhất là năm 2008, xây lại đền Mẫu và xây thêm phủ công chúa Thiều Dung, phía tay trái cổng đền, khánh thành dịp Tết 2009

Qua cổng đền, đi lên phía trên núi Đuổm, trước tiên đến Phủ Bà thờ hai vợ Dương

Tự Minh (là hai công chúa nhà Lý: Diên Bình và Thiều Dung) Tiếp đó là đền Trung thờ Dương Tự Minh Phía trên cùng là đền Mẫu thờ mẹ Dương Tự Minh Kiến trúc mỗi ngôi đền đều nhỏ xây bằng gạch, tường thấp, mái lợp ngói, trong Đền Trung có tượng Dương

Tự Minh bằng gỗ sơn son

Ngoài Đền Đuổm, còn nhiều đền, chùa, đình trong tỉnh Thái Nguyên, Cao

Bằng cũng thờ Dương Tự Minh, như: Đền Trình (ở thị trấn Giang Tiên, Phú Lương),

đền Mỏ Bạch (thành phố Thái Nguyên), đền Lục Giáp (Đắc Sơn, Phổ Yên), đình Phương

Độ (Xuân Phương, Phú Bình)

H 4 Di tích lịch sử Đền Đuổm 2.3 Lễ hội Đền Đuổm

Từ ngày 6 đến ngày 8 tháng 1 âm lịch hằng năm, ngay sau Tết Nguyên Đán, tại Đền Đuổm nhân dân xã Động Đạt tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công ơn của Dương Tự Minh

và cầu mùa Tham gia lễ hội còn có cả nhân dân trong vùng và các nơi trong nước Sau phần nghi lễ thờ cúng tại đền: Rước kiệu, dâng hương, tế thần (gồm cỗ chay, cỗ mặn, hoa quả đặc sản của quê hương), là đến phần hội gồm các trò chơi dân gian (tung còn, đấu vật, đấu cờ…), các hoạt động văn nghệ dân gian (hát trò, hát ví, hát lượn, múa kỳ lân ) Các hoạt động này diễn ra suốt mấy ngày tạo nên một không khí vui vẻ, náo nức đầu xuân

H.4 Lễ hội đền Đuổm

CÂU HỎI ĐÁNH GIÁ

1 Trình bày hiểu biết của em về nhân vật lịch sử Dương Tự Minh

2 Nêu công lao của Dương Tự Minh đối với quê hương và dân tộc

3 Miêu tả di tích lịch sử Đền Đuổm

4 Lễ hội Đền Đuổm được tổ chức nhằm mục đích gì?

Tiết 2

THÁI NGUYÊN TRONG PHONG TRÀO CHỐNG GIẶC MINH ĐÔ HỘ ĐẦU THẾ KỶ XV

1 Các cuộc khởi nghĩa chống giặc Minh đô hộ của nhân dân Thái Nguyên đầu thế kỷ XV

Cuộc kháng chiến của nhà Hồ chống giặc Minh thất bại, nhà Minh đặt ách đô hộ đối với nhân dân ta Nhưng trong cả nước, nhân dân ta vẫn tiếp tục nổi dậy chống lại chúng Tại Thái Nguyên, năm 1408 có cuộc khởi nghĩa của Trần Nguyên Kháng, Nguyễn

Đa Bí Tiếp đó là khởi nghĩa của Chu Sư Nhan, Nguyễn Khắc Chẩn, Nguyễn Trà, Dương Thế Chân, Bùi Quý Thăng, Dương Khắc Chung Năm 1410, khởi nghĩa của Ông Lão đã xây dựng căn cứ ở Đồng Hỷ, chống sự đàn áp của quân Minh và mở rộng địa bàn hoạt

động xuống huyện Tư Nông (phía bắc huyện Phổ Yên, Phú Bình), sang Cổ Lũng (Hữu Lũng, Lạng Sơn), tới năm 1412 mới bị quân Minh đàn áp, thất bại Trong khi đó, ở Đại

Từ khởi nghĩa của nghĩa quân "Áo đỏ" bùng nổ bắt đầu từ cuối năm 1410, sau lan khắp

cả vùng Việt Bắc, Tây Bắc, Thanh Hoá, Nghệ An và hoạt động suốt một thời gian dài đến tận năm 1427

2 Lưu Nhân Chú và di tích núi Văn, núi Võ

2 1 Lưu Nhân Chú

Lưu Nhân Chú là con của Lưu Trung, người xã Thuận Thượng (nay là xã Văn Yên, huyện Đại Từ) Theo tộc phả, họ Lưu đã ba đời làm quan cho nhà Trần ở đất Đại Từ Không chịu khuất phục ách đô hộ của nhà Minh, năm 1409, ông cùng cha và em rể

là Phạm Cuống vào Lam Sơn theo Lê Lợi Năm 1416, ông là một trong 19 hào kiệt tham

dự hội thề Lũng Nhai Sau hội thề Lũng Nhai, ông cùng cha và em rể về quê chiêu tập lực lượng, huấn luyện quân sĩ, chuẩn bị lực lượng chiến đấu cho nghĩa quân Lam Sơn

Năm 1418, khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ, ông trở thành một vị tướng tin cậy của Lê Lợi, được giao trọng trách và lập nhiều chiến công lớn Năm 1424, ông chỉ huy quân sĩ thắng trận Khả Lưu, Bồ Ải khi nghĩa quân Lam Sơn tiến về Nghệ An xây dựng căn cứ địa mới Năm 1427, ông tham gia chỉ huy đánh tan đạo quân tiên phong của Liễu Thăng tại Chi Lăng Sau đó, ông cùng nghĩa quân Lam Sơn đánh bại viện binh địch tại Xương Giang

Ông còn được Lê Lợi giao cùng hoàng tử Tư Tề (con trai của Lê Lợi) vào thành Đông Quan đàm phán với Vương Thông, buộc chúng phải thề rút quân về nước tại Hội thề Đông Quan

Sau khởi nghĩa Lam Sơn, triều Lê thành lập, ông được Lê Thái Tổ trọng dụng, cho giữ chức Tể tướng, phong tước Thượng hầu, tên ông đứng thứ năm trong triều và được mang họ vua

Năm 1433, ông bị bọn gian thần ám hại

Năm 1484, ông được Lê Thánh Tông truy phong tước "Thái phó vinh quốc công" Lưu Nhân Chú chẳng những là một trong những vị tướng giỏi của nghĩa quân Lam Sơn, mà còn là một nhà ngoại giao tài ba, một nhà chính trị lỗi lạc, một tấm gương sáng

về đạo đức trung với nước, thương yêu dân

Ghi nhớ công ơn của ông, nhân dân Đại Từ đã lập đền thờ ông tại núi Văn, núi Võ

2.2 Di tích lịch sử núi Văn, núi Võ

Núi Văn là ngọn núi đá vôi cao trăm mét, nằm trên đất hai xã Ký Phú và Văn Yên, huyện Đại Từ Từ phía đông nhìn lại, núi trông tựa chiếc mũ cánh chuồn của quan văn nên gọi là núi Văn Tương truyền, hang núi Văn là nơi Lưu Nhân Chú thường cùng các tướng của mình bàn kế hoạch đánh quân Minh sau khi từ Lam Sơn trở về

Cách núi Văn chừng 1 km về phía đông, nằm trên đất xã Văn Yên là núi Võ Nhìn từ

xa, núi có hình dáng giống chiếc mũ trụ của quan võ nên nhân dân gọi là núi Võ Núi là một khối đá vôi dựng đứng, phía đông và phía bắc núi đều có hang Dưới chân núi có đền thờ Lưu Nhân Chú

Tại xã Văn Yên, Ký Phú còn có núi Quần Ngựa với những đường xoáy ốc từ trên đỉnh núi xuống Tương truyền, đây là nơi luyện tập binh mã của Lưu Nhân Chú Cạnh đó, còn có hồ Tắm Ngựa, núi Xem, núi Cắm Cờ Chếch sang phía bên là Trang Lương, theo nhiều nhà nghiên cứu thì đây có thể là kho lương thực của nghĩa quân

Núi Văn, núi Võ là di tích lịch sử, văn hoá được xếp hạng quốc gia năm 1981 Hằng năm, nhân dân Đại Từ tổ chức hội đền vào ngày 4 tháng giêng âm lịch để tưởng nhớ người anh hùng - Lưu Nhân Chú

H.5 Di tích núi Võ, đồi Quần Ngựa và đền thờ Lưu Nhân Chú

(xã Văn Yên, huyện Đại Từ)

CÂU HỎI ĐÁNH GIÁ

1 Em hãy kể tên một số cuộc khởi nghĩa chống Minh của nhân dân Thái Nguyên đầu thế

kỷ XV

2 Trình bày hiểu biết của em về Lưu Nhân Chú và công lao của ông trong khởi nghĩa Lam Sơn

3 Em biết gì về di tích lịch sử núi Văn, núi Võ?

Tiết 3

THÁI NGUYÊN TỪ THỜI LÊ SƠ ĐẾN KHI BỊ THỰC DÂN PHÁP XÂM CHIẾM (1428 - 1884)

1 Khái quát tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa Thái Nguyên từ thời Lê sơ đến năm 1884

1.1 Sự thay đổi đơn vị hành chính của Thái Nguyên

Thời Lê Thái Tổ (Lê Lợi), Thái Nguyên thuộc Bắc đạo Năm 1466, Lê Thánh Tông chia nước thành 12 đạo thừa tuyên, Thái Nguyên là một đạo với tên gọi Thái Nguyên thừa tuyên Năm 1469, Thái Nguyên được đổi thành Ninh Sóc thừa tuyên gồm 3 phủ (Phú Bình, Thông Hoá, Cao Bằng) và đến năm 1483 thì đổi thành xứ Thái Nguyên

Năm 1533, xứ Thái Nguyên đổi thành trấn Thái Nguyên Năm 1677, phủ Cao Bằng tách khỏi trấn Thái Nguyên

Thời Gia Long, Thái Nguyên thuộc tổng trấn Bắc Thành Năm 1832, thời vua Minh Mạng, Thái Nguyên đổi thành tỉnh, gồm 3 phủ (Thông Hoá, Phú Bình, Tòng Hoá), 9 huyện (Tư Nông - nay là Phú Bình, Phổ Yên, Bình Xuyên, Võ Nhai, Đại Từ, Phú Lương, Cảm Hoá, Đồng Hỷ, Văn Lãng), 2 châu (Định Hoá, Bạch Thông) Bên dưới là tổng và làng

H.7 Lược đồ hành chính nước Đại Việt thời Lê sơ

H.8 Lược đồ các đơn vị hành chính Thái Nguyên thời Nguyễn

( từ năm 1832) 1.2 Tình hình kinh tế

Nguồn sử liệu về tình hình kinh tế Thái Nguyên thời kì này rất ít

Theo tác giả Ngô Thì Sĩ, đỗ Hoàng giáp năm 1766, từng có thời kì làm quan đốc đồng trấn Thái Nguyên, đã sáng tác bài thơ Thái Nguyên tức cảnh, trong đó tác giả cho biết, ruộng đất đều được khai khẩn, nhiều năm được mùa

Tuy vậy, cuối thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỉ XIX, kinh tế đất nước sa sút Thái Nguyên là nơi mở rộng địa bàn hoạt động của nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân chống phong kiến như cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Danh Phương, Nông Văn Vân

1.3 Tình hình văn hóa

Nhân dân Thái Nguyên thời phong kiến có đời sống tinh thần khá phong phú Tại các làng xã nhiều đền, chùa, đình được xây dựng thờ các danh nhân lịch sử, văn hoá, thờ Thành hoàng, thờ Phật Nhiều đền, chùa, đình còn để lại đến nay và được Nhà nước xếp hạng di tích cấp quốc gia, như Đền Lục Giáp (xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên) thờ Dương

Tự Minh, Lưu Nhân Chú, chùa Úc Kỳ ( Phú Bình) thờ Thành hoàng, đình Phương Độ (Phú Bình) thờ Dương Tự Minh

H.9 Đình Phương Độ (xã Xuân Phương, huyện Phú Bình)

Nhiều lễ hội, điệu hát dân gian phát triển ở địa phương Người Kinh có lễ hội xuống đồng, ngưòi Tày có lễ hội Lồng Tồng, các điệu hát ví, hát ống của người Kinh, hát sli, hát lượn của người Tày, hát then của người Nùng Các trò chơi dân gian sôi nổi như ném còn, đấu vật, kéo co, bắn nỏ thường tổ chức vào các dịp đầu xuân