Sử dụng các hình thức đánh giá khác nhau: đánh giá thông qua quan sát (GV theo dõi, lắng nghe HS trong quá trình giảng dạy trên lớp, sử dụng phiếu quan sát, bảng kiểm tra, nhật ký ghi ch[r]
Trang 1BAN QUẢN LÍ DỰ ÁN HỖ TRỢ ĐỔI MỚI GIÁO DỤC PHỔ THÔNG
Hợp đồng số: 88/2020/HĐKT–RGEP/ĐT–1.2/IC/14_5
Tài liệu hướng dẫn điều chỉnh nội dung Chương trình hiện hành
theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018
môn Lịch sử và Địa lí – lớp 5 –––––––––––––––––––––––––––––––
Sản phẩm 2 Dự thảo Tài liệu hướng dẫn điều chỉnh nội dung Chương trình hiện hành theo Chương trình giáo dục phổ thông
2018 môn Lịch sử và Địa lí lớp 5
Hà Nội 12.2020
Trang 2Tài liệu hướng dẫn điều chỉnh nội dung Chương trình hiện hành theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018
môn Lịch sử và Địa lí lớp 5–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
MỤC TIÊU
Sau khi nghiên cứu tài liệu, GV:
– Phân tích, so sánh được các yêu cầu cần đạt của chương trình môn Lịch sử
và Địa lí lớp 5 năm 2018 với chuẩn kiến thức kĩ năng của chương trình môn Lịch sử
và Địa lí lớp 5 hiện hành
– Lập được ma trận tổng thể và nhận xét được mối quan hệ giữa các chủ đềnội dung; yêu cầu cần đạt; các chỉ báo phẩm chất, năng lực; phương pháp dạy học,phương tiện dạy học; kiểm tra, đánh giá môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 trong chươngtrình giáo dục phổ thông 2018 với chương trình lớp 5 hiện hành
– Thiết kế được bài học/ chủ đề ứng với các nội dung của môn Lịch sử và Địa
lí lớp 5 hiện hành theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực HS
NỘI DUNG TÀI LIỆU PHẦN 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐIỀU CHỈNH CHƯƠNG TRÌNH MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 HIỆN HÀNH THEO
CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018
1 Mục đích
Hướng dẫn điều chỉnh và thực hiện nội dung dạy học môn Lịch sử và Địa lílớp 5 trong Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành theo hướng phát triển nănglực, phẩm chất HS, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, và chuẩn bị cho GVcũng như nhà trường tiếp cận dần với Chương trình giáo dục phổ thông 2018
2 Nguyên tắc
– Điều chỉnh, hướng dẫn thực hiện chương trình hiện hành theo hướng pháttriển năng lực, phẩm chất HS; khắc phục một số hạn chế, bất cập; cập nhật một sốyêu cầu dạy học đảm bảo phù hợp, thiết thực hơn
– Kế thừa những chỉ đạo, hướng dẫn về điều chỉnh chương trình đã có vànhững hoạt động đổi mới đã được triển khai trong thời gian qua
– Đảm bảo sự đồng bộ giữa mục tiêu, nội dung dạy học, phương pháp dạyhọc, đánh giá, thi, và các điều kiện thực hiện
– Tạo điều kiện cho các địa phương, nhà trường vận dụng linh hoạt, phù hợpvới điều kiện thực tiễn Tăng quyền chủ động cho nhà trường, GV trong việc xây
Trang 3dựng và triển khai kế hoạch giáo dục.
3 Nội dung
Việc hướng dẫn, điều chỉnh với môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học tập trungvào: Làm rõ mức độ cần đạt ở một số nội dung trong chương trình nhằm giảm tảinội dung khó tiếp thu, nội dung lạc hậu so với chương trình mới
4 Hướng dẫn thực hiện các nội dung
– Với các nội dung được hướng dẫn làm rõ về phạm vi mức độ hoặc được tinhgiản: Không ra bài tập và không kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của HS vàonhững nội dung này, tuy nhiên, GV và HS vẫn có thể tham khảo các nội dung đó để
có thêm sự hiểu biết cho bản thân Có thể dành thời lượng của các nội dung tinhgiản cho các nội dung khác hoặc sử dụng để luyện tập, củng cố, hướng dẫn thựchành cho HS, tăng cường các hoạt động nhằm phát triển phẩm chất, năng lực HS.– Bên cạnh việc thực hiện các hướng dẫn về nội dung chương trình, các cấpquản lí giáo dục, các GV cần chú ý tiếp tục đẩy mạnh đổi mới hình thức và phươngpháp dạy học, đánh giá học tập và cơ chế quản lí thực hiện chương trình:
Về hình thức và phương pháp dạy học: Đẩy mạnh áp dụng đa dạng các
phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển phẩm chất, năng lực HS Tăng cường
dạy học phân hóa; tự chọn Chú ý xây dựng môi trường học tập thân thiện vàkhuyến khích thúc đẩy việc học tập tích cực của HS Tăng cường sử dụng hiệu quả
đồ dùng học tập, công nghệ thông tin Tăng cường hướng dẫn HS vận dụng kiếnthức khoa học vào cuộc sống
Về nội dung, hình thức kiểm tra đánh giá: Đánh giá kết quả giáo dục theo định
hướng phát triển năng lực HS Cần kết hợp các hình thức, công cụ đánh giá như:miệng, vấn đáp, viết và thực hành, đánh giá qua sản phẩm của HS Kết hợp đánh giá
và tự đánh giá Chú ý tới đánh giá nhằm thúc đẩy việc học Không chỉ đánh giá đầu
ra mà cả quá trình học, đánh giá sự tiến bộ của HS Nội dung đánh giá cần bám sátchương trình
Về cơ chế thực hiện, quản lí chương trình: Quản lí và dạy học theo chuẩn kiến
thức kĩ năng (được quy định trong Chương trình giáo dục phổ thông – ban hànhtheo Quyết định 16/2006/QĐ–BGD ĐT, ngày 05 tháng 5 năm 2006) Tiếp tục thựchiện Hướng dẫn điều chỉnh nội dung dạy học (Kèm theo Công văn số5842/BGDĐT–VP ngày 01 tháng 9 năm 2011) Tiếp tục thực hiện hiệu quả việc chủđộng, linh hoạt xây dựng kế hoạch giáo dục của các nhà trường Thực hiện chươngtrình dạy học một cách linh hoạt, có thể sắp xếp lại trình tự nội dung dạy học, phân
bổ thời lượng cho các nội dung dạy học phù hợp với khả năng, trình độ nhận thứccủa HS,
– Các hướng dẫn liên quan tới SGK dưới đây dựa trên SGK của Nhà xuất bản
Trang 4Giáo dục Việt Nam ấn hành năm 2019.
PHẦN 2 RÀ SOÁT, ĐIỀU CHỈNH NỘI DUNG DẠY HỌC MÔN LỊCH
SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 HIỆN THÀNH THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO
DỤC PHỔ THÔNG 20182.1 Rà soát, điều chỉnh yêu cầu cần đạt trong chương trình môn Lịch sử
và Địa lí lớp 5 theo chương trình Lịch sử và Địa lí lớp 5 năm 2018
Việc điều chỉnh về yêu cầu cần đạt các chủ đề nội dung của chương trình mônLịch sử và Địa lí hiện hành theo cách thức như sau:
– So sánh về chủ đề nội dung và yêu cầu cần đạt của chương trình môn Lịch
sử và Địa lí 2018 với chương trình hiện hành để xác định các nội dung cần điềuchỉnh
– Kế thừa những hướng dẫn về điều chỉnh chương trình đã có và những hoạtđộng đổi mới đã được thực hiện trong thời gian qua
– Đảm bảo tính logic giữa mục tiêu, cấu trúc chủ đề nội dung dạy học hiệnhành và hướng đến phát triển phẩm chất, năng lực
– Tạo điều kiện cho các địa phương và nhà trường vận dụng linh hoạt, phùhợp với điều kiện thực tiễn
Kết quả điều chỉnh thể hiện ở bảng dưới
Bảng 1 Gợi ý nội dung điều chỉnh yêu cầu cần đạt trong chương trình môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 – 2006
Yêu cầu cần đạt trong
PHẦN LỊCH SỬ
3 Xây dựng và bảo vệ
đất nước Việt Nam
1 Hơn tám mươi năm chống thực dân Pháp xâm lược và đô hộ (1858–1945)
– Cách mạng tháng Tám
năm 1945
– Sưu tầm một số tư liệu
(câu chuyện, văn bản,
tranh ảnh, ) kể lại được
– Cách mạng tháng Tám năm 1945
+ Tường thuật sự kiện: nhândân Hà Nội khởi nghĩagiành chính quyền thắng lợi
– Bổ sung yêu cầu cần đạt:
+ Sưu tầm tư liệu, đặcbiệt tư liệu về Cáchmạng tháng Tám ở địa
Trang 5Yêu cầu cần đạt trong
sự kiện cần nhớ, kết quả:
tháng Tám năm 1945 nhândân ta khởi nghĩa giànhchính quyền ở Hà Nội, Huế,Sài Gòn
+ Tường thuật lại cuộc míttinh ngày 2/9/1945 tạiQuảng Trường Ba Đình (HàNội), Chủ tịch Hồ Chí Minh
đọc Tuyên ngôn Độc lập.
phương
– Chiến dịch Điện Biên
Phủ năm 1954
– Kể lại được diễn biến
chính của chiến dịch Điện
Biên Phủ năm 1954 có sử
dụng tư liệu lịch sử (lược
đồ, tranh ảnh và các câu
chuyện về kéo pháo ở
Điện Biên Phủ, chuyện bắt
sống tướng De
Castries, )
– Sưu tầm và kể lại được
một số câu chuyện về một
số anh hùng trong chiến
dịch Điện Biên Phủ năm
– Đấu tranh chống thù trong,giặc ngoài những ngày đầusau Cách mạng tháng Tám
– Toàn quốc kháng chiến
– Chiến dịch Việt Bắc thu –đông năm 1947
– Chiến dịch Biên Giới năm1950
– Hậu phương được mởrộng và xây dựng vữngmạnh
– Chiến thắng lịch sử ĐiệnBiên Phủ
+ Tường thuật sơ lược chiếndịch Điện Biên Phủ
+ Trình bày sơ lược ý nghĩacủa chiến thắng Điện Biên
2 Bảo vệ chính quyền non trẻ, trường kì kháng chiến chống thực dân Pháp
– Chiến dịch Điện Biên
Phủ:
+ Bổ sung yêu cần cần
đạt: Sưu tầm và kể lại
được một số câu chuyện
về chiến dịch Điện BiênPhủ
Trang 6Yêu cầu cần đạt trong
Phủ
+ Biết tinh thần chiến đấuanh dũng của bộ đội ta
3 Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà (1954 – 1975)
– Biết đôi nét về tình hìnhnước ta sau Hiệp định Giơ–
ne–vơ năm 1954
– Biết cuối năm 1959 – đầunăm 1960, phong trào
“Đồng khởi” nổ ra và thắnglợi ở nhiều vùng nông thônmiền Nam (Bến Tre là nơitiêu biểu của phong trào
“Đồng khởi”)
– Nêu được những nét chính
về sự ra đời và đóng góp củanhà máy hiện đại đầu tiêncủa nước ta
+ Biết hoàn cảnh ra đời củaNhà máy Cơ khí Hà Nội vànhững đóng góp của Nhàmáy Cơ khí Hà Nội
– Lễ kí Hiệp định Pa–ri
+ Trình bày được những điểm
cơ bản của Hiệp định
+ Ý nghĩa của Hiệp định Pa ri
3 Xây dựng chủ nghĩa
xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà (1954 – 1975)
Bổ sung yêu cầu cần
Trang 7Yêu cầu cần đạt trong
+ Trình bày được ý nghĩaChiến dịch Hồ Chí Minhtoàn thắng: đất nước hoàntoàn độc lập, thống nhất
đạt:
– Kể lại được diễn biếnchính của chiến dịch HồChí Minh năm 1975, có
sử dụng lược đồ, tư liệulịch sử (tranh ảnh, câuchuyện , )
– Đất nước Đổi mới
– Sưu tầm một số tư liệu
(tranh ảnh, hiện vật, ) và
mô tả được một số hiện
vật của thời bao cấp và
thời kì Đổi mới ở Việt
Nam
– Sưu tầm và kể lại được
một số câu chuyện về thời
bao cấp ở Việt Nam
– Nêu được một số thành
tựu về kinh tế – xã hội của
đất nước Việt Nam trong
thời kì Đổi mới, có sử
dụng tư liệu lịch sử (tranh
ảnh, câu chuyện, )
4 Xây dựng chủ nghĩa xã hội trong cả nước (1975 đến nay)
– Hoàn thành thống nhất đấtnước
+ Thuật lại cuộc Tổng tuyển
cử bầu Quốc hội chung của
Vị trí địa lí và giới hạn lãnh thổ
Trang 8Yêu cầu cần đạt trong
Quốc huy, Quốc ca
– Xác định được vị trí địa
lí, của Việt Nam trên bản
đồ hoặc lược đồ
– Trình bày được ảnh
hưởng của vị trí địa lí đối
với tự nhiên và hoạt động
– Nêu được ý nghĩa của
Quốc kì, Quốc huy, Quốc
ca của Việt Nam
Kiến thức
– Mô tả sơ lược vị trí địa lí
và giới hạn nước Việt Nam
– Ghi nhớ diện tích phần đấtliền của Việt Nam
Kĩ năng
– Nhận biết vị trí, giới hạnphần đất liền Việt Nam trênbản đồ (lược đồ)
– Bổ sung yêu cầu cần đạt:
+ Nêu được số lượngđơn vị hành chính củaViệt Nam, kể được tênmột số tỉnh, thành phốcủa Việt Nam
Thiên nhiên Việt Nam
– Trình bày được một số
đặc điểm của một trong
những thành phần của
thiên nhiên Việt Nam (ví
dụ: địa hình, khí hậu, sông
– Nêu được vai trò của tài
nguyên thiên nhiên đối với
– Nêu được một số đặc điểmchính của khí hậu Việt Nam
– Nhận biết ảnh hưởng củakhí hậu tới đời sống và sảnxuất của nhân dân ta
– Nêu được một số đặc điểmchính của sông ngòi ViệtNam và vai trò của chúng
Tự nhiên Việt Nam
– Bổ sung yêu cầu cần đạt:
+ Đưa ra được một sốbiện pháp bảo vệ tàinguyên thiên nhiên (đất,rừng) và phòng chốngthiên tai (lũ lụt, hạnhán)
Trang 9Yêu cầu cần đạt trong
– Trình bày được một số
khó khăn của môi trường
thiên nhiên đối với sản
xuất và đời sống
– Đưa ra được một số biện
pháp bảo vệ tài nguyên
thiên nhiên và phòng
chống thiên tai
– Nhận xét được mối quan
hệ giữa khí hậu với chế độnước của sông ngòi
– Nêu được một số đặc điểmcủa đất phù sa và đất phe–
– Chỉ các dãy núi, caonguyên, đồng bằng lớn; một
số mỏ khoáng sản chính trênbản đồ (lược đồ)
– Chỉ ranh giới khí hậu Bắc– Nam (dãy núi Bạch Mã)trên bản đồ (lược đồ)
– Chỉ các sông: Hồng, TháiBình, Tiền, Hậu, Đồng Nai,
Mã, Cả trên bản đồ (lượcđồ)
– Nhận biết nơi phân bố củađất phù sa, đất phe–ra–lit;
của rừng rậm nhiệt đới, rừngngập mặn trên bản đồ (lượcđồ)
– Nhận biết rừng rậm nhiệtđới, rừng ngập mặn quatranh, ảnh
– Nhận xét được bảng sốliệu khí hậu ở mức độ đơn
Trang 10Yêu cầu cần đạt trong
giản
Biển, đảo Việt Nam
– Xác định được vị trí địa
lí của vùng biển, một số
đảo, quần đảo lớn của Việt
Nam trên bản đồ hoặc
lược đồ
– Trình bày được công
cuộc bảo vệ chủ quyền,
các quyền và lợi ích hợp
pháp của Việt Nam ở biển
Đông trong lịch sử, có sử
dụng một số tư liệu, tranh
ảnh, câu chuyện liên quan
(Hải đội Hoàng Sa, lễ
khao lề thế lính Hoàng
Sa, )
– Sưu tầm, đọc và kể lại
được một số câu chuyện,
bài thơ về biển, đảo Việt
Nam
Vùng biển nước ta
Kiến thức
– Nêu được một số đặc điểm
và vai trò của vùng biểnnước ta
Kĩ năng
– Chỉ một số điểm du lịch,nghỉ mát ven biển nổi tiếngtrên bản đồ (lược đồ)
Biển, đảo Việt Nam
– Nêu được số dân và so
sánh được quy mô dân số
Việt Nam với một số nước
trong khu vực Đông Nam
Á
– Nhận xét được sự gia
tăng dân số ở Việt Nam và
một số hậu quả do gia
tăng dân số nhanh và phân
bố dân cư chưa hợp lí ở
Dân cư
Kiến thức
– Biết sơ lược về dân số, sựgia tăng dân số và phân bốdân cư của nước ta
– Ghi nhớ số dân của ViệtNam ở một thời điểm cụ thể
– Nhận biết được hậu quảcủa dân số đông và tăngnhanh
kể lại được một số câuchuyện về tình đoàn kếtcủa cộng đồng các dântộc Việt Nam
Trang 11Yêu cầu cần đạt trong
Việt Nam, có sử dụng
tranh ảnh, biểu đồ hoặc
bảng số liệu
– Kể được tên một số dân
tộc ở Việt Nam và kể lại
được một số câu chuyện
về tình đoàn kết của cộng
đồng các dân tộc Việt
Nam
– Bày tỏ được thái độ tôn
trọng đối với sự đa dạng
văn hoá của các dân tộc
Việt Nam
– Sử dụng bảng số liệu,biểu đồ, bản đồ, lược đồ dân
cư ở mức độ đơn giản đểnhận biết một số đặc điểmdân cư Việt Nam
Kinh tế
Kiến thức
– Nêu được một số đặc điểmnổi bật về tình hình pháttriển và phân bố của nôngnghiệp, lâm nghiệp và thuỷsản ở nước ta
– Nêu được một số đặc điểmnổi bật về tình hình pháttriển và phân bố của một sốngành công nghiệp
– Nhớ được tên 2 trung tâmcông nghiệp lớn nhất nướcta
– Nêu được một số đặc điểmnổi bật về giao thông,thương mại, du lịch củanước ta
– Nhớ tên một số địa điểm
du lịch
Trang 12Yêu cầu cần đạt trong
Kĩ năng
– Sử dụng sơ đồ, bảng sốliệu, biểu đồ, bản đồ (lượcđồ) để bước đầu nhận xét về
cơ cấu và phân bố của nôngnghiệp, lâm nghiệp, thuỷsản, công nghiệp, giao thôngvận tải
– Chỉ một số trung tâm côngnghiệp lớn trên bản đồ
– Chỉ một số tuyến đường
và đầu mối giao thông chínhtrên bản đồ
4 Các nước láng giềng Địa lí thế giới Địa lí thế giới
Nước Cộng hoà Nhân
dân Trung Hoa (Trung
điểm cơ bản về tự nhiên
và dân cư của Trung
Quốc
– Sưu tầm một số tư liệu
(tranh ảnh, câu chuyện
– Nêu được một số đặc điểm
về địa hình, khí hậu, dân cư
và hoạt động sản xuất củachâu Á
– Nêu được một số đặc điểmcủa khu vực Đông Nam Á
và một số nước láng giềngcủa Việt Nam
Kĩ năng
– Sử dụng quả Địa cầu, bản
đồ (lược đồ) để xác định vịtrí các châu lục và đại dương
Châu Á
– Xây dựng chủ đề liên
môn: Hiệp hội các quốc
gia Đông Nam Á(ASEAN)
- Hoặc, giới thiệu sự rađời của Hiệp hội cácquốc gia Đông Nam Áqua lồng ghép vào bài
18 Châu Á (tiếp theo)mục 5 Khu vực ĐôngNam Á
Trang 13Yêu cầu cần đạt trong
trường thành, Kiến trúc sư
Nguyễn An và Cố cung
Bắc Kinh,
Nước Cộng hoà Dân chủ
Nhân dân Lào
– Xác định được vị trí địa
lí của nước Lào trên bản
đồ hoặc lược đồ
– Nêu được một số đặc
điểm cơ bản về tự nhiên
và dân cư của nước Lào
– Sưu tầm một số tư liệu
(tranh ảnh, câu chuyện
lịch sử, ), tìm hiểu và mô
tả được một số công trình
tiêu biểu của Lào: Thạt
Luổng, Cánh đồng Chum,
Cố đô Luang Prabang,
Vương quốc Campuchia
– Xác định được vị trí địa
lí của Campuchia trên bản
đồ hoặc lược đồ
– Nêu được một số đặc
điểm cơ bản về tự nhiên
và dân cư của Campuchia
– Sưu tầm một số tư liệu
(tranh ảnh, câu chuyện
lịch sử, ), tìm hiểu và mô
tả được một số công trình
tiêu biểu của Campuchia:
Angkor Wat, Angkor
Thom, Tượng đài các
chiến sĩ tình nguyện Việt
trên thế giới; vị trí địa lí,giới hạn lãnh thổ châu Á
– Đọc đúng tên và chỉ vị trímột số dãy núi, cao nguyên,đồng bằng sông lớn củachâu Á trên bản đồ (lượcđồ)
– Sử dụng tranh, ảnh, bản đồ(lược đồ) để nhận biết một
số đặc điểm của dân cư vàhoạt động sản xuất củangười dân châu Á
– Chỉ và đọc trên bản đồ(lược đồ) tên nước, tên thủ
đô của một số quốc gia ởchâu Á
Trang 14Yêu cầu cần đạt trong
Nam,
Hiệp hội các quốc gia
Đông Nam Á (ASEAN)
– Xác định được vị trí địa
lí của khu vực Đông Nam
Á và các nước trong khu
vực Đông Nam Á trên bản
đồ hoặc lược đồ
– Nêu được sự ra đời của
Hiệp hội các quốc gia
Đông Nam Á (ASEAN)
– Nêu được ý nghĩa của
việc Việt Nam gia nhập
Hiệp hội các quốc gia
Đông Nam Á (ASEAN)
giới trên bản đồ, lược đồ
hoặc quả cầu
– Nêu và so sánh được
một số đặc điểm tự nhiên
(địa hình, khí hậu, sông
ngòi, thiên nhiên, ) của
các châu lục
– Kể được tên và xác định
được vị trí địa lí của các
đại dương trên bản đồ
hoặc quả địa cầu
Châu Âu
Kiến thức
– Mô tả sơ lược vị trí địa lí
và giới hạn lãnh thổ châuÂu
– Nêu được một số đặc điểm
về địa hình, khí hậu, dân cư
và hoạt động sản xuất củachâu Âu
– Nêu được một số đặc điểmnổi bật của 2 quốc gia: Liênbang Nga và Pháp
Kĩ năng
– Sử dụng quả Địa cầu, bản
đồ (lược đồ) để nhận biết vịtrí địa lí, giới hạn lãnh thổchâu Âu
+ Nêu được một số đặcđiểm nổi bật của 2 quốcgia: Liên bang Nga vàPháp (theo CV 5842)
Trang 15Yêu cầu cần đạt trong
lí của nước Ai Cập hiện
nay trên bản đồ hoặc lược
đồ
– Sưu tầm một số tư liệu
(tranh ảnh, câu chuyện
lịch sử, ), tìm hiểu và mô
tả được một số thành tựu
tiêu biểu của văn minh Ai
một số dãy núi, đồng bằnglớn, sông lớn của châu Âutrên bản đồ (lược đồ)
– Sử dụng tranh ảnh, bản đồ(lược đồ) để nhận biết một
số đặc điểm về dân cư vàhoạt động sản xuất củangười dân ở châu Âu
– Chỉ và đọc trên bản đồ(lược đồ) tên nước, tên thủ
đô của một số quốc gia ởchâu Âu
Châu Phi
Kiến thức
– Mô tả sơ lược vị trí địa lí,giới hạn lãnh thổ châu Phi
– Nêu được một số đặc điểm
về địa hình, khí hậu, dân cư
và hoạt động sản xuất củachâu Phi
– Nêu được một số đặc điểmnổi bật của Ai Cập
Kĩ năng
– Sử dụng quả Địa cầu, bản
đồ (lược đồ) nhận biết vị tríđịa lí, giới hạn lãnh thổ châuPhi
– Chỉ được vị trí của hoangmạc Xa–ha–ra trên bản đồ(lược đồ)
– Sử dụng tranh ảnh, bản đồ(lược đồ) để nhận biết một
số đặc điểm dân cư và hoạt
Theo CV 5842, bài 21
và bài 24 là bài tự chọn -Trường hợp tổ chứcdạy các bài này nộidung văn minh Hy Lap
có thể lồng ghép vào bài
21 (thêm mục 3 HyLạp); nội dung vănminh Ai Cập có thể lồngghép vào bài 24 (thêmmục 5 Ai Cập)
- Trường hợp không tổchức dạy các bài này,kết hợp nội dung vănminh Ai Cập, văn minh
Hy Lạp thành 1 bài học
và giới thiệu trong 1tiết
Trang 16Yêu cầu cần đạt trong
Cập: Kim tự tháp, đồng hồ
mặt trời,
– Sưu tầm và kể lại được
một số câu chuyện về Kim
tự tháp, Pharaon,
Hy Lạp
– Xác định được vị trí địa
lí của nước Hy Lạp hiện
nay trên bản đồ hoặc lược
đồ
– Sưu tầm một số tư liệu
(tranh ảnh, câu chuyện
lịch sử, ), tìm hiểu và mô
tả được một số thành tựu
tiêu biểu về kiến trúc, điêu
khắc, của văn minh Hy
Châu Mĩ
Kiến thức
– Mô tả sơ lược vị trí địa lí
và giới hạn lãnh thổ châuMĩ
– Nêu được một số đặc điểm
về địa hình, khí hậu, dân cư
và hoạt động sản xuất củachâu Mĩ
– Nêu được một số đặc điểmkinh tế của Hoa Kì
Kĩ năng
– Sử dụng quả Địa cầu, bản
đồ (lược đồ) để nhận biết vịtrí địa lí, giới hạn lãnh thổchâu Mĩ
– Chỉ và đọc đúng tên một
số dãy núi, cao nguyên,đồng bằng, sông lớn củachâu Mĩ trên bản đồ (lượcđồ)
– Sử dụng tranh, ảnh, bản đồ(lược đồ) để nhận biết một
số đặc điểm của dân cư vàhoạt động sản xuất củangười dân châu Mĩ
– Chỉ và đọc trên bản đồ(lược đồ) tên nước và thủ đô
Châu Mĩ
Lược bỏ yêu cầu:
– Nêu được một số đặcđiểm về hoạt động sảnxuất của châu Mĩ (theo
CV 5842) – Nêu được một số đặcđiểm kinh tế của Hoa
Kì (theo CV 5842)
Trang 17Yêu cầu cần đạt trong
– Nêu được sự khác biệt của
tự nhiên giữa phần lục địaÔ–xtrâyli–a với các đảo,quần đảo
– Nêu được một số đặc điểm
về dân cư, hoạt động sảnxuất và thực vật, động vậtcủa châu Đại Dương
– Mô tả sơ lược vị trí địa lí
và giới hạn lãnh thổ củachâu Nam Cực
– Nêu được một số đặc điểmnổi bật của châu Nam Cực
Kĩ năng
– Sử dụng quả Địa cầu, bản
đồ (lược đồ) để nhận biết vịtrí địa lí, phạm vi lãnh thổchâu Đại Dương
– Chỉ và đọc trên bản đồ(lược đồ) tên nước và thủ đôcủa Ô–xtrâyli–a
– Sử dụng quả Địa cầu, bản
đồ (lược đồ) nhận biết vị tríđịa lí, giới hạn lãnh thổ châuNam Cực
Trang 18Yêu cầu cần đạt trong
Các đại dương
Kiến thức
– Mô tả được một số đặcđiểm của các đại dương
– Ghi nhớ tên 4 đại dương
số đặc điểm nổi bật về diệntích, độ sâu của mỗi đạidương
6 Chung tay xây dựng
thế giới
Xây dựng thế giới xanh –
sạch – đẹp
– Nêu được một số vai trò
của thiên nhiên đối với
cuộc sống con người
– Sử dụng kiến thức lịch
sử, địa lí kết hợp với một
số tư liệu (tranh ảnh, câu
chuyện, ), liệt kê và trình
bày được một số vấn đề
môi trường (ví dụ: thiên
tai, biến đổi khí hậu, suy
giảm tài nguyên thiên
nhiên, ô nhiễm môi
trường, )
– Đề xuất được ở mức độ
Lịch sử và Địa lí Địa phương
Lịch sử và Địa lí Địa phương
Xây dựng chủ đề liênmôn:
Địa phương em/ Quêhương em
Trang 19Yêu cầu cần đạt trong
đơn giản một số biện pháp
để xây dựng thế giới xanh
chuyện về Liên hợp quốc,
truyền thuyết về chim bồ
câu và cành olive, phong
trào Chữ thập đỏ, Thế vận
hội Olympic, ), trình bày
được mong ước và cố
gắng của nhân loại trong
việc xây dựng một thế giới
hoà bình
– Đề xuất được ở mức độ
đơn giản một số biện pháp
để xây dựng thế giới hoà
Trang 20Việc điều chỉnh nội dung và yêu cầu cần đạt của các mạch nội dung chương
trình, SGK môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 hiện hành theo những định hướng sau:
– Đảm bảo theo cấu trúc nội dung chủ đề trong chương trình, SGK môn Lịch
sử và Địa lí lớp 5 hiện hành
– Bổ sung những yêu cầu cần đạt có nhiều cơ hội để HS vận dụng kiến thức,
kĩ năng phù hợp thuộc chủ đề nội dung hiện có, từ đó giúp hình thành và phát triển
năng lực đặc thù lịch sử và địa lí
– Lược bỏ những nội dung lạc hậu, nội dung đã giảm tải theo hướng dẫn của
Bộ Giáo dục và Đào tạo trước đây hoặc nội dung nặng về lí thuyết mà vẫn đảm bảo
tính logic về kiến thức của chủ đề đó
– Sử dụng được SGK môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 hiện hành để tạo thuận lợi
+ Lược bỏ những nội dung lạc hậu, nội dung đã giảm tải theo hướng dẫn của
Bộ Giáo dục và Đào tạo
+ Bổ sung, cập nhật những yêu cầu cần đạt phù hợp với nội dung đã có ở các
bài học trong SGK hiện hành, đồng thời tăng tổng thời lượng các bài học nhằm tạo
điều kiện để GV tổ chức cho HS thực hiện các phương pháp dạy học hướng đến
hình thành và phát triển năng lực môn học và năng lực chung
Cụ thể kết quả điều chỉnh ở bảng dưới
Bảng 2 Gợi ý nội dung điều chỉnh nội dung và yêu cầu cần đạt của các bài học
trong Sách giáo khoa môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 – 2006
Tên bài dạy Điều chỉnh nội dung, yêu cầu cần đạt Ghi chú
– Bổ sung yêu cầu cần đạt: Nêu đượctên một số người lãnh đạo các cuộckhởi nghĩa của phong trào Cần Vương
– Yêu cầu HS sưu tầm tưliệu về một số nhân vật lịch
sử tiêu biểu của sự kiện này:Tôn Thất Thuyết, Hàm Nghi.– Có thể tổ chức học tại thựcđịa/bảo tàng bài học này đối
Trang 21Tên bài dạy Điều chỉnh nội dung, yêu cầu cần đạt Ghi chú
với HS Thành phố Huế hoặcnhững nơi có điều kiện.Bài 4 Xã hội
Việt Nam cuối
+ Nêu được những điểm nổi bật củakinh tế – xã hội nước ta đầu thế kỉ XX
+ Phan Bội Châu và phong trào Đôngdu
+ Sự kiện Nguyễn Tất Thành rời bếnNhà Rồng đi tìm đường cứu nước
– Đa dạng hình thức tổ chứcdạy học; có thể tổ chức dướihình thức học tập dự án Yêucầu HS sưu tầm tư liệu vàgiải quyết các nhiệm vụ đặt
ra đối với bài học
Bài 5 Phan Bội
– Có thể tích hợp nội dung 2 bài làm 1
“Cách mạng mùa Thu”, tập trung 2 nộidung chính:
+ Khởi nghĩa cướp chính quyền tại thủ
– Không yêu cầu tường thuật, chỉ nêumột số nét về cuộc mít tinh ngày2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình
(CV 5842)
– Giao nhiệm vụ sưu tầm tưliệu liên quan đến các Cáchmạng tháng Tám tại địaphương
+ Vượt qua tình thế hiểm nghèo+ Những ngày đầu toàn quốc khángchiến
Bài 13 “Thà hy
sinh tất cả chứ
nhất định không
chịu mất nước”
Trang 22Tên bài dạy Điều chỉnh nội dung, yêu cầu cần đạt Ghi chú
Bài 14 Thu –
Đông 1947
– Có thể tích hợp 3 bài (14, 15, 17) làmmột, lấy tên là “Thắng lợi của cuộckháng chiến chống Pháp 1946 –1954)” với 3 nội dung:
+ Chiến thắng Việt Bắc thu – đông1947
+ Chiến thắng Biên giới thu – đông1950
+ Chiến thắng Điện Biên Phủ 1954
– Không yêu cầu trình bày diễn biến,chỉ kể lại một số sự kiện về chiến dịchViệt Bắc thu – đông năm 1947 (CV5842)
– Không yêu cầu tường thuật, chỉ kểlại một số sự kiện về chiến dịch BiênGiới (CV 5842)
– Không yêu cầu tường thuật, chỉ kểlại một số sự kiện về chiến dịch ĐiệnBiên Phủ (CV 5842)
– Giản lược nội dung về chiến thắngViệt Bắc và chiến thắng Biên giới, yêucầu HS sưu tầm tư liệu để kể chuyện
về điểm chính của 2 chiến dịch
– Thêm yêu cầu cần đạt: Kể lại đượcdiễn biến chính của chiến dịch ĐiệnBiên Phủ năm 1954 có sử dụng tư liệulịch sử cho yêu cầu tường thuật chiếndịch Điện Biên Phủ
Bài 19 Bến Tre
đồng khởi
Bài 26 Tiến vào
Dinh Độc lập
– Bổ sung yêu cầu cần đạt:
+ Diễn biến chính của chiến dịch Hồ
Trang 23Tên bài dạy Điều chỉnh nội dung, yêu cầu cần đạt Ghi chú
Chí Minh
– Lược bỏ yêu cầu cần đạt:
+ Chỉ kể lại vắn tắt sự kiện tiến vàodinh Độc lập
+ Thái độ của Dương Văn Minh và cácthành viên chính quyền Sài Gòn nhưthế nào khi quân giải phóng đánhchiếm Dinh Độc lập
PHẦN ĐỊA LÍ
Bài 1 Việt Nam
– Đất nước
chúng ta
– Bổ sung nội dung:
+ Đơn vị hành chính của Việt Nam
+ Quốc ca, Quốc kì, Quốc huy
– Tăng thêm 1 tiết
Bài 2 Địa hình
và khoáng sản
Bổ sung yêu cầu cần đạt: Đưa ra đượcmột số biện pháp bảo vệ tài nguyênthiên nhiên và phòng chống thiên tai(đặc biệt với tài nguyên thiên nhiênhoặc thiên tai mà địa phương HS có)
Có thể dạy bài Đất và rừnglên trước bài Vùng biển.Bài 3 Khí hậu
Bài 4 Sông ngòi
– Có thể dành thời gian bàinày để dạy chủ đề: Biển đảoViệt Nam
Trang 24Tên bài dạy Điều chỉnh nội dung, yêu cầu cần đạt Ghi chú
nghiệp cấu và phân bố của nông nghiệp
(không yêu cầu nhận xét) (theo CV5842)
Bài 11 Lâm
nghiệp và thuỷ
sản
Sử dụng sơ đồ, bản số liệu để nhậnbiết về cơ cấu và phân bố của lâmnghiệp và thuỷ sản (không yêu cầunhận xét) (theo CV 5842)
Bài 16 Ôn tập
Không yêu cầu hệ thống hoá các kiếnthức đã học, chỉ cần biết một số đặcđiểm về địa lí tự nhiên, dân cư, cácngành kinh tế của nước ta (theo CV5842)
Bài 18 Châu Á
Bỏ nội dung Hoạt động kinh tế châu Á
Bổ sung dạy chủ đề: Hiệp hội các quốcgia Đông Nam Á (ASEAN) (xem bảngdanh mục các chủ đề liên môn)
Tăng cường tích hợp lịch sử
và địa lí và vấn đề xã hội
Bài 21 Một số
nước ở châu Âu Bài tự chọn (theo CV 5842).
Bài 24 Châu Phi
– Sử dụng bảng số liệu dân số thế giới,
so sánh được dân số giữa các châu lụctrên thế giới
– Kể được tên và mô tả được nhữngnét chính về ngoại hình của các chủngtộc trên thế giới
– Sử dụng lược đồ và trình bày được
sự phân bố của các chủng tộc trên thếgiới
– Biết ứng xử phù hợp thể hiện sự tôntrọng sự khác biệt chủng tộc
Kế thừa một số nội dunghiện hành có trong một sốtiết khi dạy về châu lục vàđáp ứng yêu cầu cần đạt củachương trình 2018
Trang 25Tên bài dạy Điều chỉnh nội dung, yêu cầu cần đạt Ghi chú
Lịch sử và Địa lí
địa phương
Dạy thành chủ đề liên môn: Địaphương em/ Quê hương em (xem bảngdưới đây)
Bài 1:
Việt Nam– Đấtnướcchúng ta
– Mô tả sơ lược vị trí địa lí vàgiới hạn nước Việt Nam
– Ghi nhớ diện tích phần đấtliền của Việt Nam
– Nhận biết vị trí, giới hạn phầnđất liền Việt Nam trên bản đồ(lược đồ)
– Nêu được số lượng đơn vịhành chính của Việt Nam, kểđược tên một số tỉnh, thành phốcủa Việt Nam
– Nêu được ý nghĩa của Quốc
kì, Quốc huy, Quốc ca của ViệtNam
– Vị trí địa lí– Đơn vị hành chính– Quốc kì, Quốc ca,Quốc huy
2 tiết
Biển, đảo
Việt Nam
Phần Địalí
Bài 5:
– Xác định được vị trí địa lí củavùng biển, một số đảo, quầnđảo lớn của Việt Nam trên bản
– Diện tích và giớihạn vùng biển ViệtNam
2– 3tiết
Trang 26Vùngbiểnnước ta
ở biển Đông trong lịch sử vàhiện nay, có sử dụng một số tưliệu, tranh ảnh, câu chuyện liênquan (Hải đội Hoàng Sa, lễkhao lề thế lính Hoàng Sa, )
– Một số đặc điểm vàvai trò của vùng biểnnước ta
– Công cuộc bảo vệchủ quyền, các quyền
và lợi ích hợp phápcủa Việt Nam ở biểnĐông trong lịch sử
Bài 18
Châu Á(tiếptheo)Mục 5
Khu vựcĐôngNam Á
– Xác định được vị trí địa lí củakhu vực Đông Nam Á và cácnước trong khu vực Đông Nam
Á trên bản đồ hoặc lược đồ
– Nêu được sự ra đời của Hiệphội các quốc gia Đông Nam Á(ASEAN)
– Nêu được ý nghĩa của việcViệt Nam gia nhập Hiệp hộicác quốc gia Đông Nam Á(ASEAN)
– Nêu được một số thành tựuvăn hóa tiêu biểu của các quốcgia Đông Nam Á
– Vị trí địa lí của khuvực Đông Nam Á
– Một số thành tựuvăn hóa đặc sắc củacác quốc gia ĐôngNam Á
– Sự ra đời của Hiệphội các quốc gia ĐôngNam Á (ASEAN)
– Ý nghĩa của việcViệt Nam gia nhậpHiệp hội các quốc giaĐông Nam Á(ASEAN)
2 – 3tiết
phương
– Xác định được vị trí địa lí củađịa phương trên bản đồ ViệtNam
– Mô tả được một số nét chính
về tự nhiên (ví dụ: địa hình, khíhậu, sông, ) của địa phương– Trình bày được một số hoạtđộng kinh tế tiêu biểu ở địaphương
– Kể tên các dân tộc và một sốnét văn hóa (nhà ở, lễ hội, trang
– Vị trí địa lí của địaphương
– Một số đặc điểm tựnhiên của địa phương– Một số hoạt độngkinh tế và nét văn hóatiêu biểu ở địaphương
2 – 3tiết
Trang 27phục, ẩm thực,…) của địaphương.
– Lựa chọn và giới thiệu được
ở mức độ đơn giản một món ăn,một loại trang phục hoặc một lễhội tiêu biểu, ở địa phương
– Kể lại được câu chuyện vềmột trong số các danh nhân ởđịa phương
– Đề xuất được ở mức độ đơngiản một số biện pháp để địaphương em ngày càng pháttriển
PHẦN 3 HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC DẠY HỌC NỘI DUNG ĐIỀU CHỈNH, BỔ SUNG MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 5 HIỆN HÀNH THEO HƯỚNG HÌNH THÀNH PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC3.1 Phương pháp dạy học môn Lịch sử và Địa lí lớp 5 theo hướng hình thành phẩm chất và năng lực
3.1.1 Định hướng phương pháp giáo dục trong chương trình Lịch sử và Địa lí 2018
b) Vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo,phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng HS và điều kiện cụ thể Kết hợpcác phương pháp dạy học truyền thống (thuyết trình, đàm thoại, ) với phương phápdạy học tích cực (thảo luận, tranh luận, đóng vai, dự án, ) Chú trọng các phươngpháp dạy học có tính đặc trưng cho môn học
c) Sử dụng hợp lí và có hiệu quả các thiết bị dạy học trong đó chú trọng cácloại hình: mô hình hiện vật, tranh lịch sử, ảnh, băng ghi âm lời nói của các nhân vậtlịch sử, ; bản đồ, sơ đồ, các bản thống kê, so sánh, ; phim video; các phiếu họctập có các nguồn sử liệu; phần mềm dạy học,
Trang 283.1.1.2 Phương pháp hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung
a) Thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập, GV giúp HS hình thành vàphát triển những phẩm chất chủ yếu như: yêu quý thiên nhiên, thực hiện tráchnhiệm bảo vệ môi trường sinh thái xung quanh, yêu quý cộng đồng, yêu quê hương,quý trọng lịch sử và văn hoá dân tộc Việt Nam, tôn trọng sự khác biệt về văn hoágiữa các quốc gia và dân tộc trên thế giới
b) GV tổ chức cho HS thực hiện các hoạt động học tập nhằm góp phần hìnhthành và phát triển các năng lực chung đã được xác định trong Chương trình tổngthể, cụ thể:
– Đối với năng lực tự chủ và tự học: Khuyến khích và tạo điều kiện cho HS tựmình thực hiện những nhiệm vụ được phân công khi học tập, tham quan; biết đặt racác câu hỏi đơn giản, tự tìm kiếm và phân tích nguồn thông tin, trả lời câu hỏi vềlịch sử và địa lí
– Đối với năng lực giao tiếp và hợp tác: Khuyến khích và hướng dẫn HS diễnđạt rõ ràng ý kiến của mình, tự tin khi đưa ra ý kiến, trao đổi, thảo luận khi có cácquan điểm khác nhau; làm việc theo nhóm, chia sẻ suy nghĩ, lắng nghe ý kiến củangười khác, cùng nhau xây dựng ý tưởng trong quá trình học tập các vấn đề về lịch
sử và địa lí
– Đối với năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Khuyến khích và hướng dẫn
HS phát hiện một số vấn đề trong cuộc sống xung quanh, đặt câu hỏi, tìm thông tin,thực hiện các thao tác phân tích, tổng hợp, giải thích, so sánh, trong giải quyết vấn đề;đưa ra ý kiến, nhận xét, bình luận theo các cách khác nhau về các vấn đề địa lí và lịch
sử trong cuộc sống xung quanh
3.1.1.3 Phương pháp hình thành và phát triển năng lực đặc thù
Môn Lịch sử và Địa lí cấp tiểu học chú trọng tổ chức các hoạt động dạy học đểgiúp HS tự tìm hiểu, tự khám phá; chú trọng rèn luyện cho HS biết cách sử dụngsách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiếnthức mới; tăng cường phối hợp tự học với học tập, thảo luận theo nhóm, đóng vai,làm dự án nghiên cứu; đa dạng hoá các hình thức tổ chức học tập, kết hợp việc họctrên lớp với các hoạt động xã hội; tổ chức, hướng dẫn và tạo cơ hội cho HS thựchành, trải nghiệm, tiếp xúc với thực tiễn để tìm kiếm, thu thập thông tin, phát hiện
và giải quyết vấn đề
Trong dạy học lịch sử, chú trọng lối kể chuyện, dẫn chuyện GV giúp cho HSlàm quen với lịch sử địa phương, lịch sử dân tộc, lịch sử khu vực và thế giới thôngqua việc kết hợp giữa kiến thức lịch sử cơ bản và các câu chuyện lịch sử; tạo cơ sở
để HS bước đầu nhận thức về khái niệm thời gian, không gian; đọc hiểu các nguồn
Trang 29sử liệu đơn giản về sự kiện, nhân vật lịch sử;… Đối với địa lí, dạy học gắn liền vớiviệc khai thác kiến thức từ các nguồn tư liệu lược đồ, bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, hìnhảnh, số liệu; chú trọng dạy học khám phá, quan sát thực địa; tăng cường sử dụng cácphương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủ động của HS như: thảo luận, đóngvai, làm dự án nghiên cứu, nhằm khơi dậy và nuôi dưỡng trí tò mò, sự ham hiểubiết khám phá của HS đối với thiên nhiên và đời sống xã hội, từ đó hình thành nănglực tự học và khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tiễn.
Tùy theo điều kiện cụ thể ở địa phương, GV tổ chức các hoạt động dạy học ởngoài lớp học và ngoài khuôn viên nhà trường như gặp gỡ các cá nhân, tập thể đãtrực tiếp tham gia vào các sự kiện lịch sử, các hoạt động xã hội; tham quan các cảnhquan, di tích lịch sử – văn hoá, triển lãm, bảo tàng;
Để hình thành các năng lực trên, phương pháp dạy học môn Lịch sử và Địa líchú trọng tổ chức các hoạt động dạy học để giúp HS tự tìm hiểu, tự khám phá,không thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn; cần áp dụng các phươngpháp tích cực hoá hoạt động của người học, trong đó GV đóng vai trò tổ chức,hướng dẫn hoạt động cho HS, tạo môi trường học tập thân thiện và những tìnhhuống có vấn đề để khuyến khích HS tích cực tham gia vào các hoạt động học tập,
tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng
tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kĩ năng đã tích luỹ được để pháttriển; chú trọng rèn luyện cho HS biết cách sử dụng sách giáo khoa và các tài liệuhọc tập, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới; tăng cường phốihợp tự học với học tập, thảo luận theo nhóm, đóng vai, dự án
Các hoạt động học tập của HS bao gồm hoạt động khám phá vấn đề, hoạt độngluyện tập và hoạt động vận dụng (ứng dụng những điều đã học để phát hiện và giảiquyết những vấn đề có thực trong đời sống), được thực hiện với sự hỗ trợ của thiết
bị dạy học tối thiểu, đồ dùng học tập và công cụ khác Phương pháp dạy học cần tăngcường hoạt động trải nghiệm trên cơ sở GV là người tổ chức, hướng dẫn cho HS tìmkiếm và thu thập thông tin, gợi mở giải quyết vấn đề, tạo cho HS có điều kiện thựchành, tiếp xúc với thực tiễn, học cách phát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề
Trong dạy học lịch sử chú trọng lối kể chuyện, dẫn chuyện GV giúp cho HSlàm quen với lịch sử địa phương, lịch sử dân tộc, lịch sử khu vực và thế giới thôngqua các câu chuyện lịch sử; tạo cơ sở để HS bước đầu nhận thức về khái niệm thờigian, không gian; đọc hiểu các nguồn sử liệu đơn giản về sự kiện, nhân vật lịch sử;bước đầu làm quen với lịch sử khu vực và lịch sử thế giới
Đối với địa lí, dạy học gắn liền với việc khai thác kiến thức từ các nguồn tư liệulược đồ/biểu đồ, biểu đồ, sơ đồ, hình ảnh, số liệu; chú trọng dạy học khám phá, quansát thực địa; tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, chủđộng của HS thông qua thảo luận, đóng vai, dự án, nhằm khơi dậy và nuôi dưỡng
Trang 30trí tò mò, sự ham hiểu biết khám phá của HS đối với thiên nhiên và đời sống xã hội,
từ đó hình thành năng lực tự học và khả năng vận dụng kiến thức địa lí vào thực tiễn
3.1.2 Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học môn Lịch sử và Địa lí
3.1.2.1 Một số phương pháp dạy học tích cực
Trong những năm gần đây, có khá nhiều phương pháp dạy học tích cực đãđược vận dụng và triển khai thực hiện dạy học các môn học ở trường phổ thôngViệt Nam Sau đây xin đề cập một số phương pháp dạy học khá hữu hiệu với mônLịch sử và Địa lí nhằm tạo các cơ hội phát triển phẩm chất và năng lực cho HS
a) Dạy học hợp tác
* Khái niệm
Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm là cách dạy học trong đó GV tổ chứccho HS hoạt động hợp tác với nhau trong nhóm để giải quyết một vấn đề đặt ra,nhằm đạt được mục tiêu học tập Như vậy, Phương pháp này nhấn mạnh đến mụctiêu hoạt động chung của nhóm, mức độ phối hợp giữa các thành viên, đòi hỏi sựphân công trách nhiệm giữa các thành viên rõ ràng và yêu cầu có sản phẩm chung
* Tác dụng
– Dạy học hợp tác sẽ cải thiện mối quan hệ giữa các thành viên với nhau, tạo
cơ hội thuận lợi để làm quen với nhau, khơi dậy sự gắn bó tập thể, tạo bầu khôngkhí sôi nổi, tin cậy và khuyến khích hơn, đặc biệt là với các HS nhút nhát, thường là
ít phát biểu trong lớp
– Phát triển các kĩ năng nhận thức do được giải thích, trao đổi ý kiến và cùngnhau giải quyết vấn đề
– Tạo cơ hội phát triển năng lực giao tiếp, hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề
và thái độ tích cực trong nhà trường
* Quy trình thực hiện
– Bước 1: Làm việc chung cả lớp
+ Giáo viên nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức cho học sinh
+ Tổ chức chia nhóm và giao nhiệm vụ cho các nhóm học sinh
+ Hướng dẫn cách làm việc của nhóm
– Bước 2: Làm việc theo nhóm
+ Trao đổi thảo luận trong nhóm/hoặc;
+ Phân công nhiệm vụ trong nhóm, cá nhân làm việc độc lập rồi trao đổi thảoluận trong nhóm
+ Cử đại diện sẽ trình bày kết quả làm việc của nhóm
– Bước 3: Thảo luận tổng kết trước lớp
Trang 31+ Các nhóm lần lượt (hoặc đại diện một, hai nhóm) báo cáo kết quả thảo luậncủa nhóm
+ Thảo luận chung cả lớp
+ GV nhận xét kết quả làm việc của các nhóm, tổng kết và đưa ra kết luận chonội dung thảo luận
+ GV có thể gợi ý, đưa ra các nhiệm vụ có liên quan đến nội dung thảo luận để
HS có thể tìm hiểu thêm ở nhà hoặc vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn
– Không nên lạm dụng hoạt động nhóm và cần đề phòng xu hướng hình thức
Để có thể tổ chức thảo luận nhóm có kết quả tốt, GV có thể phối hợp các kĩthuật dạy học như: ‘Khăn trải bàn”, “Mảnh ghép”, “Sơ đồ tư duy”, “XYZ”, “Ổ bi”,
…
* Một số kĩ thuật dạy học hợp tác
* Kĩ thuật khăn trải bàn
– Khái niệm: Kĩ thuật khăn trải bàn là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang
tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm
– Tác dụng:
+ Kích thích thúc đẩy sự tham gia tích cực của HS
+ Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân HS
+ Tăng cường sự hợp tác, giao tiếp học cách chia sẻ kinh nghiệm và học tậplẫn nhau
+ HS học được cách tiếp cận nhiều giải pháp khác nhau
+ Tạo cơ hội phát triển năng lực tư duy, năng lực quyết định và giải quyết vấnđề
Trang 32vị trí tương ứng với từng phần xung quanh “khăn trải bàn”
+ Mỗi cá nhân làm việc độc lập và viết ý tưởng vào phần giấy của mình trên
“khăn trải bàn”
+ Thảo luận nhóm, thống nhất ý kiến và viết vào phần chính giữa “khăn trảibàn”
– Một số lưu ý:
+ Câu hỏi thảo luận nên là câu hỏi mở
+ Trong trường hợp số HS trong nhóm quá đông không đủ chỗ trên “khăn trảibàn” có thể phát cho HS những mảnh giấy nhỏ để HS ghi ý kiến cá nhân,sau đóđính vào phần xung quanh “khăn trải bàn”
+ Trong quá trình thảo luận thống nhất ý kiến, viết (đính) những ý kiến thốngnhất vào giữa khăn trải bàn
(Những ý kiến trùng nhau có thể đính chồng lên nhau; Những ý kiến khôngthống nhất, cá nhân có quyền bảo lưu và được giữ lại ở phần xung quanh “khăn trảibàn”)
– Ví dụ minh họa: Bài 5 Vùng biển nước ta (Lớp 5)
Với nội dung 3 Vai trò của biển, GV có thể sử dụng thuật khăn trải bàn tổchức cho HS thảo luận vấn đề: Điều gì sẽ xảy nếu nước ta không giáp với biển
* Kĩ thuật mảnh ghép
– Khái niệm: Kĩ thuật các mảnh ghép là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập hợp
tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm
– Tác dụng:
+ Kích thích sự tham gia tích cực của HS trong hoạt động nhóm
+ Nâng cao vai trò cá nhân trong quá trình hợp tác
+ Thể hiện năng lực cá nhân – tăng cường hiệu quả học tập
+ Tạo cơ hội phát triển năng lực giao tiếp, hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề
Hình …
Trang 33– Quy trình thực hiện
VÒNG 1: Nhóm chuyên sâu
+ Hoạt động theo nhóm từ 3 đến 6 người
+ Mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ (Ví dụ: nhóm 1: nhiệm vụ A; nhóm 2:nhiệm vụ B, nhóm 3: nhiệm vụ C) nghiên cứu sâu 1 nội dung học tập
+ Đảm bảo mỗi thành viên trong nhóm đều trả lời được tất cả các câu hỏitrong nhiệm vụ được giao
+ Mỗi thành viên trở thành “ chuyên sâu” của lĩnh vực đã tìm hiểu(đều trìnhbày được kết quả câu trả lời của nhóm)
+ Nhiệm vụ mới sẽ được giao cho nhóm “mảnh ghép” mang tính khái quát,tổng hợp toàn bộ nội dung
– Một số lưu ý
+ Nhiệm vụ của các “nhóm chuyên sâu” phải có sự liên quan, gắn kết vớinhau
+ Trong khi các nhóm “chuyên sâu” làm việc GV cần quan sát, hỗ trợ kịp thời
để đảm bảo thời gian quy định và các HS đều có thể trình bày lại được KQ nghiêncứu, thảo luận của nhóm
Hình
…
Trang 34+ Thành lập nhóm “mảnh ghép” phải có đủ thành viên của các nhóm “chuyênsâu”.
+ Khi các “nhóm mảnh ghép” hoạt động, GV cần quan sát, hỗ trợ kịp thời đểđảm bảo các thành viên nắm được đầy đủ các ND từ nhóm “chuyên sâu”
+ Nhiệm vụ mới được giao cho “nhóm mảnh ghép” phải mang tính khái quát,tổng hợp các ND kiến thức đã nắm được từ các nhóm “chuyên sâu”nhằm giải quyếtmột nhiệm vụ phức hợp
– Ví dụ minh họa: Bài 12, 13 Công nghiệp (lớp 5)
Để tổ chức cho HS tìm hiểu về ngành công nghiệp nước ta , GV có thể sửdụng kỹ thuật các mảnh ghép để tổ chức các hoạt động học tập của học sinh mộtcách hiệu quả
Vòng 1 (nhóm chuyên sâu):
Làm việc chung cả lớp, giáo viên chia lớp thành 3 nhóm, giao nhiệm vụ chomỗi nhóm như sau:
– Nhóm 1: Tìm hiểu về các ngành công nghiệp (tên và sản phẩm)
– Nhóm 2: Tìm hiểu sự phân bố các ngành công nghiệp
– Nhóm 3: Tìm hiểu các trung tâm công nghiệp lớn của nước ta
Trong trường hợp lớp có đông học sinh thì có thể chia thành 6 nhóm (2 nhómtìm hiểu về một thế mạnh của vùng như trên)
Vòng 2 (nhóm mảnh ghép):
GV yêu cầu HS thành lập 3 nhóm mới (nhóm gồm các thành viên đại diện chomỗi thế mạnh của vùng ở vòng 1) Vòng này cả 3 nhóm đều thực hiện cùng mộtnhiệm vụ là trình bày đặc điểm ngành công nghiệp nước ta
Sau khi kết thúc hoạt động thảo luận nhóm mảnh ghép ở vòng 2, GV tổ chứccho các nhóm mảnh ghép báo cáo kết quả thảo luận nhóm (một nhóm đại diện báocáo), cả lớp thảo luận, góp ý kiến Giáo viên nhận xét, đánh giá, tổng kết ý kiến thảoluận của lớp và chuẩn hoá kiến thức về ngành công nghiệp nước ta
b) Dạy học dự án
* Khái niệm
Dạy học dự án là phương pháp dạy học trong đó người học thực hiện mộtnhiệm vụ học tập phức tạp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành nhằm tạo ramột sản phẩm cụ thể Nhiệm vụ học tập của người học thực hiện với tính tự lực caotrong quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch đến thực hiện dự
án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện
* Tác dụng
Trang 35Phương pháp dạy học dự án có những ưu điểm nổi bật:
Gắn lí thuyết với thực tiễn
Kích thích động cơ, hứng thú học tập của người học
Phát huy tính tự lực, tính trách nhiệm và sáng tạo
Phát triển năng lực giải quyết vấn đề phức hợp mang tính tích hợp
Phát triển năng lực cộng tác, hỗ trợ, phát triển các kĩ năng giao tiếp
Rèn luyện tính bền bỉ, kiên nhẫn
Phát triển năng lực đánh giá
Dạy học theo dự án cũng có những hạn chế nhất định:
Đòi hỏi có thời gian để HS nghiên cứu, tìm hiểu
Đòi hỏi phương tiện vật chất phù hợp
Yêu cầu GV phải có trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm, tíchcực, yêu nghề
* Quy trình thực hiện
Dạy học theo dự án có thể tiến hành theo 6 bước:
– Bước 1: Lựa chọn chủ đề
– Bước 2: Lập kế hoạch
– Bước 3: Thu thập thông tin
– Bước 4: Xử lí thông tin
– Bước 5: Trình bày kết quả
– Bước 6: Đánh giá kết quả
Tuy nhiên, để thuận lợi trong việc tổ chức các hoạt động dạy học, 6 bước trên
có thể tóm lại thành 3 bước chính:
Bước 1: Đề xuất giải pháp và lập kế
hoạch
– Lựa chọn chủ đề, xác định các vấn đềcần giải quyết
– Xây dựng tiểu chủ đề
– Lập kế hoạch các nhiệm vụ học tập.Bước 2: Thực hiện dự án – Thu thập thông tin
– Xử lí thông tin
– Tổng hợp thông tin
Bước 3: Tổng hợp báo cáo kết quả – Xây dựng sản phẩm
– Báo cáo trình bày sản phẩm
– Đánh giá
Trang 36Cách thức tiến hành cụ thể như sau:
– Cách triển khai thực hiện dự án
– Thời gian thực hiện và hoàn thành
* Lựa chọn chủ đề
Hiện nay, ở Việt Nam do chưa có chương trình dành riêng cho dạy học dự ánnên GV có thể vận dụng linh hoạt vào các nội dung bài học/chủ đề trong các mônhọc hoặc liên môn phù hợp Nội dung bài học/chủ đề cần hấp dẫn, khơi gợi đượchứng thú, tính tò mò ham hiểu biết của HS Chủ đề có thể khởi đầu bằng một ýtưởng liên quan đến nội dung học tập, gắn với thực tiễn mà HS quan tâm Ví dụ: lễhội, phong tục, ô nhiễm môi trường, thay đổi khí hậu,…
Từ chủ đề lớn, GV tổ chức hướng dẫn HS phát triển tìm các chủ dề nhỏ còngọi là tiểu chủ đề, là vấn đề nghiên cứu cụ thể, là tên của các dự án Sơ đồ tư duy làmột công cụ hiệu quả để xác định, lựa chọn ý tưởng cũng như những vấn đề cầngiải quyết xung quanh dự án
Cách GV hướng dẫn HS phát triển chủ đề bằng sơ đồ tư duy:
Trang 37Lập sơ đồ tư duy để:
– Tập hợp ý kiến của các thành viên
– Kết hợp các ý tưởng
– Xây dựng cấu trúc kiến thức
– Xác định quy mô nghiên cứu
– Xác định các hoạt động học tập cần thực hiện
Cách tiến hành như sau:
– GV ghi chủ đề lên bảng, đồng thời cử một HS ghi lại các ý tưởng
– GV đặt các câu hỏi để HS phát triển các ý tưởng xung quanh chủ đề chính,các ý tưởng được phát triển tự do và được tôn trọng
– Sau khi không có thêm ý tưởng, GV cùng HS sắp xếp các ý tưởng lại, hoànthiện sơ đồ tư duy gồm chủ đề chính và các tiểu chủ đề nhỏ
– HS chọn một tiểu chủ đề để thực hiện dự án, tên tiểu chủ đề chính là tên dự
án Các HS có cùng sở thích về một tiểu chủ đề sẽ ngồi cùng nhau thành lập nhóm
* Lập kế hoạch
Khi đã hình thành nhóm và xác định được chủ đề, tên dự án, GV hướng dẫn
HS các nhóm phát triển sơ đồ tư duy của tiểu chủ đề/dự án của nhóm để xác địnhvấn đề nghiên cứu Khi đặt câu hỏi để phát triển ý tưởng, có thể sử dụng kì thuậtdạy học 5W1H Trong các câu hỏi này, câu hỏi Why (tại sao) và How (như thế nào)
là quan trọng nhất
Sau khi xây dựng được quy mô nghiên cứu, HS thảo luận xác định các nhiệm
Trang 38vụ cần thực hiện để đạt được mục tiêu, đồng thời phân công các thành viên trong
nhóm ai sẽ làm nhiệm vụ gì và thời hạn hoàn thành, xác định phương tiện và dự
kiến sản phẩm
Ví dụ: Kế hoạch thực hiện dự án
Tên thành viên Nhiệm vụ Phương tiện Thời hạn hoàn thành Dự kiến sản phẩm
Sau khi lập được kế hoạch, các nhóm cử đại diện trình bày, các nhóm khác và
GV bổ sung ý kiến, từng nhóm chỉnh sửa hoàn thiện kế hoạch
Khi các nhóm đã hoàn thiện kế hoạch dự án, GV hướng dẫn HS cách:
Thực hiện dự án
Tổng hợp kết quả
Trình bày báo cáo
Đánh giá rút kinh nghiệm
Bước 2: Thực hiện dự án
* Thu thập thông tin
Thực hiện thu thập thông tin theo nhiệm vụ đã được giao trong kế hoạch của
nhóm như: phỏng vấn trực tiếp các đối tượng đã xác định, thu thập các thông tin từ
thực tế sách báo, tranh ảnh, internet, hoặc làm thí nghiệm Các phương tiện hỗ trợ
sử dụng như: phiếu phỏng vấn, ghi âm, máy ảnh, máy camera,…
* Xử lí thông tin
Sau khi thu thập được các dữ liệu, cần tiến hành xử lí dữ liệu, có thể sử dụng
biểu đồ để giải thích các dữ liệu Các thành viên trong nhóm thường xuyên trao đổi,
thảo luận để tập hợp dữ liệu, giải quyết vấn đề, kiểm tra tiến độ, đồng thời xin ý
kiến của GV và sự giúp đỡ kịp thời để đảm bảo tiến độ cùng hướng đi của dự án
Bước 3: Tổng hợp kết quả
* Xây dựng sản phẩm
Tổng hợp các kết quả đã phân tích thành sản phẩm cuối cùng, sản phẩm cuối
cùng có thể được trinh bày dưới nhiều dạng khác nhau: bài thuyết trình, biểu diễn
(đóng kịch, múa, thơ,…) trưng bày triển lãm (tranh ảnh báo tường, mô hình,…),
powerpoint,…
* Trình bày sản phẩm
Nhóm phân công thành viên tham gia trình bày báo cáo đã được chuẩn bị như:
bài thuyết trình, biểu diễn (đóng kịch, hát, múa, thơ,…) trưng bài triển lãm (tranh
ảnh, báo tường, mô hình,…), powerpoint,… Sản phẩm của dự án có thể được trình
Trang 39bày trong lớp hoặc được giới thiệu trước toàn trường, hay ngoài xã hội.
* Đánh giá, rút kinh nghiệm
Sau khi trình bày báo cáo, các nhóm sẽ đánh giá kết quả của nhau và nhìn lạiquá trình thực hiện dự án
Các nhóm đối chiếu với mục tiêu học tập xem đã đạt được chưa ? Liệu sảnphẩm của dự án có dùng được không ? Những thiếu sót gì đã bỏ qua ? Các yếu tốkhác như cảm giác thoải mái trong quá trình hoạt động nhóm – thời gian thực hiện
dự án – các vấn đề gặp phải sự hỗ trợ,… đều phải được đề cập và đánh giá Từ đórút ra những kinh nghiệm cho việc phát triển dự án hoặc thực hiện các dự án tiếptheo khác
Các nhóm tự đánh giá về kết quả của mình (cái gì được, cái gì chưa được).Sau đó, các nhóm khác nhận xét đánh giá trên cơ sở tự đánh giá và đánh giá lẫnnhau giữa các nhóm
Sau khi đánh giá, HS nắm được toàn bộ quy trình thực hiện dự án, đồng thờihọc tập được các kinh nghiệm từ các nhóm khác Những sáng kiến được chia sẻ, HS
tự hào về sản phẩm của mình, đồng thời nhận ra những hạn chế để khắc phục trong
dự án sau
* Một số lưu ý
– Hướng dẫn HS: GV có thể dành một tiết đầu tiên cho việc hướng dẫn HS
thực hiện các công việc sau:
GV hướng dẫn các nhóm lập kế hoạch nghiên cứu Để lập được kếhoạch nghiên cứu, việc làm đầu tiên là các nhóm sử dụng sơ đồ tư duy
để tìm các vấn đề nghiên cứu liên quan xung quanh tiểu chủ đề đãchọn, có thể gọi là xác định quy mô hay phạm vi nghiên cứu Sau đó,lập kế hoạch phân công nhiệm vụ cho từng thành viên, xác địnhphương tiện, thời gian thực hiện và dự kiến kết quả Khi hoàn thành kếhoạch, các nhóm trình bày, các nhóm khác bổ sung để hoàn thiện kếhoạch thực hiện của mỗi nhóm
Trang 40 Sau khi có kế hoạch nghiên cứu, GV hướng dẫn HS các việc làm tiếptheo để thực hiện dự án.
Cách trình bày báo cáo
– Điều kiện để thực hiện có hiệu quả
Xác định rõ mục tiêu học tập của HS, HS đạt được gì về kiến thức, kĩnăng, thái độ, năng lực Tập trung vào tư duy bậc cao, không chỉ lànhững kĩ năng đọc sách hay sử dụng công nghệ thông tin,…
Nội dung/chủ đề gắn với thực tiễn, hoặc cập nhật những vấn đề đangdiễn ra trong cuộc sống xung quanh, mang tính thời sự, tính xã hội có
liên quan đến nội dung bài học, như: Chung tay xây dựng thế giới (Xây
dựng thế giới xanh – sạch – đẹp, Xây dựng thế giới hoà bình)
Trong chương trình môn Lịch sử và Địa lí (Tiểu học) hiện nay có một
số nội dung thích hợp để tổ chức dạy học dự án, như: Thăng Long – HàNội,
+ Thăng Long – Hà Nội đã trải qua những giai đoạn phát triển nào ?
+ Những câu chuyện lịch sử – văn hóa liên quan đến Thăng Long – Hà Nội
Sau khi đã xác định được những câu hỏi cần trả lời, HS cần có bảng phân côngnhiệm vụ cụ thể, GV cùng giúp HS hoàn thành nhiệm vụ này
Tên thành viên Nhiệm vụ Thời hạn hoàn thành Dự kiến sản phẩm– Bước 2: Thực hiện dự án