Lịch sử địa phương tỉnh Thái Nguyên - Dạy lớp 8

Ách cai trị nặng nề, tàn bạo của thực dân Pháp đối với nhân dân Thái Nguyên và chính sách chia rẽ, phân biệt đối xử, bạc đãi binh lính người Việt trong quân đội Pháp đã dẫn đến sự bất[r]

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÁI NGUYÊN

Biên soạn:

NHÂM QUỐC HƯNG, VŨ THỊ KIM OANH

LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG

TỈNH THÁI NGUYÊN

(Tài liệu dành cho học sinh THCS)

Thái Nguyên, năm 2015

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG TÀI LIỆU

Chữ viết tắt

- GD

- ĐT

- HS

- GV

- THCS

- NXB

- ĐHSP

- CĐSP

- Sđ d

Chữ viết đầy đủ

- Giáo dục

- Đào tạo

- Học sinh

- Giáo viên

- Trung học cơ sở

- Nhà xuất bản

- Đại học sư phạm

- Cao đẳng sư phạm

- Sách đã dẫn

Lớp 8

BÀI 3: THÁI NGUYÊN TỪ NĂM 1884 ĐẾN NĂM 1918

1 Cuộc xâm lược và chính sách cai trị của thực dân Pháp đối với nhân dân Thái Nguyên

Sau Hiệp ước Hác Măng (25-8-1883), thực dân Pháp tiếp tục đánh các tỉnh Bắc Bộ Ngày 17-3-1884, quân Pháp từ Bắc Ninh kéo sang đánh chiếm thành Thái nguyên

Quân dân Thái Nguyên chống trả quyết liệt, nhưng so sánh lực lượng không cân sức, nên chiều ngày 19-3-1884, quân Pháp chiếm được thành Thái Nguyên Tuy vậy, quân dân Thái Nguyên tiếp tục đánh du kích nên ngày 21-3-1884 chúng phải rút về Bắc Ninh Sáng ngày 15-4-1884, quân Pháp lại hành quân từ Đa Phúc qua Phổ Yên kéo lên đánh chiếm thành Thái Nguyên, bị quân ta chặn đánh tại Lưu Xá nên ngày 16-4-1884 chúng mới chiếm được thành Quân dân Thái Nguyên bao vây cắt đứt đường tiếp tế nên ngày 19-4-1884 chúng lại phải rút về Bắc Ninh theo đường Phú Bình

Ngày 10-5-1884, quân Pháp tổ chức một lực lượng lớn đánh thành Thái Nguyên lần thứ ba và chiếm được thành Từ đó, chúng mở rộng phạm vi chiếm đóng trên toàn tỉnh Sau khi chiếm được Thái Nguyên, thực dân Pháp dặt ách cai trị của chúng đối với nhân dân nơi đây

Về tổ chức chính quyền: Đứng đầu tỉnh là một Công sứ người Pháp (từ tháng

4-1913 đến tháng 9 năm 1917 là Công sứ Đác Lơ nổi tiếng tàn ác ở Đông Dương) Các cấp chính quyền bên dưới tỉnh là huyện, tổng, làng do tay sai người Việt nắm giữ

H.13 Dinh Công sứ tỉnh Thái Nguyên ( xây từ năm 1896 đến 1897)

Chúng còn sử dụng binh lính người Việt và xây dựng đồn binh Pháp ở khắp nơi để sẵn sàng đàn áp các cuộc nổi dậy của nhân dân Tại trung tâm tỉnh lỵ Thái Nguyên chúng xây dựng một trại lính khố xanh (địa điểm di tích này ở phía dưới cổng Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam hiện nay) Nhà tù Thái Nguyên được xây dựng năm 1913 ở trung tâm thị xã để giam cầm những người yêu nước (địa điểm di tích nhà tù thị xã Thái Nguyên cạnh cổng trường tiểu học Trưng Vương, hiện nay thuộc phường Trưng Vương, thành phố Thái Nguyên)

H.14 Bản đồ thị xã Thái Nguyên năm 1900

H.15 Cổng trại lính khố xanh tỉnh Thái Nguyên (xây năm 1913)

Về kinh tế: Chúng thực hiện cướp ruộng đất của nông dân để lập đồn điền trồng lúa, bông, chè… Người nông dân Thái Nguyên không có hoặc có rất ít ruộng đất phải làm thuê cho bọn thực dân và địa chủ và phải nộp tô thuế hết sức nặng nề Ngoài thuế đinh, thuế ruộng người dân còn phải nộp nhiều thứ thuế khác

Chúng còn tiến hành vơ vét tài nguyên (than, sắt) của Thái Nguyên bằng cách mở các công trường khai mỏ như mỏ sắt Trại Cau, mỏ kẽm ở Hích (Đồng Hỷ) mỏ than Phấn

Mễ, Làng Cẩm (Phú Lương)

Về văn hóa: Chúng hết sức hạn chế giáo dục đối với nhân dân Thái Nguyên Chúng còn đầu độc nhân dân bằng rượu cồn, thuốc phiện, khuyến khích mê tín dị đoan

2 Phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp đô hộ và cuộc khởi nghĩa Thái

Nguyên năm 1917

2.1 Một số cuộc đấu tranh chống Pháp cuối thế kỷ XIX

Ngay khi thực dân Pháp đặt ách đô hộ nhân dân Thái Nguyên, đã có nhiều phong trào chống Pháp bùng nổ Mở đầu là phong trào của Phùng Bá Chỉ (1888-1895) Lực lượng nghĩa quân có lúc lên đến 300 người, chặn đánh các đoàn quân xâm lược kéo lên phía Bắc, có lúc còn uy hiếp cả thị xã Thái Nguyên

Tiếp theo là phong trào của Mã Sinh Long (1897) Nghĩa quân tổ chức đánh địch nhiều trận, gây cho chúng nhiều thiệt hại Trong nửa đầu năm 1897, lực lượng nghĩa quân

có đến 300 người, liên tục đánh địch ở phía Bắc thị trấn Chợ Mới, trong huyện lỵ Phú Lương và phía nam Giang Tiên, đe doạ cả thị xã Thái Nguyên

Cuối năm 1892, cuộc khởi nghĩa của binh lính đồn Hùng Sơn (Đại Từ) bùng nổ Năm 1894, lực lượng nghĩa quân đông tới 350 người, hoạt động đánh Pháp suốt 4 năm trời ở vùng rừng núi 3 tỉnh: Thái Nguyên, Vĩnh Yên và Tuyên Quang (192-1896)

2.2 Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917

Lãnh đạo khởi nghĩa là Đội Cấn và Lương Ngọc Quyến

H 16 Đội Cấn Lương Ngọc Quyến

Đội Cấn (1881-1918), tên là Trịnh Văn Cấn (còn có tên Trịnh Văn Đạt) Quê ông ở

làng Yên Nhiên, tổng Thượng Nhung, Phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên (nay thuộc xã Vũ

Di, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc) Ông bị bắt đi lính cho thực dân Pháp và giữ chức Đội, phụ trách trại lính khố xanh tỉnh Thái Nguyên

Lương Ngọc Quyến (1885 - 1917) là con cụ Lương Văn Can, một nhà yêu nước lãnh đạo phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục đầu thế kỷ XX

Quê ông ở làng Nhị Khê, huyện Thượng Phúc, tỉnh Hà Tây Ông tham gia tổ chức Việt Nam Quang Phục Hội của cụ Phan Bội Châu, bị Pháp bắt giam ở nhà tù Thái

Nguyên

Ách cai trị nặng nề, tàn bạo của thực dân Pháp đối với nhân dân Thái Nguyên và chính sách chia rẽ, phân biệt đối xử, bạc đãi binh lính người Việt trong quân đội Pháp đã dẫn đến sự bất bình của binh lính người Việt với thực dân Pháp Đội Cấn là người yêu nước, lại được ảnh hưởng của Lương Ngọc Quyến và các tù nhân chính trị tại nhà tù Thái Nguyên nên đã dẫn đến cuộc khởi nghĩa

Đêm 30 rạng ngày 31 tháng 8 năm 1917, Đội Cấn lãnh đạo anh em binh lính người Việt trong trại lính khố xanh thị xã nổi dậy khởi nghĩa Nghĩa quân giết chết tên giám binh Nôen người Pháp, tên Phó quản Lạp, chiếm kho vũ khí, quân trang Sau đó, nghĩa quân nhanh chóng tấn công nhà tù, giết cai ngục, giải phóng tù nhân Lương Ngọc Quyến

được mời làm quân sư cho Đội Cấn cùng lãnh đạo khởi nghĩa Nghiã quân tấn công các

cơ quan của Pháp ở tỉnh lị như Dinh Công sứ, Sở dây thép Lực lượng nghĩa quân lên đến

300 người, gồm binh lính người Việt, tù nhân được giải phóng, cả công nhân, nông dân vùng lân cận thị xã cũng hưởng ứng

Sáng ngày 1-9-1917, trừ trại lính Pháp chưa chiếm được, nghĩa quân đã hoàn toàn làm chủ tỉnh lị Thái nguyên Đội Cấn tuyên bố mục tiêu của cuộc khởi nghĩa là: Đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lập cho dân tộc, thành lập nước Việt Nam tự do và quân đội Việt Nam Ông đặt Quốc hiệu là Đại Hùng, định Quốc kì nền vàng có 5 ngôi sao đỏ với dòng chữ “Nam binh phục quốc”, tổ chức quân đội với tên gọi Quang Phục Quân có

tổ chức chặt chẽ, kỉ luật nghiêm minh Nghĩa quân còn cùng nhân dân thị xã lập phòng tuyến chuẩn bị chiến đấu bảo vệ thị xã

Ngày 2-9-1917, thực dân Pháp tập trung lực lượng đàn áp Nghĩa quân chiến đấu dũng cảm bảo vệ tỉnh lị, Lương Ngọc Quyến hy sinh

Ngày 5-9-1917, do lực lượng quá chênh lệch nên nghĩa quân phải rút khỏi tỉnh lị và tiếp tục chiến đấu trên địa bàn Thái Nguyên các tỉnh lân cận, hơn bốn tháng sau mới thất bại hoàn toàn Đội Cấn hy sinh trên núi Pháo (Đại Từ) ngày 5-1-1918

H 17 Lược đồ địa bàn hoạt động của nghĩa quân Đội Cấn

Đây là cuộc khởi nghĩa lớn đầu tiên của binh lính Việt Nam trong quân đội Pháp, giáng một đòn mạnh vào thủ đoạn "Dùng người Việt trị người Việt" của thực dân Pháp, thức tỉnh lòng yêu nước cho binh lính Việt Nam

Đây cũng là niềm tự hào của nhân dân Thái Nguyên, vì khởi nghĩa đã đóng góp vào phong trào đấu tranh chung của dân tộc

Để ghi nhớ công lao của những người đã lãnh đạo khởi nghĩa Thái Nguyên năm

1917, nhân dân Thái Nguyên đã xây dựng đền thờ Đội Cấn ở trung tâm thành phố Thái Nguyên, nhiều đường phố, trường học ở Thái Nguyên và trong nước mang tên Đội Cấn, Lương Ngọc Quyến

H.18 Đền thờ Đội Cấn, thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên (1917)

CÂU HỎI ĐÁNH GIÁ

1 Thực dân Pháp xâm lược Thái Nguyên và nhân dân Thái Nguyên chiến đấu chống Pháp xâm lược như thế nào?

2 Kể tên các cuộc đấu tranh tiêu biểu chống thực dân Pháp đô hộ của nhân dân Thái Nguyên (từ sau năm 1884 đến 1918)

3 Trình bày diễn biến cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 trên lược đồ