Tang lễ của người Khmer Trà Vinh: truyền thống và biến đổi

Tang lễ (Phithi Bonh Sóp) cùng các lễ nghi của nó là một hiện tượng văn hóa tộc người, nghiên cứu tang lễ của người Khmer Trà Vinh là một hướng tiếp cận nghiên cứu nhằm làm rõ những né[r]

iii

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình viii

Tóm tắt x

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 2

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 5

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 5

4.1 Đối tượng nghiên cứu 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu 5

5 CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 6

5.1 Cơ sở lý luận 6

5.2 Phương pháp nghiên cứu 6

6 ĐÓNG GÓP LUẬN VĂN 6

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 9

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 9

1.1.1 Một số khái niệm 9

1.1.1.1 Văn hóa tộc người 9

1.1.1.2.Văn hóa truyền thống 9

1.1.1.3 Nghi lễ 10

1.1.2 Lý thuyết về văn hóa tang lễ 16

1.2 NGƯỜI KHMER TRÀ VINH 19

1.2.1 Dân số và phân bố dân cư 19

1.2.2 Tổ chức kinh tế 21

1.2.3 Tổ chức xã hội 22

1.2.4 Văn hoá 23

iv

1.2.5 Tín ngưỡng – tôn giáo 26

1.2.6 Giao lưu văn hóa giữa các dân tộc Kinh – Khmer – Hoa 28

CHƯƠNG 2 TANG LỄ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI KHMER TỈNH TRÀ VINH 32

2.1 MỘT SỐ QUAN NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN TANG LỄ 32

2.1.1 Thế giới và nhân sinh quan 32

2.1.2 Cõi sống và cõi chết (than manuk & than marôt) 34

2.1.3 Quan niệm linh hồn (prolưng) 37

2.2 CÁC LOẠI HÌNH TANG LỄ TRUYỀN THỐNG 39

2.2.1 Tang lễ đối với người chết bình thường 40

2.2.1.1 Nghi lễ lúc lâm chung 41

2.2.1.2 Nghi lễ sau khi tắt thở 43

2.2.1.3 Nghi lễ sau khi hỏa táng 50

2.2.1.4 Nghi lễ nhập cốt 51

2.2.2 Tang lễ đối với người chết không bình thường 53

2.2.3 Tang lễ đối với sư sãi 54

2.2.4 Các nghi lễ thờ cúng người chết 56

2.2.4.1 Nghi lễ dâng phước (Banh đa) 56

2.2.4.2 Nghi lễ 100 ngày (Banh khuôp) 56

2.2.4.3 Lễ giỗ (Banh khuôp) 56

2.2.4.4 Lễ cúng ông bà (lễ Sene Đôlta) 57

2.3 ĐẶC ĐIỂM TANG LỄ TRUYỀN THỐNG 58

CHƯƠNG 3 NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG TANG LỄ CỦA NGƯỜI KHMER TRÀ VINH, GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ 61

3.1 MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA SỰ BIẾN ĐỔI TRONG TANG LỄ 61

3.1.1 Biến đổi trong quan niệm và nhận thức 61

3.1.2 Biến đổi trong việc chuẩn bị và hình thức báo tang 63

3.1.3 Biến đổi của các nghi lễ 63

3.1.4 Biến đổi ở một số lĩnh vực khác 65

3.2 NGUYÊN NHÂN CỦA SỰ BIẾN ĐỔI 66

3.2.1 Tác động từ sự phát triển kinh tế - xã hội 67

3.2.2 Tác động từ chính sách – luật pháp 68

v

3.2.3 Tác động từ nhận thức của người dân 69

3.2.4 Tác động từ sự giao lưu văn hóa 70

3.3 NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TANG LỄ TRUYỀN THỐNG 71

3.3.1 Giá trị tính nhân văn 71

3.3.2 Giá trị tính cộng đồng 73

3.4 ĐIỂM GIỐNG VÀ KHÁC GIỮA TANG LỄ CỦA NGƯỜI TRÀ VINH VỚI NGƯỜI KHMER MỘT SỐ TỈNH KHÁC 75

3.5 NHẬN DIỆN MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỦA NGHI LỄ TRONG GIAO LƯU VÀ PHÁT TRIỄN 76

3.6 BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG TANG LỄ CỦA NGƯỜI KHMER 77

KẾT LUẬN 82

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

PHỤ LỤC 1

vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BVHTT: Bộ Văn hoá Thông tin

CB: Chủ biên

CNH-HDH: Công nghiệp hoá - hiện đại hoá ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long

DTH: Dân tộc học

GS: Giáo sư

HN Hà Nội

KHXH: Khoa học xã hội

NXB: Nhà xuất bản

PGS: Phó giáo sư

TR: Trang

TS: Tiến sỹ

TW: Trung ương

VHDT: Văn hóa dân tộc

XHCN: Xã hội chủ nghĩa

vii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Tình hình cơ cấu dân số, dân tộc trong tỉnh Trà Vinh 20 Bảng 1.2 Bảng phân bố cơ cấu dân tộc Khmer tỉnh Trà Vinh 21

viii

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Bản đồ Đồng bằng sông Cửu Long 11

Hình 2.2 Bàn đồ hành chính tỉnh Trà Vinh 11

Hình 2.3 Cổng chào Trà Vinh 12

Hình 2.4 Ngôi chùa Khmer tỉnh Trà Vinh 12

Hình 3.1 Thúng tean T’bon và mâm cơm cúng của tang lễ ông Kim Sông, Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành, tỉnh Trà Vinh 13

Hình 3.2 A Char Duki làm lễ chuẩn đưa linh cửu ra khỏi nhà của tang lễ ông Kim Sông, ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 13

Hình 3.3 A Char Duki làm lễ chuẩn đưa linh cửu ra khỏi nhà của tang lễ bà Thạch Thi Tua, ấp Tân Trung Giồng A, xã Hiếu Trung, Tiểu Cần 14

Hình 3.4 Khiêng linh cửu ra để lên nhà vàng đưa đi hòa thiêu của tang lễ ông Kim Sông, ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 14

Hình 3.5 Con cháu nằm úp xuống để những người khiêng quan tài bước qua trước khi ra khỏi nhà của tang lễ ông Thạch Sương, phường 9, Tp Trà Vinh 15

Hình 3.6 Tục lăn đường của của tang lễ ông Thạch Sương, phường 9, Tp Trà Vinh 15 Hình 3.7 Buộc dây Sbâu Ph’leang từ nhà vàng đến kiệu sư của tang lễ ông Kim Sông, ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 16

Hình 3.8 Sắp xếp trình tự đưa linh cửu đến nới hỏa thiêu của tang lễ ông Kim Sông, ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 16

Hình 3.9 Con cháu cẩm dây Sbâu Ph’leang của tang lễ ông Kim Sông, ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 17

Hình 3.10 Dàn nhạc lễ tang dẫn đầu đoàn người đưa linh cửu 17

Hình 3.11 Đưa linh cửu vào chùa tại ấp Cổ Tháp A, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 18

Hình 3.12 Đoàn người đưa linh cửu của tang lễ 18

Hình 3.13 Khi đến lò thiêu con, cháu nằm úp xuống để để người khiêng linh cửu bước qua khi đi 3 vòng lò thiêu 19

Hình 3.14 Đi ba vòng lò thiêu của tang lễ ông Kim Sông, ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 19

ix

Hình 3.15 Các vị sư tụng kinh cầu siêu trước khi hỏa táng của tang lễ ông Kim Sông,

ấp Ấp Cổ Tháp B, xã Nguyệt Hóa, Châu Thành 20 Hình 3.16 Sư tụng kinh cầu siêu trước khi hỏa táng 20 Hình 3.17 Những người thân đặt nhang, hoa trên tay để hỏa thiêu cầu siêu đến người

đã khuất 21

x

TÓM TẮT

Tang lễ (Phithi Bonh Sóp) cùng các lễ nghi của nó là một hiện tượng văn hóa tộc người, nghiên cứu tang lễ của người Khmer Trà Vinh là một hướng tiếp cận nghiên cứu nhằm làm rõ những nét độc đáo, những giá trị văn hóa - xã hội truyền thống của người Khmer và những biến đổi trong tang lễ dưới tác động của quá trình giao lưu văn hóa Nghiên cứu tang lễ của người Khmer Trà Vinh vừa góp phần bảo lưu văn hóa tộc người truyền thống vừa góp phần làm cơ sở khoa học để hoạch định các chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc ở Trà Vinh

Chính vì thế, nghiên cứu này được thực hiện nhằm giới thiệu một cách đầy đủ và

hệ thống về tang lễ của người Khmer Trà Vinh, trong đó tập trung vào các vấn đề chủ yếu sau:

Hệ thống hóa những quan niệm, quy tắc, quy trình và các nghi lễ trong tang lễ người Khmer Trà Vinh

Khảo sát những biến đổi trong tang lễ của người Khmer Trà Vinh dưới tác động của các yếu tố kinh tế, xã hội, chính sách pháp luật, giao lưu văn hóa, nhận thức của người dân

Làm rõ văn hóa tâm linh của người Khmer Trà Vinh thể hiện qua các lễ tục tang

lễ, bao gồm thế giới quan, nhân sinh quan, thể hiện dưới văn hóa ứng xử giữa những người sống, giữa người sống và thế giới thần linh, cũng như những ảnh hưởng của Phật giáo trong tang lễ

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Người Khmer Nam Bộ cùng sống cộng cư với cộng đồng dân tộc Kinh, Hoa và Chăm, với nền văn hóa truyền thống lâu đời với nhiều lễ hội phong phú, đa dạng luôn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Trong thời gian gần đây, nhất là từ khi

cả nước bước vào thời kỳ hội nhập, phát triển thì văn hóa tộc người Khmer Nam Bộ cũng như các tộc người khác có nhiều biến đổi Vì vậy, văn hóa truyền thống, lễ hội truyền thống của người Khmer Nam Bộ cần phải được nghiên cứu một cách toàn diện,

cụ thể để góp phần vào việc tổ chức, xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng của người Khmer Nam Bộ trong tình hình hội nhập hiện nay, trong việc phát huy và bảo tồn những giá trị đó

Tang lễ truyền thống là hiện tượng lịch sử, hiện tượng văn hóa có mặt ở Việt Nam từ lâu đời nói chung, tại Trà Vinh nói riêng và là lễ thức cuối cùng trong chu kỳ cuộc đời của một con người trên cõi trần gian, để bước sang một thế giới mới – một thế giới siêu thực và huyền bí, nhưng lại có trong tâm thức và đã ăn sâu vào trong tâm thức của người dân, trở thành những tập tục truyền thống, chi phối đời sống xã hội của đồng bào lâu dài và bền bỉ, thậm chí trở thành những ràng buộc với cộng đồng tộc người

Tang lễ nằm trong đức tin tâm linh nguyên thủy, có mặt trong hầu hết đời sống văn hóa của các dân tộc trên thế giới Theo dòng thời gian hàng chục thế kỷ đắp bồi, cho đến nay, tang lễ vẫn tỏ rõ sức sống bền bỉ, chìm sâu trong tâm thức của dân tộc, khắc họa trong đó những dấu ấn không thể phai mờ với những hệ thống biểu tượng rất đa dạng và đậm đà bản sắc nhưng không dễ gì nhận biết đối với con người đương đại

Thông qua các lễ thức của tang lễ, chúng ta có thể nhận biết được phần nào bản sắc văn hóa, quá trình lịch sử tộc người; hiểu được thế giới quan, nhân sinh quan của người Khmer, những quan niệm về cõi sống, cõi chết, hệ thống các quy tắc ứng

xử trong gia đình, cộng đồng của người sống dành cho người chết và giữa người sống với người sống

Tang lễ của người Khmer không chỉ mang tính chất tín ngưỡng tôn giáo, hàm chứa những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, những quy tắc ứng xử của gia đình, cộng đồng,

mà điểm nổi bật vẫn là quan niệm về đạo hiếu, đạo nghĩa, việc đền công, báo đức Qua những nghi lễ trong tang lễ của người Khmer, tinh thần cộng đồng phum sróc được thể hiện khá rõ

2

nét; bởi khi một thành viên của một gia đình chết, cả phum sróc có nhiệm vụ giúp đỡ, lo liệu

ma chay cho người quá cố Đây là nét đẹp trong văn hoá truyền thống của dân tộc Khmer ở Trà Vinh nói riêng và đồng bào dân tộc Khmer ở vùng Tây Nam bộ nói chung

Tang lễ của người Khmer Trà Vinh vừa thể hiện tính thống nhất, vừa thể hiện nét khác biệt giữa một số địa phương người Khmer do những hoàn cảnh sống và điều kiện lịch sử quy định Các mốc quan trọng chính trong cuộc đời con người được trải qua các nghi lễ cơ bản sau: lễ cưới, sinh đẻ và tang lễ Đây là dịp đánh dấu các bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời con người Nó tạo ra trong bản thân mỗi người một sự phát triển phù hợp với quy luật của tự nhiên, đồng thời cũng chịu sự chi phối của các quy luật xã hội Vấn đề tìm hiểu văn hóa truyền thống tộc người Khmer và lý giải những biến đổi trong nghi lễ vòng đời nói riêng còn nhiều vấn đề cần được giải đáp

Với những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Tang lễ của người

Khmer Trà Vinh: Truyền thống và biến đổi” làm đề tài luận văn của mình Đồng

thời, sẽ đóng góp cho việc kế thừa những mặt tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực trong tập quán tang lễ của người Khmer Trà Vinh, phù hợp với yêu cầu và nhiệm vụ mới trong tiến trình xây dựng văn hóa, nông thôn mới Với đề tài này, chúng tôi mong rằng sau khi hoàn thành, kết quả của công trình sẽ đóng góp vào việc tìm hiểu văn hóa tộc người Khmer Từ đó, có những chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa thể hiện qua tang lễ trong nghi lễ chu kỳ đời của người Khmer tỉnh Trà Vinh, người Khmer Nam bộ nói chung

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Trước năm 1975, có nhiều công trình nghiên cứu về người Khmer nói chung và

tín ngưỡng văn hóa nói riêng như Lê Hương trong sách “Người Việt gốc Miên” xuất

bản tại Sài Gòn năm 1969 đã sưu tầm và giới thiệu tổng quát về người Khmer Nam bộ

Ngoài ra, bản tài liệu ghi chép “Chân Lạp phong thổ ký” của tác giả Châu Đạt Quan do

Lê Hương dịch, xuất bản tại Sài Gòn năm 1973 về Phong tục, tập quán, sinh hoạt của người Khmer Nam bộ

Sau năm 1975, khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, nhất là thời kỳ đổi mới đến nay, nhiều cơ quan, nhà khoa học, các nhà nghiên cứu từ Trung ương đến địa phương tập trung nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến người Khmer Nam bộ ở khu vực ĐBSCL trên các lĩnh vực và đã công bố nhiều công trình, tác phẩm có giá trị khoa học

và thực tiển Có thể nhìn tổng quan như sau:

3

a) Các công trình nghiên cứu về kinh tế, văn hóa, xã hội của người Khmer Nam bộ:

Sách “Tìm hiểu vốn văn hóa Khmer Nam bộ” (1988) [38] được tập họp từ một

số bài viết của các tác giả như: Đinh Văn Liên [43] “Văn hóa Khmer trong quá trình

giao lưu và Phát triển”; Thạch Voi và Hoàng Túc [86] về “Phong tục nghi lễ của người Khmer ĐBSCL”… Các bài nghiên cứu này đã khái quát đến nhiều lĩnh vực văn hóa

truyền thống của người Khmer ở vùng ĐBSCL

Phan An (2009), “Dân tộc Khmer Nam Bộ”, đã cho chúng ta cái nhìn toàn cảnh

về điều kiện địa lí, dân cư, kinh tế xã hội, đặc biệt là sinh hoạt văn hóa, đặc điểm văn hóa, tín ngưỡng của người Khmer, lịch sử hình thành và phát triển của người Khmer từ khi xuất hiện trên vùng đất Nam Bộ Nêu lên những nét tương đồng và khác biệt giữa

người Khmer ở Việt Nam và Campuchia; Nguyễn Khắc Cảnh (1998), “Phum sóc Khmer

ở đồng bằng sông Cửu Long”; dựa trên những quan sát về các loại hình phum sóc của

người Khmer ở ĐBSCL đã đưa ra những nhận định về cấu trúc, tính chất, mối quan hệ

xã hội của người Khmer Nam Bộ; Huỳnh Thanh Quang (2011), “Giá trị văn hóa Khmer

vùng đồng bằng sông Cửu Long”; Các nhà nghiên cứu đã đi sâu tìm hiểu về cách tổ

chức xã hội của người Khmer trong xây dựng và phát triển trên vùng đất Nam Bộ, mối quan hệ huyết thống, hôn nhân gia đình, điều kiện kinh tế và sự phân hóa xã hội, cơ chế vận hành của sóc và các nghi lễ Khẳng định vai trò, tầm quan trọng của Phật giáo Nam Tông trong đời sống tinh thần của người Khmer, giá trị văn hóa đó hòa trong văn hóa chung trong nền văn hóa Việt Nam

Trần Văn Bổn (1999), “Một số lễ tục dân gian người Khmer ồng bằng sông Cửu

Long” đã giới thiệu khá đầy đủ diện mạo văn hóa của người Khmer về các mặt: tín

ngưỡng tôn giáo, lễ hội, phong tục tập quán, văn học, nghệ thuật, âm nhạc, nghệ thuật tạo hình Công trình nghiên cứu “Văn hóa Nam bộ trong không gian xã hội Đông Nam Á” (2000) như: Nguyễn Khắc Cảnh [9] với “Sự hình thành cộng đồng người Khmer vùng ĐBSCL”; Trần Kim Dung [14] “Văn hóa truyền thống của người Khmer ĐBSCL trong cuộc sống hiện nay”; công trình nghiên cứu (2002) “Vấn đề dân tộc và tôn giáo ở Sóc Trăng” do Trần Hồng Liên (chủ biên) [46] là tập hợp bài viết tiêu biểu như: Phan

An [1] với “Vấn đề dân tộc và tôn giáo ở Sóc Trăng”; Trần Hồng Liên [45] với “Vấn đề tôn giáo trong cộng đồng Khmer và người Hoa ở Sóc Trăng” và “Phật giáo trong người Khmer Sóc Trăng - Hiện trạng và giải pháp”…; Năm 2004, Kỷ yếu Hội thảo khoa học (2004) về “Xây dựng đời sống văn hóa vùng dân tộc Khmer Nam bộ” [40] do Vụ văn

4

hóa dân tộc tổ chức tại Hà Nội, có các bài viết như: Ngô Văn Doanh [13] với “Để hiểu sâu thêm về Pháp (Dharma), một trong “Tam pháp báo” của Phật giáo Theravada của người Khmer Nam bộ”, Nguyễn Mạnh Cường [9] với “Ảnh hưởng của Phật giáo Theravada trong tang ma người Khmer Nam bộ”…

b) Các công trình nghiên cứu về nghi lễ vòng đời của người khmer Nam bộ:

Trần Văn Bổn (2002) “Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ” đã

giới thiệu khá toàn diện phong tục và lễ nghi trong vòng đời người Khmer Nam bộ Sách

gồm hai phần, phần một: Người Khmer Nam bộ, tác giả đã khái lược về lịch sử vùng đất

và cư dân Nam bộ cổ xưa, cư dân khai phá vùng đất Nam bộ; phần hai: “Phong tục lễ

nghi trong gia đình người Khmer Nam bộ”, tác giả đi sâu nghiên cứu lễ tục trong sinh

đẻ và nuôi dạy con, lễ cưới hỏi, lễ tang và tục thờ cúng tổ tiên của người Khmer Nam

bộ Đây là tài liệu quan trọng cung cấp cho chúng tôi cơ sở lý luận chung về tang lễ và các nghi lễ trong tang ma được mô tả rất chi tiết

Võ Thành Hùng (2010), “Nghi lễ vòng đời người Khmer tỉnh Sóc Trăng”; Phan Văn Giàu (2014) “Nghi lễ vòng đời của người Khmer Vĩnh Long”, đã có cái nhìn khá

toàn diện về tổ chức nghi lễ vòng đời của người Khmer từ góc nhìn văn hóa học Mai

Ngọc Diệp (2007) “Tang ma của người Khmer ở An Giang”; Phạm Minh Hoàng (2014)

“Tang ma của người Khmer ở Vĩnh Long”, đã có phân chia các bước trong tang ma của

người Khmcr Nam Bộ từ khi lâm chung cho đến sau khi hoàn tất việc thiêu và thờ cúng giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn yếu tố văn hóa tộc người Khmer từ góc độ phong tục tang

ma, trong việc nghiên cứu về người Khmer Nam Bộ Luận án “Âm nhạc nghi lễ dân

gian trong văn hoá của người Khmer ở Sóc Trăng” (2016) của Sơn Ngọc Hoàng đã góp

phần xác định không gian tồn tại trong xã hội cổ truyền và hiện trạng của thể loại nghi

lễ dân gian Khmer thông qua khảo sát đối tượng trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng; hệ thống hóa về âm nhạc trong lễ cưới và lễ tang truyền thống của người Khmer ở Sóc Trăng

Những công trình đó đã đề cập nhiều khía cạnh quan trọng của các yếu tố về người Khmer nói chung và tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa Dựa trên cơ sở tổng hợp tư liệu phỏng vấn các Acha, những người am hiểu về nghi lễ trong tang lễ, mà đặc biệt là tang lễ của nguời Khmer mà tác giả thực hiện trong quá trình điền dã và trực tiếp tham

dự tang lễ nguời Khmer

Tóm lại, nghiên cứu về người Khmer ở Nam Bộ đến hiện nay đã có không ít công trình được công bố Nội dung của những công trình này đề cập đến nhiều vấn đề như lịch sử, sinh hoạt văn hóa, ứng xử, văn học dân gian, nhà ở, lễ hội… Việc nghiên cứu