- Trong nhiều trường hợp, câu nghi vấn không dùng để hỏi mà dùng để cầu khiến, khẳng định, phủ định, đe doạ, bộc lộ tình cảm, cảm xúc... không yêu cầu người đối thoại trả lời. - Nếu khôn[r]
Trang 1CÂU NGHI VẤN
I Kiến thức cơ bản
Câu nghi vấn là câu:
- Có những từ nghi vấn (ai, gì, nào, sao, tại sao, đâu, bao giờ, bao nhiêu, à, ư, hả, chứ, (có) không, (đã) chưa) hoặc có từ hay (nối với các vế có quan hệ lựa chọn).
- Có chức năng chính là dùng để hỏi
• Khi biết, câu nghi vấn kết thúc bằng dấu chấm hỏi
II Luyện tập
BT 1 Xác định câu nghi vấn trong những đoạn trích sau Những đặc điểm hình thức nào cho biết đó là câu nghi vấn?
a) Rồi hắn chỉ luôn vào mặt chị Dậu:
+ Chị khất tiền sưu đến chiều mai phải không? Đấy! Chị hãy nói với ông cai, để ông ấy ra đình kêu với quan cho! Chứ ông lí tôi thì không có quyền dám cho chị khất một giờ nào nữa!
(Ngô Tất Tố – Tắt đèn)
- Câu nghi vấn: Chị khất tiền sưu đến chiều mai phải không?
- Đặc điểm hình thức:
- Kết thúc bằng dấu chấm hỏi
- Dùng từ nghi vấn: Phải không.
- Chức năng: dùng để hỏi
b) Tại sao con người lại phải khiêm tốn như thế? Đó là vì cuộc đời là một cuộc đấu tranh bất tận, mà tài nghệ của mỗi cá nhân tuy là quan trọng nhưng thật ra chỉ là những giọt nước bé nhỏ giữa đại dương bao la
(Theo Lâm Ngữ Đường - Tinh hoa xử thế)
- Câu nghi vấn:
- Tại sao con người lại phải khiêm tốn như thế?
- Đặc điểm hình thức:
- Kết thúc bằng dấu chấm hỏi (?)
- Dùng từ nghi vấn: Như thế
- Chức năng: Gợi dẫn cho ý câu sau
c) Văn là gì? Văn là vẻ đẹp Chương là gì? Chương là vẻ sáng Nhời (lời) của người ta rực rỡ bóng bẩy, tựa như có vẻ đẹp vẻ sáng, cho nên gọi là văn chương
(Theo Phan Kế Bính - Việt Hán văn khảo)
- Câu nghi vấn: Văn là gì? Chương là gì?
- Đặc điểm hình thức:
- Kết thúc bằng dấu chấm hỏi (?) ngày
- Dùng từ nghi vấn: Gì
- Chức năng: Gây chú ý người đọc, gợi dẫn câu sau
d) Tôi cất tiếng gọi Dế Choắt Nghe tiếng thưa, tôi hỏi:
- Chú mình muốn cùng tớ đùa vui không?
- Đùa trò gì? Em đương lên cơn hen đây! Hừ hừ
- Đùa chơi một tí
- Hừ hì cái gì thế?
Trang 2- Con mụ Cốc kia kìa.
Dế Choắt ra cửa, hé mắt nhìn chị Cốc Rồi hỏi tôi:
- Chị Cốc béo xù đứng trước cổng nhà ta ấy hả?
- Ừ
(Dế Mèn phiêu lưu kí – Tô Hoài) + Câu nghi vấn: - Chú mình muốn cùng tớ đùa vui không?
- Đùa trò gì? - Hừ hừ cái gì thế?
- Chị Cốc béo xù đứng trước cổng nhà ta ấy hả?
+ Đặc điểm hình thức: - Kết thúc bằng dấu chấm hỏi (?)
- Dùng từ nghi vấn: Không, gì, thế hảo
+ Chức năng: Dùng để hỏi
BT 2 Xét các câu sau và trả lời câu hỏi?
a) Mình đọc hay tôi đọc?
(Nam Cao – Đôi mắt)
b)
Em được thì cho anh xin Hay là em để làm tin trong nhà?
(Ca dao)
c) Hay tại sự sung sướng bỗng được trông nhìn và ôm ấp cái hình hài máu mủ của mình
mà mẹ tôi lại tươi đẹp như thuở còn sung túc?
(Nguyên Hồng - Những ngày thơ ấu) + Dấu hiệu để nhận biết các câu hỏi trên:
- Kết thúc bằng dấu chấm hỏi (?)
- Dùng từ ngữ nghi vấn: Hay, hay là, hay tại.
+ Trong các câu trên ta không thể thay thế từ hay bằng từ hoặc bởi từ hay có tác dụng nối giữa các vế biểu thị ý lựa chọn
BT 3 Có thể đặt dấu chấm hỏi ở cuối những câu sau được không? Vì sao?
a) Nay chúng ta đừng làm gì nữa, thử xem lão Miệng có sống được không
(Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng)
→ Câu có từ nghi vấn không nhưng không phải dùng với mục đích nghi vấn mà để khẳng định cho nên không đặt dấu chấm hỏi
b) Bây giờ thì tôi hiểu tại sao lão không muốn bán con chó vàng của lão
(Nam Cao – Lão Hạc) + Câu có dùng từ nghi vấn tại sao những mục đích của câu là trần thuật cho nên không đặt dấu chấm hỏi
c) Cây nào cũng đẹp, cây nào cũng quý, nhưng thân thuộc nhất vẫn là tre nứa
(Thép Mới – Cây tre Việt Nam) Đây là câu trần thuật có mục đích khẳng định, không phải là câu hỏi cho nên không đặt dấu chấm hỏi
d) Biển nhiều khi rất đẹp, ai cũng thấy như thế
(Vũ Tủ Nam – Biển đẹp) Đây là câu khẳng định, không đặt dấu chấm hỏi
Trang 3CÂU NGHI VẤN
(Tiếp theo)
I Kiến thức cơ bản
- Trong nhiều trường hợp, câu nghi vấn không dùng để hỏi mà dùng để cầu khiến, khẳng định, phủ định, đe doạ, bộc lộ tình cảm, cảm xúc không yêu cầu người đối thoại trả lời
- Nếu không dùng để hỏi thì trong một số trường hợp câu nghi vấn có thể kết thúc bằng dấu chấm, dấu chấm than hoặc dấu chấm lửng
II Luyện tập
BT 1 Đọc những đoạn trích sau và trả lời câu hỏi, câu nào được sử dụng với mục đích
nghi vấn
a) Hỡi ơi lão Hạc! Thì ra đến lúc cùng lão cũng có thể làm điều như ai hết Một người như thế ấy Một người đã khóc vì trót lừa một con chó! Một người nhịn ăn để tiền lại làm ma, bởi không muốn liên lụy đến hàng xóm, láng giềng Con người đáng kính ấy bây giờ cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư? Cuộc đời quả thật cứ mỗi ngày một thêm đáng buồn.
+ Câu nghi vấn thứ nhất: Một người như thế ấy? Kết thúc bằng dấu chấm than biểu thị sự khẳng định về tư cách của Lão Hạc
+ Câu nghi vấn thứ hai: Con người đáng kính ấy bây giờ cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư? Biểu thị sự hoài nghi và thất vọng
b)
Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan?
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn
Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới?
Đâu những bình minh cây xanh nắng gội, Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng?
Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng
Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt,
Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật?
- Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?
(Thế Lữ – Nhớ rừng)
5 câu nghi vấn trong đoạn không dùng với mục đích để hỏi mà để biểu thị sự tiếc nuối thời oanh liệt ở rừng già của con hổ bị nhốt trong vườn bách thú
e) Mỗi chiếc lá rụng là một cái biểu hiện cho một cảnh biệt li Vậy thì sự biệt li không chỉ
có một nghĩa buồn rầu, khổ sở Sao ta không ngắm sự biệt li theo tâm hồn một chiếc lá nhẹ nhàng rơi
Câu nghi vấn nằm ở cuối đoạn có ý nghĩa cầu khiến, khuyên mọi người hãy ngắm sự biệt
li theo tâm hồn chiếc lá nhẹ nhàng rơi!
d) Vâng, thử tưởng tượng một quả bong bóng không bao giờ vỡ, không thể bay mất, nó
cứ còn mãi như một vật lì lợm Ôi, nếu thế thì còn đâu là quả bóng bay?
(Hoàng Phủ Ngọc Tường – Người ham chơi) Câu nghi vấn nằm ở cuối câu, biểu thị cảm xúc
BT 2 Xét những đoạn trích sau và trả lời câu hỏi:
Trang 4- Những đoạn trích sau câu nào là câu nghi vấn? Đặc điểm hình thức nào cho biết đó là câu nghi vấn?
- Những câu nghi vấn đó dùng để làm gì?
a) Sao cụ lo xa quá thế? (1) Cụ còn khoẻ lắm, chưa chết đâu mà sợ! (2) Cụ cứ để tiền ấy
mà ăn, lúc chết hãy hay? (3 )Tội gì bây giờ nhịn đói mà tiền để lại? (4).
- Không, ông giáo ạ! (5) Ăn mãi hết đi thì đến lúc chết lấy gì mà lo liệu? (6)
(Nam Cao – Lão Hạc) + Câu 6 là câu nghi vấn Đặc điểm hình thức: Kết thúc bằng dấu chấm hỏi
+ Dùng để thể hiện cảm xúc, nỗi lòng băn khoăn lo lắng của Lão Hạc
b) Nghe con giục, bà mẹ đến hỏi phú ông (1) Phú ông ngần ngại (2) Cả đàn bò giao cho thằng bé không ra người không ra ngợm ấy chăn dắt làm sao? (3)
(Sọ Dừa) + Câu thứ 3 là câu nghi vấn, đặc điểm hình thức: Kết thúc bằng dấu chấm hỏi
+ Tác dụng thể hiện tâm trạng nghi ngại của phú ông
c) Dưới gốc tre, tua tủa những mầm măng (1) Măng trồi lên nhọn hoắt như một mũi gai khổng lồ xuyên qua đất luỹ mà trỗi dậy, bẹ măng bọc kín thân cây non, ủ kĩ như áo mẹ trùm lần trong lần ngoài cho đứa con non nớt (3) Ai dám bảo thảo mộc tự nhiên không
có tình mẫu tử? (4)
(Ngô Văn Phú – Lũy làng) + Câu 4 là câu nghi vấn, đặc điểm hình thức: Dấu hỏi ở cuối câu
+ Được dùng với mục đích khẳng định: Loài tre cũng có tình mẫu tử
d) Vua sai lính điệu em bé vào, phán hỏi: (1)
+ Thằng bé kia, mày có việc gì? (2) Sao lại đến đây mà khóc? (3)
(Em bé thông minh)
- Câu 2, 3 là câu nghi vấn, đặc điểm hình thức: Dấu hỏi ở cuối câu
- Mục đích dùng để diễn đạt điều còn hoài nghi muốn được giải đáp
Trong các câu nghi vấn trên ta có thể thay thế câu: Ai dám bảo thảo mộc tự nhiên không
có tình mẫu tử? bằng một câu tường thuật có ý nghĩa tương đương, ví dụ: Như vậy thảo mộc tự nhiên cũng có tình mẫu tử
BT 3 Đặt hai câu nghi vấn không dùng để hỏi mà dùng để:
Yêu cầu một người bạn kể lại nội dung của bộ phim vừa được trình chiếu
Cậu kể cho mình nghe bộ phim mà cậu vừa xem chiều nay được không?
Bộc lộ tình cảm, cảm xúc trước số phận của nhân vật văn học
Cái chết của cụ Bơ-Men đã thắp lên sự sống cho Giôn-xi, cái chết như vậy làm sao không lay động lòng người?
BT 4 Trong giao tiếp, những câu nghi vấn như “Anh ăn cơm chưa?”, “Cậu đọc sách đấy
à?”, “Em đi đâu đấy?” dùng để làm gì? Mối quan hệ giữa người nói với người nghe + Trong giao tiếp ta thường bắt gặp những câu nghi vấn như: Anh ăn com chưa? Cậu đọc sách đấy à? Em đi đâu đấy? Mục đích không nhằm để hỏi mà để thay thế cho lời chào, hoặc tỏ sự thân thiện
+ Mối quan hệ giữa người nói với người nghe ở đây thường là thân quen gần gũi
Trang 5CÂU CẦU KHIẾN
I Đặc điểm hình thức và chức năng
- Câu cầu khiến là câu có những từ cầu khiến như: hãy, đừng chớ, đi, thôi, nào hay
ngữ điệu cầu khiến; dùng để ra lệnh, yêu cầu, đề nghị, khuyên bảo,
- Khi viết, câu cầu khiến thường kết thúc bằng dấu chấm than, nhưng khi ý cầu khiến
không được nhấn mạnh thì có thể kết thúc bằng dấu chấm
II Luyện tập
BT 1:
- Các câu trên là câu cầu khiến vì có chứa các từ mang ý nghĩa cầu khiến: Hãy, đi, đừng
- Chủ ngữ trong các câu trên đều chỉ người tiếp nhận câu nói hoặc chỉ một nhóm người
có mặt trong đối thoại Cụ thể:
+ Trong (a): Chủ ngữ vắng mặt (ở đây ngầm hiểu là Lang Liêu, căn cứ vào những câu
trước đó)
+ Trong (b): Chủ ngữ là Ông giáo.
+ Trong (c): Chủ ngữ là chúng ta.
- Có thể thêm, bớt hoặc thay đổi chủ ngữ của các câu trên, về cơ bản nghĩa của các câu ít nhiều đều có sự thay đổi Chẳng hạn:
+ Con hãy lấy gạo làm bánh mà lễ Tiên Vương (thêm chủ ngữ, nội dung câu không đổi,
người nghe được nói tới cụ thể hơn)
+ Hút trước đi (bớt chủ ngữ, ý nghĩa cầu khiến dường như mạnh hơn, câu nói kém lịch
sự hơn)
+ Nay cách anh đừng làm gì nữa, thử xem lão Miệng có sống được không (thay đổi chủ
ngữ, nội dung câu có thay đổi, trong chủ ngữ không có người nói)
BT 2: Có những câu cầu khiến sau:
a Thôi, im cái điệu mưa dầm sùi sụt ấy đi (vắng chủ ngữ)
b Các em đừng khóc (có chủ ngữ ngôi thứ 2 số nhiều)
c Đưa tay cho tôi mau! Cầm lấy tay tôi này! (vắng chủ ngữ)
Trong những tình huống cấp bách, gấp gáp đòi hỏi những người có liên quan phải có hành động nhanh và kịp thời thì câu cầu khiến phải rất ngắn gọn, vì vậy chủ ngữ chỉ người tiếp nhận thường vắng mặt
BT 3:
Câu (a) vắng chủ ngữ, ngược lại sự xuất hiện chủ ngữ (Thầy em) trong câu (b) làm cho ý nghĩa cầu khiến nhẹ nhàng hơn, tình cảm của người nói cũng được thể hiện rõ hơn
BT 4:
Câu nói của Dế Choắt có mục đích cầu khiến nhưng ý cầu khiến rất nhẹ Sở dĩ Dế Choắt nói một cách khiêm nhường như vậy vì Dế Choắt tự coi mình là vai dưới, có vị thế thấp
so với Dế Mèn Bên cạnh đó, Dế Choắt lại là người yếu đuối, nhút nhát nên đã chọn cách nói như vậy
BT 5:
So sánh hai câu, hai cách nói: "Đi đi con!" và "Đi thôi con", ta thấy ở câu thứ nhất, chỉ có
người con đi Còn ở câu thứ hai, cả người con và người mẹ đều cùng đi Hai câu này không thể thay thế cho nhau được, vì có nội dung khác nhau
Trang 6THUYẾT MINH VỀ MỘT PHƯƠNG PHÁP(CÁCH LÀM)
I Giới thiệu một phương pháp (cách làm)
- Khi cần thuyết minh cách làm một đồ vật (hay cách nấu món ăn, may quần áo ) người
ta thường nêu những nội dung sau:
+ Nguyên vật liệu
+ Cách làm
+ Yêu cầu thành phẩm
- Cách làm được trình bày cái nào làm trước, cái nào làm sau theo một thứ tự nhất định thì mới cho kết quả mong muốn
II Luyện tập
BT 1:
a Nguyên vật liệu:
- Đồ chơi đó được làm bằng gì (giấy, bìa, đất sét, tre, )? Mỗi thứ cần bao nhiêu? Tiêu chuẩn (cứng, mềm, dài, ngắn, ) như thế nào?
- Để làm được đồ chơi đó, cần những dụng cụ (kéo, hồ dán, băng dính, kim khâu, ghim, ) gì?
b Cách làm
Hướng dẫn cụ thể, chi tiết từng bước từ pha chế, cắt dán, tạo hình cho đến lắp ghép các chi tiết với nhau
c Yêu cầu thành phẩm
Nêu các yêu cầu thẩm mĩ, công dụng, của đồ chơi sau khi hoàn thành
Tham khảo: Cách làm đèn ông sao kiểu truyền thống
- Vót 10 thanh tre cật dài bằng nhau, ở đầu thanh tre cắt lõm vào một chút để là mối buộc
- Làm 2 hình ngôi sao bằng cách lấy 5 thanh tre đan lại với nhau thật cân đối
- Buộc hai mặt này với nhau ở 5 góc của ngôi sao bằng dây thép nhỏ
- Cắt 5 khúc tre nhỏ để là thanh chống tạo độ dày cho đèn, một trong năm khúc ấy để bản
to làm chỗ đặt nến
- Chống các khúc tre nhỏ tạo độ dày cho đèn
- Dùng giấy có độ trong như giấy can, giấy bóng kính màu dán kín các mặt của hình ông sao, nhớ để chừa một lỗ hổng ở mặt dưới để bỏ nến vào
- Trang trí các mặt tùy ý thích
- Dùng một que làm cán cầm cho đèn hoặc buộc dây trên đỉnh để treo
- Thắp nến bên trong là đã có một cái đèn lồng xinh xắn
Trẻ con thường rất thích xem bố mẹ làm đèn và tham gia vào trang trí theo ý của chúng
BT 2:
- Cách đặt vấn đề đi từ rộng đến hẹp Cụ thể bài giới thiệu "Phương pháp đọc nhanh" trình bày lần lượt các ý sau:
+ Vai trò quan trọng không thể thay thế của con người ở thời đại khoa học, máy móc phát triển
+ Để gánh vác được vai trò đó, con người cần phải đọc
+ Số lượng rất lớn về đầu sách, trang in của ngành in thế giới
Trang 7+ Cách đọc như thế nào trước núi tư liệu đó.
- Các cách đọc:
+ Đọc thành tiếng
+ Đọc thầm (gồm đọc theo dòng và đọc ý)
- Nội dung và hiệu quả của phương pháp đọc nhanh được nêu trong bài:
+ Về nội dung, phương pháp đọc nhanh là cách đọc không theo từng câu mà thu nhận ý chung trong bài viết qua các từ ngữ chủ yếu
+ Về hiệu quả, đây là cách đọc cho phép ta thu nhận thông tin cần thiết trong một đoạn văn, một trang sách, lược bỏ những thông tin không cần thiết, thu nhận thông tin nhiều
mà tốn ít thời gian, đặc biệt là cơ mắt ít mỏi
- Những số liệu trong bài có ý nghĩa chứng minh, tăng sức thuyết phục đối với việc giới thiệu phương pháp đọc nhanh
BT3 Lập dàn ý cho bài văn thuyết minh về phương pháp làm một đồ dùng mà em yêu
thích
Bài làm:
1 Mở bài:
Đồ dùng học tập là những vật dụng vô cùng cần thiết để hỗ trợ công việc học tập của mỗi học sinh Dưới đây là phương pháp làm chiếc hộp đựng bút
2 Thân bài:
- Vật liệu bao gồm: Một mảnh bìa cứng dài khoảng có kích thước dài khoảng 20 cm, rộng khoảng 15 cm, giấy màu, kéo, keo dán, dập ghim, hoa khô
- Cách làm:
+Cuộn tấm bìa cứng thành hình trụ có đường kính khoảng 6cm, dùng dập ghim để cố định
+ Dùng giấy màu cắt hình bông hoa, sau đó dán lên hình trụ trên
+ Cắt một miếng bìa hình tròn, dùng keo dán gắn thành đế hộp bút
- Yêu cầu của sản phẩm: Sản phẩm phải đẹp mắt, gọn gàng, trang trí hài hòa
3 Kết bài:
Qua việc tự tay làm nên chiếc hộp đựng bút, mỗi bạn học sinh vừa có thể tận dụng được những vật liệu bỏ đi để làm nên chiếc hộp bút hữu dụng, vừa cảm thấy thích thú hơn với sản phẩm được làm theo ý thích của riêng mình
Trang 8BT4: Lập dàn ý cho bài văn thuyết minh về phương pháp nấu canh chua cá lóc.
1 Mở bài
Món ăn dân dã của Nam Bộ thường xuất hiện trên mâm cơm gia đình chính là món Canh chua
2 Thân bài
a Chuẩn bị
- Cá lóc (có thể thay thế các loại cá khác: cá điêu hồng, cá bông lau, )
- Thơm
- Cà chua
- Đậu bắp
- Giá đậu
- Me chua chín
- Rau thơm nấu canh chua gồm: hành lá, rau ngổ
- Gia vị: hành khô, tỏi, muối, hạt nêm bột ngọt, đường, ớt bột, tiêu, nước mắm, dầu ăn
b Sơ chế
- Hành khô, tỏi: làm sạch, băm nhuyễn
- Cá lóc: làm sạch, thái lát vừa ăn, cứa nhẹ trên mỗi lát đổ cá thấm gia vị Uớp cá với hành tỏi băm nhuyễn, nước mắm, bột ngọt, dầu ăn tiêu để riêng khoảng 15 – 20 phút
- Thơm, đậu bẳp: làm sạch, cắt lát xéo dài
- Cà chua: bổ cau
- Giá đậu: rửa sạch, để riêng
- Rau thơm: làm sạch, thái mịn
- Me chua chín: ngâm với nước ấm, bỏ hạt
c Cách làm
- Phi thơm một thìa hành tỏi băm nhuyễn với dầu ăn, cho thêm ớt bột để tạo màu
- Cho cá vào đảo nhẹ rồi cho nước vào nấu canh, cho thêm nước me chua và thơm vào,
có thể hầm nước xương riêng để canh thêm ngọt Đến khi nước sôi dùng thìa lớn vớt hết bọt phía trên để nước canh được trong
- Nước sôi khoảng 3 phút, cá sắp chín tới, cho cà chua, đậu bắp, giá đậu vào
- Nêm thêm muối, đường, hạt nêm, bột ngọt sao cho vừa ăn
Trang 9- Khi thấy món canh đã chín tới, tắt bếp cho rau thơm và hạt tiêu vào là đã hoàn thành món canh chua cá lóc thơm ngon
d Trình bày và thương thức
- Múc canh ra tô vừa đủ số người ăn
- Trang trí thêm ớt đã đưọc tỉa hoa, cắt thêm vài lát ớt, bỏ hành phi lên trên mặt cho thêm đẹp tô canh
3 Kết bài
Canh chua: một món ăn dân dã mà ai đã từng ăn một lần là nhớ mãi