Qua 5 năm triển khai thực hiện, nhóm thực hiện đề tài đã nghiên cứu được 4 nội dung chính: Tổng quan về người Khmer ở Sóc Trăng; các phong tục - lễ hội của đồng bào Khmer ở Sóc Trăng; [r]
Trang 1MỤC LỤC
Lời cam đoan I Lời cảm ơn II Mục lục III Danh mục các từ viết tắt V Danh sách các hình VI Tóm tắt VII
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Mục tiêu nghiên cứu 2
3 Tổng quan lịch sử nghiên cứu của đề tài 3
4 Phương pháp nghiên cứu 8
5 Phạm vi nghiên cứu 9
6 Đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát 9
7 Cấu trúc của luận văn 10
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 11
1.1 Khái quát về văn hóa sinh thái 11
1.1.1 Một số khái niệm 11
1.1.1.1 Khái niệm văn hóa 11
1.1.1.2 Khái niệm môi trường 13
1.1.1.3 Khái niệm văn hóa sinh thái 14
1.1.1.4 Văn hóa sinh thái lễ hội 15
1.1.2 Đặc trưng của văn hóa sinh thái 15
1.1.3 Cấu trúc của văn hóa sinh thái 16
1.2 Khái quát về người khmer sóc trăng và lễ hội của người khmer Sóc Trăng 17
1.2.1 Khái quát về vùng đất sóc trăng 17
1.2.2 Khái quát về người khmer sóc trăng 20
1.2.2.1 Dân số và đặc điểm cư trú 20
1.2.2.2 Đặc điểm về kinh tế 22
1.2.2.3 Về tổ chức xã hội 22
1.2.2.4 Về đời sống văn hóa vật chất 25
Trang 21.2.2.5 Về đời sống văn hóa tinh thần của người khmer Sóc Trăng 27
1.2.3 Khái quát về lễ hội của người khmer Sóc Trăng 30
1.2.3.1 Lễ hội tôn giáo 30
1.2.3.2 Lễ hội truyền thống 31
1.2.3.3 Lễ hội tín ngưỡng dân gian 32
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 34
CHƯƠNG 2 ỨNG XỬ TRUYỀN THỐNG ĐỐI VỚI MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN TRONG LỄ HỘI CỦA NGƯỜI KHMER SÓC TRĂNG TỪ QUAN ĐIỂM VĂN HÓA SINH THÁI 35
2.1 Ứng xử truyền thống đối với tài nguyên nước trong lễ hội của người khmer sóc trăng 35
2.2 Ứng xử truyền thống đối với động vật trong lễ hội của người khmer sóc trăng 42
2.3 Ứng xử truyền thống đối với thực vật trong lễ hội của người khmer sóc trăng 52
TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 61
CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG NHẬN THỨC VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN,PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA SINH THÁI TRONG LỄ HỘI CỦA NGƯỜI KHMER SÓC TRĂNG 62
3.1 Thực trạng nhận thức văn hóa sinh thái trong lễ hội của người khmer sóc trăng hiện nay 64
3.2 Biểu hiện của văn hóa sinh thái trong lễ hội của người khmer sóc trăng hiện nay 69 3.3 Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa sinh thái trong lễ hội của người khmer Sóc Trăng 72
3.3.1 Giải pháp từ cơ quan quản lý lễ hội 76
3.3.2 Giải pháp từ đơn vị tổ chức lễ hội 78
3.3.3 Giải pháp từ người tham gia lễ hội 80
TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 82
PHẦN KẾT LUẬN 83
KIẾN NGHỊ 85
TÀI LIỆU THAM KHẢO 88
PHỤ LỤC 1 1
PHỤ LỤC 2 3
PHỤ LỤC 3 8
Trang 3DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
TCN-CN: : Trước Công nguyên- Công nguyên
Trang 4DANH SÁCH CÁC HÌNH
Hình 2.1 Nước thơm được trân trọng và chuẩn bị chu đáo để thực hiện
Hình 2.2 Sư vẫy nước và cầu kinh trong lễ hạ thủy ghe ngo 40
Hình 2.3 Tục đắp núi cát trong lễ hội Chol Chnam Thmây của người
Hình 2.4 Cây Bồ đề hơn 200 năm tuổi tại đường Tôn Đức Thắng, Phương
Hình 3.1 Thực khách vức rác bừa bãi tại Lễ hội Ẩm thực đường phố -
Trong khuôn khổ Lễ hội Ok Om Bok Sóc Trăng 2019 74
Hình 3.2 Buôn bán và vức rác bừa bãi trong khuôn viên chùa Trà Tim -
Hình 3.3 Những hộp nhựa trôi trên sông Maspero khi xem đua ghe ngo
Trang 5TÓM TẮT
Đề tài Văn hóa sinh thái trong lễ hội của người Khmer Sóc Trăng nghiên cứu về
những biểu hiện văn hóa sinh thái của cộng đồng của người Khmer trong các lễ hội truyền thống Trong bài viết chúng tôi đã tiếp cận một số lý luận và thực tiễn và những vấn đề liên quan đến đề tài Thông qua nghiên cứu tác giả đưa ra 03 chương
Trong đó, Chương 1: Về các Khái niệm văn hóa, Khái niệm môi trường, Khái
niệm văn hóa sinh thái, Đặc trưng của văn hóa sinh thái, Cấu trúc của văn hóa sinh thái Khái quát vềlịch sử người Khmer Sóc Trăng, khái quát về lễ hội của người Khmer Sóc Trăng Ở Chương 2 người viết đi tìm hiểu về ứng xử truyền thống đối với môi trường
tự nhiên trong lễ hội của người Khmer Sóc Trăng từ quan điểm văn hóa sinh thái ở các khía cạnh tiêu biểu như: Ứng xử truyền thống đối với tài nguyên nước trong lễ hội, Ứng
xử truyền thống đối với động vật và Ứng xử truyền thống đối với thực vật trong lễ hội Chương 3 người viết nghiên cứu khía cạnh thực trạng nhận thức và biểu hiện của văn hóa sinh thái trong lễ hội hiện nay đồng thời nêu lên những giải pháp bảo tồn và phát
huy giá trị văn hóa sinh thái truyền thống trong lễ hội của người Khmer Sóc Trăng
Trang 6PHẦN MỞ ĐẦU
1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Sinh thái là điều kiện sống vô cùng quan trọng và không thể thiếu của con người Con người là một phần của giới tự nhiên, muốn tồn tại được con người cần phải thích ứng và hòa hợp với môi trường tự nhiên Ngày nay, để thoả mãn nhu cầu vật chất ngày càng tăng của mình, con người đã tìm mọi biện pháp để thúc đẩy, mở rộng các hoạt động sản xuất Từ đó tăng trưởng kinh tế trở thành mục tiêu trọng tâm, chiếm vị trí ưu tiên hàng đầu trong chiến lược phát triển của các quốc gia trên thế giới Từ đây các vấn đề môi trường sinh thái được đặt ra và hiện đang là vấn đề mang tính toàn cầu Mối quan
hệ giữa con người và môi trường được các học giả Phương Tây quan tâm từ thời cổ đại
Sử gia Hy Lạp, Herodotus đã ghi lại những biến đổi của môi trường dưới tác động của con người với quan niệm sự can thiệp ở phạm vi rộng lớn mà con người gây ra đối với
tự nhiên sẽ chịu sự trừng phạt của Thượng Đế
Trong nghiên cứu văn hóa, môi trường tự nhiên luôn được chú trọng, vì nó có ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển văn hóa các tộc người, góp phần khu biệt văn hóa giữa vùng này với vùng khác Văn hóa sinh thái (Cultural Ecology) là sự thích ứng giữa môi trường xã hội của một tộc người với môi trường xung quanh Theo quan điểm của nhà nhân học Mỹ Julian Steward, sinh thái văn hóa là cách con người sử dụng văn hóa để thích nghi với môi trường thiên nhiên cụ thể trong bối cảnh nền văn hóa của họ Các xã hội có công nghệ kỹ thuật càng thô sơ thì càng phụ thuộc vào tự nhiên Từ quan điểm của Julian Steward, có thể thấy, xã hội người Khmer ở Nam Bộ không thuộc xã hội công nghệ hiện đại, nên rất thích hợp với bảo vệ môi trường theo phương thức sinh thái văn hóa
Nhận thấy tầm quan trọng của môi trường trong việc cân bằng sinh thái đối với đời sống con người, các tộc người sớm chủ trương phát triển dung hòa tôn giáo với môi trường tự nhiên Sự dung hòa này góp phần quan trọng trong quá hình thành và phát triển nền văn hóa đặc sắc mang đậm nét tôn giáo truyền thống của mỗi dân tộc, trong đó
có người Khmer ở Sóc Trăng
Tỉnh Sóc Trăng là nơi giao thoa văn hóa của 3 dân tộc Kinh - Khmer - Hoa.Bên cạnh đó, Sóc Trăng còn có những di tích lịch sử, văn hóa và ẩm thực nổi tiếng, đặc biệt
là có nhiều lễ hội đặc sắc của đồng bào Khmer Toàn tỉnh hiện có trên 399.500 người
Khmer sinh sống, chiếm 30,71% dân số của tỉnh (số liệu thống kê của tỉnh năm 2012)
Trang 7Đa số người Khmer sống tập trung ở các vùng nông thôn và là tín đồ của Phật giáo Nam Tông
Nói đến lễ hội của đồng bào dân tộc Khmer, chúng ta có thể kể đến 3 lễ hội chính trong năm là: Chol Chnam Thmay (Tết năm mới), Sen Đôn Ta (Lễ hội cúng ông bà) và
Lễ hội Dâng Y Kathinat Ngoài ra còn có lễ hội Ok om bok, Lễ Phật Đản, Lễ hội Phước biển Các lễ hội của người Khmer đều mang tính thiêng liêng, trang trọng, các nghi thức trong lễ hội thường gắn truyền thuyết tinh thần Phật giáo, thường tổ chức theo ngày Phật lịch và lễ vật giữ vai trò quan trọng trong việc dâng cúng trong lễ hội
Các lễ hội của người Khmer Nam Bộ đa số ảnh hưởng tính nông nghiệp và tôn giáo Bởi vì người Khmer đa số làm nông nên các lễ hội của họ thường tổ chức theo mùa, như lễ Nhập hạ vào đầu mùa mưa, bắt đầu vụ mùa; lễ Ra hạ bắt đầu vào cuối mùa mưa; tết truyền thống thì vào mùa khô; lễ cúng trăng Ok om bokvào vụ mùa thu hoạch lúa nếp… Những ngày lễ chính, chùa - nơi diễn ra các phần lễ và phần hội - thường thu hút đông đảo phật tử, khách khứa và thường kéo dài suốt đêm trong nhiều ngày Hàng quán mọc lên đầy xung quanh chùa, những dòng người nô nức kéo dài trên những con đường của phum sóc, họ cùng nhau đến chùa, sinh hoạt, vui chơi
Có thể nói, trong việc thực hành nghi lễ, tổ chức các hoạt động vui chơi trong những lễ hội của người Khmer, những giá trị văn hóa sinh thái được hình thành và được lưu giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do tác động mạnh từ nền kinh tế thị trường, quy mô và phạm vi của nhiều lễ hội đã mở rộng, nhưng việc đầu tư cho cơ sở hạ tầng, đảm bảo vệ sinh môi trường chưa tương xứng, cộng với
ý thức của một số người dân về vệ sinh môi trường chưa tốt đã khiến cho việc đảm bảo
vệ sinh môi trường nhiều lễ hội gặp không ít khó khăn Một vấn đề cấp thiết đặt ra đó là phát triển quy mô lễ hội, nâng cao đời sống tinh thần nhưng vẫn giữ lại các giá trị văn hóa sinh thái quý giá làm bài học giáo dục cho sự phát triển phải gắn liền với bảo vệ môi trường sinh thái
Từ những lý do trên, tôi đã lựa chọn đề tài “Văn hóa sinh thái trong Lễ hội của người Khmer Sóc Trăng” làm luận văn tốt nghiệp của mình
2 Mục tiêu nghiên cứu
- Mục tiêu chung
Thông qua việc nghiên cứu các giá trị văn hóa sinh thái trong lễ hội của người Khmer ở Sóc Trăng, luận văn góp phần khẳng định giá trị và mô tả những nét đẹp văn
Trang 8hóa sinh thái truyền thống trong lễ hội của người Khmer Từ đó đóng góp những giải pháp thiết thực nhằm bảo lưu các giá trị văn hóa sinh thái truyền thống trong lễ hội của người Khmer ở Sóc Trăng
- Mục tiêu cụ thể
+ Xác định cơ sở lý thuyết về văn hóa sinh thái; đặc điểm lễ hội của người Khmer Sóc Trăng
+ Xác định những giá trị văn hóa sinh thái trong lễ hội của người Khmer Sóc Trăng
+ Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa sinh thái truyền
thống trong các lễ hội của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng
3 Tổng quan lịch sử nghiên cứu của đề tài
- Các nghiên cứu về dân tộc, văn hóa và lễ hội của người Khmer
Lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể, phản ánh nét đẹp sinh hoạt văn hóa của cộng đồng dân cư, mang nhiều ý nghĩa nhân văn sâu sắc Người Khmer Nam bộ nói chung và Sóc Trăng nói riêng, vốn có truyền thống văn hóa từ lâu đời với những lễ hội đặc sắc được nói đến trong nhiều công trình nghiên cứu
Tác phẩm Người Việt gốc Miên (1969)của Lê Hương đã có những khái quát về người Khmer Đồng bằng sông Cửu Long, về lịch sử, đời sống kinh tế - xã hội, nét sinh
hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo cũng như các hoạt động buôn bán của người Khmer vùng biên giới Đây là một tài liệu có ý nghĩa về lịch sử, dân tộc cho nghiên cứu của chúng tôi
Trong Người Khmer tỉnh Cửu Long (1987)của Huỳnh Ngọc Trảng, Văn Xuân
Chí, Hoàng Túc, Đặng Vũ Thị Thảo, Phan Thị Yến Tuyết, những vấn đề về lịch sử hình thành, tôn giáo, phong tục lễ hội của người Khmer tỉnh Cửu Long được nghiên cứu hệ thống Qua đó, nó đã cung cấp cho chúng tôi những cơ sở lý thuyết quan trọng về dân tộc, lễ hội của người Khmer
Năm 1988, tác phẩm Tìm hiểu vốn văn văn hóa dân tộc Khmer Nam Bộ được
Nhà xuất bản Tổng hợp Hậu Giang xuất bản Tác phẩm đã khái quát quá trình sinh sống của người Khmer trong mối quan hệ giao lưu văn hóa với các dân tộc khác ở Nam Bộ Trong đó, tính nhân văn sâu sắc trong văn hóa truyền thống của dân tộc Khmer được bảo lưu qua các lễ hội, những nghi lễ vòng đời,…Năm 1990, cuốn sách Văn hóa và cư
dân Đồng bằng sông Cửu Longcủa Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường ra
Trang 9đời đã có những tìm hiểu rộng mở hơn về lịch sử và văn hóa của người Khmer vùng đất Nam Bộ
Năm 1991, Mạc Đường trong Vấn đề dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Longđã tập
hợp những bài nghiên cứu về: dân cư và dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long, một số đặc điểm về văn hóa vật chất của người Khmer và người Chăm, truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của hai dân tộc qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ
Phan Thị Yến Tuyết với “Văn hóa vật chất của các dân tộc ở Đồng bằng sông Cửu Long” (Luận án Phó Tiến sĩ năm 1992) đã đề cập đến quá trình định cư của các tộc người ở Đồng bằng sông Cửu Long Công trình đã nghiên cứu một cách hệ thống các thành tố văn hóa vật chất như nhà ở, ăn uống, trang phục của bốn tộc người Việt, Hoa, Chăm, Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long thế kỉ XVII-XVIII
Năm 1993, Viện văn hóa cho ra đời tác phẩm Văn hóa người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long (Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc) do Trường Lưu chủ biên
Tác phẩm một mặt đã khái quát lịch sử hình thành tộc người và văn hóa tộc người Khmer mặt khác tác phẩm nghiên cứu một cách hệ thống các giá trị văn hóa vật chất, tinh thần của tộc người Khmer ở ĐBSCL
Tác giả Nguyễn Khắc Cảnh cũng đã khái quát về người Khmer ở Đồng bằng sông
Cửu Long, cấu trúc và chức năng của Phum, Sóc qua tác phẩm Phum Sóc Khmer ở đồng bằng sông Cửu Longdo Nhà xuất bản Giáo Dục xuất bản năm 1998
Năm 1999, Trần Văn Bổn trongMột số lễ tục dân gian người Khmer Đồng bằng sông Cửu Long đã đề trình bày khái quát đời sống xã hội của người Khmer ở Đồng bằng
sông Cửu Long; từ đó mô tả chi tiết lễ tục vòng đời người, lễ tục sinh hoạt, lễ tục tôn giáo của người Khmer ở ĐBSCL
Trần Văn Bính đã trình bày một cách chi tiết về đời sống văn hóa và xu hướng
phát triển văn hóa của các dân tộc Chăm, Hoa, Khmer trong Văn hóa các dân tộc Tây Nam Bộ thực trạng và những vấn đề đặt ra(Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội,
2004) Qua đó cho thấy được thực trạng đời sống văn hóa của các tộc người Chăm, Hoa, Khmer ở Tây Nam Bộ
Nguyễn Phương Thảo trong Văn hóa dân gian Nam bộ - những phác thảo (Nhà
xuất bản Văn hóa Thông tin, 2008) đã đề cập đến đời sống xã hội, lễ hội, tín ngưỡng…của người Khmer Qua đó cho thấy được sự giao lưu tiếp biến văn hóa giữa
Trang 10các dân tộc ở Nam Bộ Những số liệu thống kê về dân số, về ngôi chùa Khmer ở Nam Bộ,… là những thông tin mang tính cập nhật, cần thiết cho nghiên cứu của chúng tôi
Tác phẩm Một số vấn đề về dân tộc và tôn giáo ở Nam Bộ trong phát triểncủa
Vương Hoàng Trù và Phú Văn Hẳn (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2012)đã trình bày các khía cạnh văn hóa, kinh tế, xã hội của các dân tộc vùng ĐBSCL; những vấn đề cần quan tâm trong việc phát huy và gìn giữ bản sắc văn hóa của các dân tộc ở Nam Bộ
Bên cạnh đó, nhiều giá trị cổ truyền qua lễ hội của tộc người Khmer ở vùng đất
Nam bộ được tác giả Phạm Thị Phương Hạnh(chủ biên) làm rõ trong tác phẩmVăn hóa Khmer Nam Bộ - Nét đẹp trong bản sắc văn hóa Việt Nam” (2012, có tái bản sửa chữa,
bổ sung - Nhà xuất bản chính trị quốc gia) Tác giả đã bàn về sự giao thoa văn hóa với các dân tộc anh em, nhưng cơ bản, người Khmer vẫn giữ được những nét văn hóa đặc sắc, những cốt cách, tinh hoa của dân tộc mình
Đề tài “Phong tục - lễ hội của đồng bào Khmer tỉnh Sóc Trăng” được Văn phòng Hội đồng nhân dân tỉnh Sóc Trăng triển khai thực hiện từ năm 2013 bằng nguồn kinh phí sự nghiệp KH&CN của tỉnh Qua 5 năm triển khai thực hiện, nhóm thực hiện đề tài
đã nghiên cứu được 4 nội dung chính: Tổng quan về người Khmer ở Sóc Trăng; các phong tục - lễ hội của đồng bào Khmer ở Sóc Trăng; những đặc điểm và giá trị văn hóa trong phong tục - lễ hội của đồng bào Khmer ở Sóc Trăng; các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong phong tục - lễ hội của đồng bào Khmer ở Sóc Trăng.Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm đề cập đến cái nhìn chung chung về góc độ lịch sử, dân tộc học, văn hóa dân tộc … Chưa đi sâu vào khía cạnh văn hóa sinh thái trong lễ hội của người Khmer
Trong Lễ hội truyền thống của người Khmer Nam bộ (2015), tác giả Tiền Văn
Triệu đã bàn rõ hơn về bản sắc văn hóa dân tộc Khmer trên địa bàn cư trú và thấy rõ văn hóa của cộng đồng Khmer
Ngoài ra, một số tác phẩm nghiên cứu về văn hóa Khmer cũng được chúng tôi
tham khảo như: Nghi lễ vòng đời người Khmer tỉnh Sóc Trăng (2011)của tác giả Võ Thành Hùng; Hôn nhân và gia đình của người Khmer Nam Bộcủa Nguyễn Hùng Khu
(2012);…
Ngoài sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học, văn hóa Khmer còn là mảnh đất màu mỡ, thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các học viên chuyên ngành văn hóa,